Jan Matejko - malarz nie tylko obrazów historycznych
Ważne daty
1838‑1893 – lata życia Jana Matejki
1851‑1858 – nauka w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie
1858‑1859 – studia w Monachium
1872 – podróż razem z żoną do Stambułu
1873 – mianowanie na dyrektora krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych
1874 – przyznanie przez Akademię Francuską członkostwa Institut de France
1875 – przyznanie złotego medalu ufundowanego ze składek społecznych za wybitne dokonania
1878 – podróż do Włoch (Wenecja, Padwa, Bolonia, Florencja, Rzym, Neapol)
1883 – odznaczenie przez papieża Krzyżem Komandorskim Orderu Piusa IX
1887 – otrzymanie tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego
1889‑1891 – wykonanie polichromii kościoła Mariackiego w Krakowie
Scenariusz lekcji dla nauczyciela
II. Zapoznawanie z najwybitniejszymi dziełami w zakresie architektury i sztuk plastycznych. Uczeń:
1. wymienia i rozpoznaje najbardziej znane dzieła sztuki różnych epok, stylów oraz kierunków sztuk plastycznych;
12. wskazuje w dziele sztuki symbol i alegorię, potrafi wytłumaczyć ich znaczenie;
13. dokonuje opisu i analizy, w tym porównawczej, dzieł z uwzględnieniem ich cech formalnych:
c) w malarstwie i grafice: kompozycji, koloru, sposobów ukazania iluzji przestrzeni, kształtowania formy przez światło, w dziełach figuratywnych stopnia oddania rzeczywistości lub jej deformacji;
14. wskazuje środki stylistyczne i środki ekspresji, które identyfikują analizowane dzieło z odpowiednim stylem, środowiskiem artystycznym lub autorem;
18. formułuje samodzielne, logiczne wypowiedzi argumentacyjne na temat dzieł sztuki.
2. wskazuje twórców najbardziej reprezentatywnych dzieł;
3. umiejscawia dzieła w czasie (wskazuje stulecie powstania dzieł sztuki dawnej, a w przypadku dzieł sztuki nowoczesnej i współczesnej datuje je z dokładnością do połowy wieku), w nielicznych przypadkach, dotyczących sztuki nowoczesnej i współczesnej, zna daty powstania dzieł lub datuje je z dokładnością jednej dekady;
5. wymienia podstawowe gatunki w dziełach sztuk plastycznych, m.in. portret (w tym autoportret, portret psychologiczny i oficjalny), pejzaż (w tym: weduta, marina, pejzaż ze sztafażem), sceny: rodzajowa, religijna, mitologiczna, historyczna (w tym batalistyczna), martwa natura, akt;
9. identyfikuje najbardziej reprezentatywne i najsłynniejsze dzieła na podstawie charakterystycznych środków warsztatowych i formalnych oraz przyporządkowuje je właściwym autorom;
III. Zapoznawanie z dorobkiem najwybitniejszych twórców dzieł architektury i sztuk plastycznych. Uczeń:
3. sytuuje twórczość artystów powszechnie uznawanych za najwybitniejszych w czasie, w którym tworzyli (z dokładnością do jednego wieku, a w przypadku twórców sztuki nowoczesnej i współczesnej – z dokładnością do połowy wieku) oraz we właściwym środowisku artystycznym;
5. na podstawie przedłożonych do analizy przykładów dzieł formułuje ogólne cechy twórczości następujących twórców: Fidiasz, Poliklet, Praksyteles, Giotto, Jan van Eyck, Hieronim Bosch, Masaccio, Sandro Botticelli, Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Andrea Mantegna, Piero della Francesca, Rafael Santi, Giorgione, Tycjan, Jacopo Tintoretto, Pieter Bruegel Starszy, Albrecht Dürer, Hans Holbein Młodszy, Donatello, Filippo Brunelleschi, Andrea Palladio, El Greco, Caravaggio, Gianlorenzo Bernini, Francesco Borromini, Diego Velázquez, Bartolomé Esteban Murillo, Georges de la Tour, Nicolas Poussin, Claude Lorrain, Peter Rubens, Anton van Dyck, Frans Hals, Rembrandt van Rijn, Jan Vermeer van Delft, Antoine Watteau, Jacques Louis David, Jean Auguste Dominique Ingres, Antonio Canova, Berthel Thorvaldsen, Francisco Goya, Eugène Delacroix, Caspar David Friedrich, William Turner, John Constable, Gustave Courbet, Jean François Millet, Eduard Manet, Claude Monet, Edgar Degas, August Renoir, Georges Seurat, Vincent van Gogh, Paul Gauguin, Paul Cézanne, Henri de Toulouse‑Lautrec, August Rodin, Gustaw Klimt, Alfons Mucha, Antonio Gaudí, Edward Munch, Henri Matisse, Pablo Picasso, Umberto Boccioni, Wasyl Kandinsky, Piet Mondrian, Kazimierz Malewicz, Marcel Duchamp, Giorgio de Chirico, Salvador Dalí, René Magritte, Marc Chagall, Amadeo Modigliani, Jackson Pollock, Andy Warhol, Roy Lichtenstein, Claes Oldenburg, Francis Bacon, Yves Klein, Niki de Saint Phalle, Christo, Duane Hanson, Victor Vasarelly, Alberto Giacometti, Constantin Brançusi, Henry Moore, Le Corbusier, Frank Lloyd Wright, oraz artystów polskich i działających w Polsce (m.in. takich jak: Wit Stwosz, Bartłomiej Berrecci, Tylman z Gameren, Dominik Merlini, Bernardo Belotto, Marceli Bacciarelli, Piotr Aigner, Piotr Michałowski, Artur Grottger, Henryk Rodakowski, Jan Matejko, Józef Chełmoński, Maksymilian i Aleksander Gierymscy, Józef Brandt, Olga Boznańska, Józef Pankiewicz, Władysław Podkowiński, Jan Stanisławski, Leon Wyczółkowski, Henryk Siemiradzki, Xawery Dunikowski, Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Jacek Malczewski, Witold Wojtkiewicz, Witkacy, Leon Chwistek i inni przedstawiciele grupy formistów, przedstawiciele grupy Rytm, kapistów i grupy „a.r.”, Tadeusz Makowski, Andrzej Wróblewski, Tadeusz Kantor, Jerzy Nowosielski, Alina Szapocznikow, Władysław Hasior, Roman Opałka, Magdalena Abakanowicz);
8. formułuje samodzielne, logiczne wypowiedzi argumentacyjne na temat twórczości wybitnych artystów.
IV. Kształcenie w zakresie rozumienia i stosowania terminów i pojęć związanych z dziełami sztuki, ich strukturą i formą, tematyką oraz techniką wykonania. Uczeń:
2. zna terminologię związaną z opisem formy i treści dzieła malarskiego, rzeźbiarskiego i graficznego, w tym m.in. nazwy formuł ikonograficznych, słownictwo niezbędne do opisu kompozycji, kolorystyki, relacji przestrzennych i faktury dzieła;
6. właściwie stosuje terminy dotyczące opisu treści i formy dzieł sztuk plastycznych;
V. Zapoznanie ze zbiorami najważniejszych muzeów i kolekcji dzieł sztuki na świecie i w Polsce, a także z funkcją mecenatu artystycznego oraz jego wpływem na kształt dzieła sztuki. Uczeń:
3. łączy dzieło z muzeum lub miejscem (kościoły, pałace, galerie), w którym się ono znajduje.
określać charakter twórczości portretowej Matejki;
wskazywać inne niż historyczne tematy podejmowane przez malarza;
charakteryzować styl artysty;
rozpoznawać postacie przedstawione na obrazach.
Twórczość portretowa
Ważną pozycję w twórczości Jana Matejki zajmują portrety, potwierdzające indywidualny styl malarza, odmienny od konwencji akademickiej dominującej w II połowie XIX wieku. W początkach twórczości portretował głównie postacie z rodziny lub znajomych mieszczan, krakowskich kupców i urzędników. Dzieła te charakteryzują się statycznym ujęciem, spokojem, oszczędnością środków malarskich. Spośród młodzieńczych dzieł tego typu wyróżnia się Portret Marii Matejko, przedstawiający młodą, 23‑letnią kobietę o smutnym wyrazie twarzy i koncentrującym się na jej przenikliwym, skupionym spojrzeniu.
Już w powyższym dziele widoczne są elementy ekspresji, które cechowały późniejsze portrety artysty. Z 1864 roku pochodzi Portret Józefa Dietla, krakowskiego lekarza, profesora i rektora uniwersytetu Jagiellońskiego, a także prezydent Krakowa w latach 1866–1874. Jest to jeden z obrazów pochodzących z okresu, gdy Matejko zyskał popularność jako malarz wybitnych osobistości Krakowa: prezydentów, marszałków Sejmu Krajowego. Jednak portret Dietla wyróżnia się dostojnym ujęciem, monumentalnością i reprezentacyjnością.
W przeświadczeniu Matejki prawda portretu nie leżała wyłącznie w jego podobieństwie fizycznym - tę funkcję doskonale spełniała fotografia będąca wierną kopią wyglądu modela - lecz przede wszystkim w odbiciu skomplikowanej, czasem głęboko ukrytej sfery duchowej człowieka. Przystępując do malowania obrazu, starał się więc na wstępie określić swój emocjonalny i intelektualny stosunek do portretowanego, aby w konsekwencji stworzyć jakąś ponadczasową, wykraczającą poza konkretny moment pozowania, syntezę cech jego fizjonomii i osobowości. Koncentrując się na pogłębieniu wyrazu psychicznego, odpowiadającego jego wyobrażeniu o danym człowieku, Matejko stworzył na wskroś indywidualny styl malarstwa portretowego, odbiegający od akademickiej konwencji wizerunku idealizowanego, nieodpowiadający jednak w pełni również wymogom realizmu. Malowane przez niego podobizny współczesnych reprezentantów rodów arystokratycznych lub elit intelektualnych i politycznych, pomimo wiernej charakterystyki, popartej wnikliwą obserwacją, nacechowane są jakąś szczególną powagą pozy, gestu i oblicza, naznaczone głębią i intensywnością życia duchowego ich twórcy.
Źródło: https://culture.pl/pl/tworca/jan-matejko (dostęp z dnia 31.03.2018)
Portrety zawierające członków własnej rodziny Matejko kreował, nadając im charakter szlacheckiej tradycji. Postacie ubierał w historyczne kostiumy, często sam projektował stroje nawiązujące do zwyczajów staropolskich. Często przybierały także cechy reprezentacyjności i dostojności, podkreślonych poprzez wystudiowane pozy. Portrety dzieci artysty, żony nie zostały jednak pozbawione psychologicznego rysu postaci, charakterystyki osobowości.
Obrazy o znaczeniu symbolicznym i religijnym
Nieliczną, lecz istotną część malarskiej spuścizny Matejki stanowią dzieła o tematyce symbolicznej, odwołujące się do ważnych dla kultury postaci. Takim obrazem jest Wernyhora, przedstawiający legendarną postać ukraińskiego lirnika i wieszcza, którego przepowiednie dotyczyły przyszłych losów Polski i Ukrainy. Miał on przewidzieć m.in. rozbiory Polski, klęskę powstań narodowowyzwoleńczych. Matejko połączył wątek historyczny z symbolicznym ujęciem postaci. Na obrazie ideę mediatora w konflikcie zaistniałym w okresie tzw. koliszczyzny wyraża biało‑czerwony strój ukraińskiego wieszcza oraz grono otaczających go postaci, reprezentujących obydwa narody – polski i ruski. Wernyhora nie rzuca klątwy, ukazany jest w chwili profetycznego natchnienia, kiedy głosi pojednanie obydwu narodów i ich odrodzenie do niepodległości. Spoglądając w przyszłość, wyciąga ku niej rękę w geście błogosławieństwa.
Symboliczny wymiar posiada także obraz Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem. Pretekstem do jego powstania była 400. rocznica urodzin astronoma (1873). Do obrazu pozował znany warszawski lekarz i przyrodnik dr Henryk Levittoux. Obraz nie jest portretem o charakterze statycznym – ukazuje uczonego podczas obserwacji i upamiętnia chwilę zachwytu, widoczną w jego twarzy.
PolichromiaW dorobku artysty znajdują się także prace o tematyce religijnej. Oprócz obrazów olejnych Matejko wykonał w latach 1889‑1891 projekty polichromiipolichromii dla restaurowanego w tym czasie kościoła Mariackiego w Krakowie.
Kiedy w 1888 r. rozpoczęto odnawianie kościoła Mariackiego, za radą Władysława Łuszczkiewicza postanowiono pokryć go nową polichromią, która miała być — zdaniem tego uczonego — dopełnieniem monumentalnej architektury gotyckiej. Kartony do polichromii przygotował Jan Matejko. Artysta zgłosił komitetowi restauracji kościoła projekt polichromii i zadeklarował się wykonać ją bezinteresownie. Ponadto ofiarował wtedy sporą kwotę na cele konserwatorskie.
Malowane akwareląakwarelą kartony mistrza Matejki przenosili na ściany kościoła za pomocą tzw. przepróchów (kalk z kartonów) jego uczniowie: Józef Mehoffer, Stanisław Wyspiański i Włodzimierz Tetmajer wraz z zespołem 10 innych osób. Prace szybko postępowały pod kierunkiem Matejki i przy jego udziale przystąpiono do malowania i złocenia.
(…) Choć tempo prac uznano wtedy za rekordowe, malowidła nie znalazły jednak uznania w oczach współczesnych. Wręcz przeciwnie, wywołały nawet powszechne i stanowcze potępienie. „Najzawołańsi znawcy polscy uznali kościół za zepsuty tym malowaniem zupełnie i bez ratunku. Zarzucali krzyczącą jaskrawość i niezgodność kolorów, niezrozumienie samej natury gotyckiego stylu przez poprzeczny, horyzontalny, a nie podłużny wertykalny układ kolorów na filarach, barokowy styl modlących się aniołów (...)”. Nawet krakowskie przekupki skarżyły się, że mają takie uczucie, jakby im kto ukradł Pannę Maryję. Miały Matejce za złe jego dzieło, mówiąc, że malowidła są za wesołe i za świeckie...
Ze znawcami i krytykantami nie zgadzał się wykwintny koneser, jakim był wówczas ks. Skrochowski, który podziwiał, prawie wielbił to, co Matejko zrobił u Panny Maryi. Jedno jest niewątpliwe. Matejko dziełem tym zapoczątkował nowy, samodzielny kierunek w polskiej sztuce dekoracyjnej, który rozwijali po nim tacy artyści, jak Wyspiański i Mehoffer.
Źródło: https://opoka.org.pl/biblioteka/I/IS/matejkowskie_anioly.html (dostęp z dnia 31.03.2018)
Ważnym dziełem Matejki o tematyce religijnej jest Wniebowstąpienie – obraz ukazuje Chrystusa nie w obecności Apostołów, jak to zazwyczaj te scenę ukazywano, a na abstrakcyjnym tle. W dziele można dostrzec wiele symboli: nad Chrystusem znajduje się gołębica symbolizująca Ducha Świętego, za którą jaśnieje trójkąt – symbol opatrzności Bożej, rozłożone ręce Chrystusa nasuwają skojarzenia do ukrzyżowania, a na Jego dłoniach widoczne są ślady po gwoździach. Matejko połączył w obrazie trzy sceny: zbawczą śmierć Jezusa na krzyżu, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie. Tło jest rozświetlone blaskiem przypominającym kształtem serce, wśród promieni zapisane jest słowo MARIA – w ten sposób malarz podkreślił Jej obecność. Scenie towarzyszy pięć cherubinów. Postać u dołu odczytuje zapisy w rozłożonej księdze.
![Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Jana Matejki „Wniebowstąpienie”. W centralnej części widoczny jest Chrystus. Ma na sobie luźno zarzucone płótno przewiązane na biodrach. Ręce ma rozłożone na boki. Na dłoniach i stopach widnieją ślady ran po gwoździach. Otoczony jest ognistą poświatą w kształcie serca. W górnej części, nad głową Chrystusa znajduje się gołębica. W dolnej części obrazu widoczny jest mężczyzna w zielonej szacie, trzymający w ręku księgę. W tle obrazu widoczny jest napis „Maria”. Wokół ognistego serca znajdują się anioły. Tło jest ciemne.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/Rhsn409XzWjdt/1/1XbozLHZc7GPCszOPthhGbb6ONmDKhjt.jpg)
Rozpoznaj dzieła. Wpisz ich tytuły.
![](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res/R1USlFqeVxNxr/1670333783/1U60pRT8H0iXBuwECZjaCZYljchzczHu.zip_extracted/ALTERNATIVE-STATIC/2CO6eVhikTyaekjSHpmuXihCwIcOJcDN.jpeg)
Wskaż dzieła, które znajdują się w Muzeum Narodowym w Warszawie.
- Portret Marii Matejko
- Portret syna Jerzego na koniu
- Portret żony artysty Teodory z Giebułtowskich
- Wniebowstąpienie
Rozpoznaj postacie. Wpisz ich imiona.
![](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res/R1dv2F8GLEJHT/1670333785/1tSYMM62cznKszulHJARDkvibxZdwoYX.zip_extracted/ALTERNATIVE-STATIC/24iqdHu7yeYIunPIAcOMiIrbtzNWefdZ.jpg)
Uzupełnij dane na temat dzieła.
![Podaj tytuł dzieła Jana Matejki, w którym znajdziemy analogie do dzieła Leonarda d Vinci "Mona Lisa"](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R14aaXey3zgp3/1/1jfJtE6sLjBNAUlAvUIlndVROs0gaJ3B.jpg)
Praca została wykonana jako projekt do polichromii kościoła ...................... w technice ................ na ................. Znajduje się w Muzeum Narodowym w .................
Co wiesz na temat dzieła Matejki „Anioł grający na dudzie”?
Uporządkuj dzieła zgodnie z chronologią.
![](https://static.epodreczniki.pl/editor/storage/resource/RgmEK6ogOiGe5/interactive/11GUaX0eFl7O1dTcdpJQagPnQSPNDVLX.jpg)
![](https://static.epodreczniki.pl/editor/storage/resource/RgmEK6ogOiGe5/interactive/11BwGsmXtwxyHaRp7oZOaNvPqA55oJDd.jpg)
![](https://static.epodreczniki.pl/editor/storage/resource/RgmEK6ogOiGe5/interactive/2PnQXQ9a6OS4N9ED47pBJ5NOCYmlB1dZ.jpg)
![](https://static.epodreczniki.pl/editor/storage/resource/RgmEK6ogOiGe5/interactive/1AGxqEXanhFeiNlCZyRF7KqwCYrN3AJQ.jpg)
Odpowiedz, do jakiego obrazu Jana Matejki odnosi się poniższy cytat.
Polacy teraz w swoich zamiarach upadną i Polska trzykroć będzie rozszarpana. Różni ludzie kusić się będą o jej odbudowanie, ale nadaremnie. Przyjdzie wielki mąż od zachodu: Polacy oddadzą się jemu na usługi; wiele im przyobieca, a mało uczyni: chociaż nazwą się znowu narodem, będą jęczeli pod jarzmem Niemców i Moskali.
..................
Wskaż, jakie ptaki trzymają córki Jana Matejki.
![](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res/RN4kn7Klbw1iC/1670333787/21DeeS1MiMUcaW4cdVMPEWznEIC8YD2t.zip_extracted/ALTERNATIVE-STATIC/ZrV2rDl5VccfDNAGX9LH1cTn5i5R87hm.jpeg)
Na podstawie wybranych portretów wskaz cechy stylu malarskiego Jana Matejki. Zwróć uwagę na środki formalne zastosowane przez artystę.
Dokonaj interpretacji i analizy obrazu Jana Matejki Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki.
![Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fragment obrazu Jana Matejki „Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki”. Ukazuje poetę, pochylającego się nad zwłokami dziewczynki, obejmującego i całującego jej głowę. Na jego twarzy rysuje się smutek i ból. Urszula ma zamknięte oczy. Jej głowa jest lekko uniesiona przez ojca. Postacie ojca i dziecka namalowane są wyrazistymi kolorami, natomiast pozostała część obrazu jest niewyraźna. Tło obrazu to fragment ciemnego wnętrza. Po lewej stronie stoi lampa naftowa, a po prawej zwisa udrapowana kotara.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RWdQzM7DqvqU5/1/1QSJoaooLFSda0O2NlQwmI4zZNZEB4GK.jpg)
Scharakteryzuj osoby, które portretował Matejko. Zwróć uwagę na to, kim były i jakie znaczenie odegrały w życiu artysty.
Słownik pojęć
wł. acquarella, acqua woda, farba o spoiwie rozpuszczalnym w wodzie, przeważnie z gumy arabskiej, często z dodatkiem miodu, cukru lub gliceryny, które nadają farbie elastyczność, obraz wykonany tą techniką.
gr. polýchrōmos wielobarwny, wielobarwne malowidła zdobiące ściany, stropy lub sklepienia budowli a także rzeźby.
medalion w kształcie tarczy lub półksiężyca, z wizerunkiem Matki Boskiej lub z godłem państwowym.
Źródło słownika:
https://encyklopedia.pwn.pl
Galeria dzieł sztuki
Bibliografia
Dorota Folga‑Januszewska (red. nauk.): Muzeum Narodowe w Warszawie. Arcydzieła malarstwa. Warszawa: Arkady, 2012
Janusz Maciej Michałowski, W kręgu sztuki. Jan Matejko, Arkady, Warszawa 1979
Muzeum Narodowe w Warszawie. Galeria Malarstwa Polskiego. Przewodnik Multimedialny, płyta CD, WSiP, Warszawa 2005
Wielcy Malarze, Jan Matejko, Nr 27, Eaglemoss Polska 1999
Wielka kolekcja sławnych malarzy. Jan Matejko, Nr 42, Oxford Educational, Poznań 2007
https://culture.pl/pl/tworca/jan-matejko (dostęp z dnia 31.03.2018)
https://opoka.org.pl/biblioteka/I/IS/matejkowskie_anioly.html (dostęp z dnia 31.03.2018)
http://www.imnk.pl (dostęp z dnia 31.03.2018)