Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Udostępnij materiał Dodaj całą stronę do teczki

Katastrofy naturalne i związane z nimi kryzysy stanowią część historii ludzkości. Niejednokrotnie powodowały upadki nawet wysoko rozwiniętych cywilizacji. Dlatego też jednostki oraz większe społeczności od dawna próbowały reagować 
na pojawiające się kryzysy. Zadanie to stało się o wiele trudniejsze wraz z pojawieniem się znanej nam dzisiaj formy państwa oraz zjawisk charakterystycznych dla XX i XXI w. – globalizacji, urbanizacji, migracji na dużą skalę czy też zmian klimatu. Zjawiska te znacząco wpłynęły na liczbę i różnorodność kryzysów, z jakimi musimy się aktualnie mierzyć.

RgET2LBkAPcjW
Centrum Zarządzania Kryzysowego
Źródło: Viappy (https://pl.fotolia.com), licencja: CC BY-SA 2.0.

W celu zrozumienia tej lekcji potrzebne Ci są podstawowe informacje dotyczące zagrożeń bezpieczeństwa, w szczególności dotyczące ludności i jej mienia, a także zasad zachowania w takich sytuacjach.

ihZ1cxqbmH_d5e158
Nauczysz się
  • definiować sytuację kryzysową i zarządzanie kryzysowe,

  • wyjaśniać strukturę systemu zarządzania kryzysowego,

  • opisywać fazy zarządzania kryzysowego,

  • określać funkcje centrów zarządzania kryzysowego,

  • opisywać strukturę i zadania Krajowego Systemu Ratowniczo‑Gaśniczego.

ihZ1cxqbmH_d5e158

1. Sytuacja kryzysowa i zarządzanie kryzysowe

Kryzys to ogólne pojęcie, którego znaczenie zależy od kontekstu. Możemy przez niego rozumieć następujące zdarzenia:

  • sytuację, w której konflikt staje się tak poważny, że grozi wybuchem wojny, zmianą rządu lub innym radykalnym rozwiązaniem,

  • załamanie się procesu wzrostu gospodarczego i regres w rozwoju ekonomicznym państwa,

  • stan zniechęcenia i utraty motywacji do życia i pracy,

  • zachwianie jakiegoś systemu wartości lub pozycji czegoś,

  • najcięższy, przełomowy moment w przebiegu choroby.

Jedno z głównych pojęć związanych z problematyką niniejszej lekcji to sytuacja kryzysowa. Ustawa o zarządzaniu kryzysowym z 26 kwietnia 2007 r. definiuje ją jako sytuację wpływającą negatywnie na poziom bezpieczeństwa ludzi, mienia w znacznych rozmiarach lub środowiska, wywołującą znaczne ograniczenia w działaniu właściwych organów administracji publicznej ze względu na nieadekwatność posiadanych sił i środków.

RU45EsqQR4gMH
Powodzie należą do najbardziej niebezpiecznych sytuacji kryzysowych.
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 1

Jakie sytuacje kryzysowe mogą wystąpić w miejscu twojego zamieszkania? Uzasadnij odpowiedź.

RuvWDx8GiANsu
{duze pole}.

Sytuacje kryzysowe, np. pożar, powódź czy katastrofa komunikacyjna, stanowią poważne zagrożenie zarówno dla ludzi, jak i środowiska oraz instytucji państwowych. Z tego względu ważne jest realizowanie zadań z zakresu zarządzania kryzysowegozarządzanie kryzysowezarządzania kryzysowego. Polegają one na zapobieganiu sytuacjom kryzysowym, przygotowaniu 
do przejmowania nad nimi kontroli, reagowaniu w przypadku ich wystąpienia, usuwaniu ich skutków oraz odtwarzaniu zasobów i infrastruktury krytycznejinfrastruktura krytycznainfrastruktury krytycznej
Za wykonywanie tych zadań odpowiada wieloszczeblowy system zarządzania kryzysowego. Składa się on z:

  • organów zarządzania kryzysowego,

  • organów opiniodawczo‑doradczych, które inicjują (zapoczątkowują) i koordynują działania podejmowane w zakresie zarządzania kryzysowego,

  • centrów zarządzania kryzysowego, utrzymujących 24‑godzinną gotowość 
    do podjęcia działań.

Strukturę systemu prezentuje poniższa tabela, natomiast graficzny model organizacji i powiadamiania został przedstawiony na ilustracji poniżej.

121
Struktura systemu zarządzania kryzysowego w Polsce

Szczebel administracyjny

Organ zarządzania kryzysowego

Organ opiniodawczo‑doradczy

Centrum Zarządzania Kryzysowego

krajowy

Rada Ministrów, Prezes Rady Ministrów

Rządowy Zespół Zarządzania Kryzysowego

Rządowe Centrum Bezpieczeństwa

resortowy

minister kierujący działem administracji rządowej, kierownik organu centralnego

zespół zarządzania kryzysowego (ministerstwa, urzędu centralnego)

centrum zarządzania kryzysowego (ministerstwa, urzędu centralnego)

wojewódzki

wojewoda

wojewódzki zespół zarządzania kryzysowego

wojewódzkie centrum zarządzania kryzysowego

powiatowy

starosta powiatu

powiatowy zespół zarządzania kryzysowego

powiatowe centrum zarządzania kryzysowego

gminny

wójt, burmistrz, prezydent miasta

gminny zespół zarządzania kryzysowego

mogą być tworzone (nie ma obowiązku) gminne (miejskie) centra zarządzania kryzysowego

R1OEOz6wLZMME1
W zarządzaniu kryzysowym istotna jest nie tylko przejrzysta struktura systemu, ale także sprawna komunikacja pomiędzy poszczególnymi jego jednostkami.
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.
ihZ1cxqbmH_d5e242

2. Fazy zarządzania kryzysowego

Występowanie sytuacji kryzysowychsytuacja kryzysowasytuacji kryzysowych jest nieuniknione. Dlatego zarządzanie kryzysowe należy postrzegać jako proces rozpoczynający się przed wystąpieniem sytuacji kryzysowej i trwający jeszcze przez jakiś czas po jej ustąpieniu. Przebiega 
on w czterech fazach: zapobiegania, przygotowania, reagowania i odbudowy. 
Ich charakterystykę przedstawia poniższa aplikacja.

RK5gbCGmWrfPE
Fazy zarządzania kryzysowego
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Ilustracja przedstawia schemat kołowy opisujący fazy zarządzania kryzysowego. Okręg koła schematu tworzą cztery zaokrąglone błękitne strzałki. Groty strzałek wskazują ruch zgodnie ze wskazówkami zegara.

Pierwsza strzałka „Zapobieganie”:
to działania redukujące i eliminujące prawdopodobieństwo wystąpienia sytuacji kryzysowej oraz ograniczające jej skutki.
Przykłady:
- identyfikacja, analiza i ocena zagrożeń,
- prognozowanie strat i zniszczeń w środowisku,
- planowanie zagospodarowania przestrzennego z uwzględnieniem lokalnych zagrożeń.

Druga strzałka „Przygotowanie”:
to działania planistyczne dotyczące sposobów reagowania w sytuacji kryzysowej oraz działania mające na celu powiększenie zasobów sił i środków niezbędnych do efektywnego reagowania.
Przykłady:
- opracowanie planów zarządzania kryzysowego,
- prowadzenie stałego monitoringu,
- tworzenie zapasów materiałowych, baz magazynowych i ujęć wody pitnej na terenach zagrożonych,
- doskonalenie służb ratowniczych.

Trzecia strzałka: „Reagowanie”:
to działania polegające na dostarczeniu pomocy poszkodowanym, hamujące rozwój występujących zagrożeń oraz ograniczające straty i zniszczenia.
Przykłady:
- uruchomienie zaplanowanych procedur,
- uruchomienie potencjału sił własnych i przydzielonych z zewnątrz,
- prowadzenie aktywnej działalności informacyjnej ludności,
- organizacja i kierowanie akcją kryzysową.

Czwarta strzałka „Odbudowa”:
to działania mające na celu przywrócenie zdolności reagowania, odbudowę zapasów służb ratowniczych oraz odtworzenie kluczowej infrastruktury telekomunikacyjnej, energetycznej, paliwowej oraz transportowej.
Przykłady:
- szacowanie szkód,
- pomoc poszkodowanej ludności (leczenie, rehabilitacja, wypłata odszkodowań itp.),
- odbudowa i przywracanie sprawności infrastruktury,
- sporządzanie raportów strat i szkód oraz opracowanie odpowiednich wniosków.

Wokół strzałki „reagowanie” czerwone koło i czerwony napis: katastrofa.

Polecenie 2

W jakiej fazie zarządzania kryzysowego przeprowadza się ewakuację mieszkańców z terenów zagrożonych powodzią? Odpowiedź na pytanie w polu poniżej.

R15mUpZt9xojy
(Uzupełnij).
ihZ1cxqbmH_d5e282

3. Centrum Zarządzania Kryzysowego

Do najistotniejszych ośrodków w procesie zarządzania kryzysowegozarządzanie kryzysowezarządzania kryzysowego na każdym szczeblu administracyjnym należą centra zarządzania kryzysowegocentrum zarządzania kryzysowegocentra zarządzania kryzysowego (CZK). Ustawa 
z 26 kwietnia 2007 r. przewiduje konieczność utworzenia takich centrów na poziomie rządowym, resortowym, wojewódzkim i powiatowym. Jedynie na poziomie gminnym CZK mogą, ale nie muszą być tworzone.

Szczególnym przypadkiem jest Centrum Bezpieczeństwa Miasta Stołecznego Warszawy, w którego siedzibie mieszczą się:

  • Biuro Bezpieczeństwa i Zarządzania Kryzysowego Urzędu m.st. Warszawy,

  • Straż Miejska m.st. Warszawy,

  • Zakład Obsługi Systemu Monitoringu,

  • stanowiska Centrum Powiadamiania Ratunkowego oraz Zintegrowanego Stanowiska Koordynacji i Reagowania, przygotowane do całodobowej obsługi zgłoszeń alarmowych.

R9Xp52BCFMJ9v
Na filmie prezentowana jest praca Centrum Zarządzania Kryzysowego. W pierwszych ujęciach przedstawiony zostaje budynek CZK z zewnątrz, a następnie od wewnątrz, m.in. panoramiczne ujęcie sali dyspozytorów z dziesiątkami rozmieszczonych obok siebie w kolejnych rzędach stanowisk. Frontową część tej sali zajmuje ściana w całości wypełniona obrazami z kamer miejskiego monitoringu. Pokazana zostaje też z bliska praca poszczególnych dyspozytorów. W tle lektor bez przerwy omawia zadania, które spełnia CZK. Autorzy filmu kładą duży nacisk na rolę numeru alarmowego 112 w pracy centrum oraz dokonywanych za jego pomocą zgłoszeń.

Wśród centrów zarządzania kryzysowego szczególne miejsce zajmuje Rządowe Centrum Bezpieczeństwa. Zapewnia ono obsługę m.in. Rady Ministrów oraz pełni funkcję krajowego centrum zarządzania kryzysowego. Do najważniejszych jego zadań należą:

  • przedstawianie szczegółowych sposobów i środków reagowania na zagrożenia oraz ograniczania ich skutków,

  • opracowywanie i aktualizowanie Krajowego Planu Zarządzania Kryzysowegoplan zarządzania kryzysowegoPlanu Zarządzania Kryzysowego,

  • analizaanalizowanieanaliza i ocena możliwości wystąpienia zagrożeń lub ich rozwoju,

  • gromadzenie informacji o zagrożeniach i analiza zebranych materiałów,

  • wypracowywanie propozycji zapobiegania i przeciwdziałania zagrożeniom,

  • planowanie wykorzystania Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej na wypadek wystąpienia sytuacji kryzysowej,

  • zapewnienie wspólnej polityki informacyjnej organów administracji publicznej w sytuacji kryzysowej,

  • współdziałanie z podmiotami, komórkami i jednostkami organizacyjnymi Organizacji Traktatu PółnocnoatlantyckiegoOrganizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO)Organizacji Traktatu PółnocnoatlantyckiegoUnii EuropejskiejUnia Europejska (UE)Unii Europejskiej oraz innych organizacji międzynarodowych, odpowiedzialnymi za zarządzanie kryzysowe i ochronę infrastruktury krytycznej,

  • organizowanie i prowadzenie szkoleń (i ćwiczeń) z zakresu zarządzania kryzysowego oraz udział w ćwiczeniach krajowych i międzynarodowych,

  • realizacja zadań stałego dyżuru w ramach gotowości obronnej państwa,

  • zapobieganie i przeciwdziałanie skutkom zdarzeń o charakterze terrorystycznym, ich usuwanie oraz współdziałanie z Szefem Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego w tym zakresie,

  • współdziałanie z pozostałymi centrami zarządzania kryzysowego.

RE6NuySP4j3e9
Sprawnie funkcjonujące centrum zarządzania kryzysowego zapewnia odpowiedni monitoring i reakcję na zagrożenia.
Źródło: Anna Podgrudna (Tomorrow Sp. z o.o.), licencja: CC BY 3.0.
ihZ1cxqbmH_d5e432

4. Krajowy System Ratowniczo‑Gaśniczy

Od 1995 r. funkcjonuje w Polsce, zorganizowany przez Państwową Straż Pożarną, Krajowy System Ratowniczo‑Gaśniczy (KSRG). Jego podstawowym celem jest ochrona życia, zdrowia, mienia i środowiska. Jest on realizowany poprzez walkę z pożarami i innymi klęskami żywiołowymi, ratownictwo chemiczne, techniczne, ekologiczne oraz medyczne. Głównym zamierzeniem budowy tego systemu było stworzenie jednolitego układu skupiającego powiązane ze sobą podmioty ratownicze. W rezultacie ma to zapewniać skuteczność podejmowanych działań.

KSRG jest zorganizowany na trzech poziomach odpowiadających szczeblom administracji publicznej w Polsce:

  • powiatowy – jest zasadniczym poziomem wykonawczym (na tym poziomie realizuje się wszystkie zadania występujące na obszarze powiatu),

  • wojewódzki – wspomaga i koordynuje działania ratownicze w sytuacjach wymagających zaangażowania sił większych niż powiatowe,

  • krajowy – wspiera i koordynuje działania ratownicze w wypadku zaangażowania sił spoza obszaru województwa, w granicach którego doszło do zdarzenia.

R8NwnnOdrx36m
Do KSRG w Polsce mogą należeć także jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP).
Źródło: Lukas Plewnia (http://flickr.com), licencja: CC BY-SA 2.0.
ihZ1cxqbmH_d5e482

5. Podsumowanie

  • Zarządzanie kryzysowe przebiega w czterech fazach: zapobiegania, przygotowania, reagowania i odbudowy.

  • Centrum zarządzania kryzysowego pełni funkcję punktu koordynacyjnego i ośrodka łączności, scalającego w codziennej działalności służby ratownicze i komunalne, które biorą bezpośredni i pośredni udział w akcjach ratowniczych.

  • Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym przewiduje konieczność utworzenia centrów zarządzania kryzysowego na poziomie rządowym, resortowym, wojewódzkim i powiatowym.

  • Podstawowym celem Krajowego Systemu Ratowniczo‑Gaśniczego jest ochrona życia, zdrowia, mienia i środowiska. Jego realizacja odbywa się poprzez walkę z pożarami i innymi klęskami żywiołowymi, ratownictwo techniczne, chemiczne, ekologiczne oraz medyczne.

Praca domowa
Polecenie 3.1

Wyszukaj w dostępnych Ci źródłach i przedstaw informacje na temat akcji prowadzonych przez jednostki Krajowego Systemu Ratowniczo‑Gaśniczego w okolicy miejsca twojego zamieszkania. Jeżeli było ich kilka, porównaj je ze sobą.

RPviu7vF6uRDA
(Uzupełnij).
ihZ1cxqbmH_d5e538

6. Słowniczek

analizowanie
Definicja: analizowanie

rozpatrywanie jakiegoś problemu, zjawiska z różnych stron

centrum zarządzania kryzysowego
Definicja: centrum zarządzania kryzysowego

punkt koordynacyjny i ośrodek łączności scalający działalność służb ratowniczych i komunalnych, które biorą bezpośredni i pośredni udział w akcjach ratowniczych

infrastruktura krytyczna
Definicja: infrastruktura krytyczna

systemy oraz wchodzące w ich skład powiązane ze sobą funkcjonalnie obiekty (w tym obiekty budowlane), urządzenia, instalacje, usługi kluczowe 
dla bezpieczeństwa państwa i jego obywateli oraz służące zapewnieniu sprawnego funkcjonowania organów administracji publicznej, a także instytucji i przedsiębiorców

koordynowanie
Definicja: koordynowanie

organizowanie działań wykonywanych wspólnie przez wiele osób

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO)
Definicja: Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO)

organizacja międzynarodowa o charakterze polityczno‑wojskowym, powstała 
24 sierpnia 1949 r. na mocy Traktatu Północnoatlantyckiego podpisanego 
4 kwietnia 1949 r.; Polska jest członkiem NATO od 12 marca 1999 r.

RKdn2iflBciWi
Flaga NATO
Źródło: NATO (http://www.nato.int), licencja: CC BY-SA 2.0.
plan zarządzania kryzysowego
Definicja: plan zarządzania kryzysowego

dokument zawierający charakterystykę zagrożeń, ocenę ryzyka ich wystąpienia, zadania i obowiązki uczestników zarządzania kryzysowego, zestawienie sił i środków planowanych do wykorzystania w sytuacji kryzysowej oraz szereg procedur i sposobów organizacji przedsięwzięć podejmowanych w ramach zarządzania kryzysowego

sytuacja kryzysowa
Definicja: sytuacja kryzysowa

sytuacja wpływająca negatywnie na poziom bezpieczeństwa ludzi, mienia w znacznych rozmiarach lub środowiska, wywołująca znaczne ograniczenia w działaniu właściwych organów administracji publicznej ze względu na nieadekwatność posiadanych sił i środków

Unia Europejska (UE)
Definicja: Unia Europejska (UE)

organizacja międzynarodowa stanowiąca gospodarczo‑polityczny związek demokratycznych państw europejskich; powstała 1 listopada 1993 r. na mocy podpisanego 7 lutego 1992 r. traktatu z Maastricht jako efekt wieloletniego procesu integracji politycznej, gospodarczej i społecznej

RVUf3Y9UXxJxV
Flaga Unii Europejskiej
Źródło: MPD01605 (https://www.flickr.com), licencja: CC BY-SA 2.0.
zarządzanie kryzysowe
Definicja: zarządzanie kryzysowe

działalność organów administracji publicznej będąca elementem kierowania bezpieczeństwem narodowym, która polega na zapobieganiu sytuacjom kryzysowym, przygotowaniu do przejmowania nad nimi kontroli w drodze zaplanowanych działań, reagowaniu w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowych, usuwaniu ich skutków oraz odtwarzaniu zasobów i infrastruktury krytycznej

ihZ1cxqbmH_d5e941

7. Zadania

Ćwiczenie 1
R1Ve9wuxmPfuC
zadanie interaktywne
Kiedy mamy do czynienia z sytuacją kryzysową?
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
RtuJ0txhF8WyE
zadanie interaktywne
Kiedy mamy do czynienia z sytuacją kryzysową?
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
R5wd69DlBeOHi
zadanie interaktywne
Kiedy mamy do czynienia z sytuacją kryzysową?
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
RjWI8nnIdRfDG
zadanie interaktywne
Kiedy mamy do czynienia z sytuacją kryzysową?
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 5
R8rCXtTfoaFBo
zadanie interaktywne
Kiedy mamy do czynienia z sytuacją kryzysową?
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida