Kulturowe, polityczne i gospodarcze zmiany na świecie po 1989 roku
Koniec „zimnej wojny”
Scharakteryzujesz uwarunkowania zmian geopolitycznych po upadku komunizmu.
Wyjaśnisz zasady liberalnego porządku międzynarodowego.
Przeanalizujesz różnice między ładem jednobiegunowym a ładem wielobiegunowym.
Upadek komunizmu był momentem zwrotnym w najnowszej historii politycznej. Funkcjonujący przez niemal półwiecze dwubiegunowy porządek świata, oparty na rywalizacji między USA i ZSRS, został zastąpiony całkowicie nowym ładem. W niemal powszechnej interpretacji zimna wojna zakończyła się niekwestionowanym zwycięstwem „wolnego świata” – sojuszu państw demokratycznych, skupionych wokół Stanów Zjednoczonych. W rezultacie to właśnie one zaczęły odtąd określać zasady nowego światowego porządku. Jednak tym państwom coraz częściej rzucają wyzwania nowe podmioty polityczne.
Zimna wojna - początek
Zimna wojna była okresem długofalowej rywalizacji między stanami Zjednoczonymi a Związkiem Sowieckim, która kształtowała politykę światową przez drugą połowę XX wieku. Materiał filmowy pozwoli zapoznać się z jej najważniejszymi wydarzeniami oraz przypomnieć kluczowe informację dotyczące jej przebiegu i skutków.
Wyjaśnij, na czym polegała polityka containment w czasie zimnej wojny.
Zapoznaj się z poniższymi materiałami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenia.
Źródło A
Przemówienie Winstona Churchilla (fragment)Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem opuściła się żelazna kurtyna w poprzek kontynentu. Poza tą linią znajdują się wszystkie stolice byłych państw środkowej i wschodniej Europy: Warszawa, Praga, Wiedeń, Budapeszt, Bukareszt i Sofia – wszystkie te sławne miasta i zamieszkująca wokół nich ludność leżą, że tak się wyrażę, w sferze radzieckiej i wszystkie, w takiej czy w innej formie, podlegają nie tylko wpływom radzieckim, ale kontroli z Moskwy w bardzo wysokim, niekiedy rosnącym stopniu.
Rządy policyjne przenikają z Moskwy. Ale tylko Ateny, ze swą nieśmiertelną chwałą, mogą swobodnie decydować o swej przyszłości w wyborach pod nadzorem brytyjskim, amerykańskim i francuskim.
Źródło: Przemówienie Winstona Churchilla (fragment), [w:] Historia 1789–1990. Wybór tekstów źródłowych dla szkół średnich, oprac. J. Eisler, M. Sobańska‑Bondaruk, Warszawa 1995, s. 211.
Źródło B
Mur berliński przetrwał do jesieni 1989 roku. 9 listopada, na fali przemian demokratycznych w Europie Środkowo‑Wschodniej, Niemcy przystąpili do spontanicznej akcji rozbiórki muru, znienawidzonego symbolu zimnej wojny. W stolicy zjednoczonych Niemiec przetrwały jedynie nieliczne fragmenty bariery dzielącej niegdyś miasto na dwie części.
Liberalny ład międzynarodowy
Koniec zimnej wojny doprowadził do powstania liberalnego ładu międzynarodowego. Miał on odzwierciedlać wartości, wokół których skupione były państwa zachodnie, rywalizujące z reżimami komunistycznymi. Oznaczało to odrzucenie w polityce międzynarodowej przemocy, brutalnej rywalizacji, intryg czy gier politycznych mocarstw. Podstawą nowego porządku miały się stać powszechnie respektowane reguły współistnienia państw oraz zaawansowane formy współpracy między nimi.
Procesem, który sprzyjał liberalnemu porządkowi międzynarodowemu, była globalizacja. Upadek komunizmu stwarzał szansę na powstanie świata bez granic, w ramach którego ludzie, idee, produkty, usługi oraz kapitał mogły bez przeszkód przemieszczać się po całej kuli ziemskiej. Jak wyobrażano sobie wówczas, powstanie „globalnej wioski” oznacza wzrost dobrobytu na całym świecie, a ponadto taki poziom integracji między narodami, który wyeliminuje ostatecznie wojny i konflikty zbrojne.
Upadek komunizmu stworzył również szansę na głębokie zmiany w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. W większości z nich wprowadzono w latach 90. nowe ustroje polityczne, oparte na zasadach liberalnej demokracji. Systemy centralnego planowania w gospodarce zostały zastąpione rozwiązaniami wolnorynkowymi, wzorowanymi na bogatych krajach Zachodu. Kolejnym krokiem była stopniowa integracja państw postkomunistycznych ze strukturami euroatlantyckimi. W 1999 roku pierwsze trzy kraje regionu – Polska, Węgry i Czechy – przystąpiły do Sojuszu Północnoatlantyckiego (NATO). W roku 2004 Unia Europejska rozszerzyła się o dziesięć nowych państw, z których osiem to dawne państwa komunistyczne.
Ład jednobiegunowy
Liberalny porządek międzynarodowy, który wyłonił się pod koniec lat 80., miał jeszcze jedną cechę: opierał się na politycznej dominacji Stanów Zjednoczonych.
Druga szansaW pewnym momencie – trudno tu o dokładną datę – prezydent Stanów Zjednoczonych uznał się za przywódcę całego świata. Nastąpiło to po rozpadzie Związku Radzieckiego i zakończeniu zimnej wojny. Amerykański prezydent zaczął po prostu zachowywać się jak przywódca świata, nie dbając o upoważnienie ze strony społeczności międzynarodowej.”
Źródło: Zbigniew Brzeziński, Druga szansa, Warszawa 2008, s. 7.
Po upadku ZSRS państwo amerykańskie stało się jedynym globalnym supermocarstwem. Jako największa na świecie potęga militarna i ekonomiczna, pozostająca w sojuszach z wieloma krajami i mająca ogromny wpływ na funkcjonowanie organizacji międzynarodowych, odgrywało kluczową rolę w utrzymywaniu nowego porządku świata – określanego jako ład jednobiegunowy.
Zakończenie zimnej wojny było jednym z najważniejszych momentów w historii współczesnego świata, który przyniósł głębokie zmiany polityczne, gospodarcze i społeczne. W materiale prof. dr hab. Włodzimierz Borodziej wyjaśnia, które państwa i regiony zyskały na tych przemianach na wielu płaszczyznach.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RpyFNGwoH2Ow2
Nagranie filmowe dotyczące świata po zakończeniu zimnej wojny.
Wyjaśnij, jakie znaczenie ma tzw. soft power w kształtowaniu stosunków międzynarodowych i pozycji państwa na arenie międzynarodowej.
Wyjaśnij, na czym polegała tzw. „dywidenda pokojowa” po zakończeniu zimnej wojny.
Nowe wyzwania
Optymizm towarzyszący przemianom na świecie po upadku komunizmu okazał się tylko częściowo uzasadniony. Choć ukształtowany wówczas nowy porządek globalny istnieje do dziś, coraz częściej staje w obliczu poważnych wyzwań. Niektóre z nich skłaniają obserwatorów do wyciągnięcia wniosku o kształtowaniu się – na naszych oczach – nowego ładu światowego.
Po pierwsze, nie wszyscy zaakceptowali dominującą rolę Stanów Zjednoczonych. Hegemonia amerykańska wywoływała opór w różnych miejscach na świecie. Jedną z odpowiedzi na wspierane przez USA polityczne tendencje po upadku komunizmu był rozwój fundamentalizmu religijnego. Zaczął on odgrywać szczególnie istotną rolę w krajach muzułmańskich – na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej czy w Azji. 11 września 2001 roku fundamentalistyczna organizacja terrorystyczna Al‑Kaida przeprowadziła spektakularny atak na USA. Porwane samoloty pasażerskie uderzyły w nowojorskie wieże World Trade Center oraz budynek Pentagonu w Waszyngtonie. I choć reakcją większej części świata na te dramatyczne wydarzenia była solidarność ze Stanami Zjednoczonymi, stały się one momentem zwrotnym w najnowszej historii. Wizja „końca historii” i „świata bez konfliktów” straciła swoją wiarygodność.
Nastrojom antyamerykańskim sprzyjała dodatkowo polityka USA, której często zarzucano arogancję i skłonność do narzucania siłą swoich rozwiązań. Przykładowo, w 2003 roku Stany Zjednoczone przeprowadziły interwencję militarną w Iraku, która przez większość państw została uznana za sprzeczną z prawem międzynarodowym. Wojna w Iraku oraz – rozpoczęta kilkanaście miesięcy wcześniej – wojna w Afganistanie (gdzie były prowadzone od 2001 roku dwie operacje: amerykańsko‑brytyjska Operation Enduring Freedom oraz NATO‑wska - stabilizacyjna ISAF) ujawniły inną słabość światowego mocarstwa. Okazało się, że największa potęga militarna na świecie ma poważne problemy w odniesieniu zwycięstwa w konfliktach asymetrycznych, w których drugą walczącą stroną nie jest regularna armia, ale organizacja terrorystyczna.
Innym czynnikiem, który osłabił amerykańskie wpływy na świecie, był kryzys ekonomiczny, jaki dotknął USA w 2008 roku – największy od czasów Wielkiego Kryzysu z lat 30. XX wieku. W dużym stopniu podważył on adekwatność amerykańskiego modelu gospodarczego, opartego na zderegulowanym wolnym rynku oraz mocno ograniczonej roli państwa w gospodarce. Ucierpiała na tym siła oddziaływania USA, tym bardziej że w tym samym czasie dynamiczny rozwój ekonomiczny przeżywały autorytarne Chiny. Podważało to rozpowszechnioną po upadku komunizmu opinię, że tylko demokracja prowadzi do dobrobytu.
W czasie gdy Chiny wyrastają na największą potęgę gospodarczą świata, wyzwanie liberalnemu porządkowi międzynarodowemu rzucają inne państwa. Rosja w 2008 roku zaatakowała militarnie Gruzję, a sześć lat później Ukrainę. Przeprowadzona przez nią aneksja ukraińskiego Krymu była pierwszym jednostronnym przesunięciem granicy w Europie od czasów II wojny światowej. Państwa Bliskiego Wschodu – Arabia Saudyjska oraz Iran – od 2010 roku rywalizują ze sobą, wywołując poważne kryzysy polityczne lub konflikty zbrojne w innym państwach: Syrii, Jemenie, Iraku czy Libanie. Wydarzenia te pokazują, że przyjęte po zakończeniu zimnej wojny zasady współpracy międzynarodowej są w coraz bardziej jawny sposób łamane.
Jednocześnie zahamowany został proces integracji europejskiej. W różnych krajach Starego Kontynentu duże wpływy zaczęły uzyskiwać partie populistyczne, często odrzucające projekt zjednoczonej Europy. Wielka Brytania – jako pierwszy kraj w historii – postanowiła w 2016 roku o opuszczeniu Unii Europejskiej. Z kolei administracja prezydenta USA Donalda Trumpa – w przeciwieństwie do wszystkich poprzednich – przestała wspierać integrację Europy. Sama zaś zaangażowała się w politykę wycofywania USA z globalnych porozumień, w imię nadrzędnego interesu Stanów Zjednoczonych.
W tej nowej rzeczywistości współczesne państwa muszą konfrontować się z nowymi wyzwaniami: imigracją, zmianami klimatycznymi, wzrostem znaczenia nowych potęg regionalnych (takich jak Chiny, Rosja, Iran czy Brazylia). Nie można wykluczyć, że ład jednobiegunowy stopniowo będzie odchodził do historii, a jego miejsce zajmie ład wielobiegunowy – taki porządek świata, w którym żadne z państw nie będzie odgrywało roli supermocarstwa, a głównymi graczami na globalnej arenie będą mocarstwa regionalne, niekiedy rywalizujące ze sobą lub nawet wchodzące w konflikty. Oznaczałoby to koniec liberalnego porządku międzynarodowego i wejście w epokę turbulencji. Trudno dziś przewidzieć, czym taki ład międzynarodowy będzie się charakteryzował. Można spodziewać się ponownego wzrostu znaczenia państw narodowych, kosztem globalnej integracji. Z drugiej jednak strony – w warunkach wieloaspektowych współzależności oraz wyznań o charakterze globalnym we współczesnym świecie – prosty powrót do typowego dla XIX wieku koncertu suwerennych mocarstw wydaje się mało prawdopodobny. Można raczej spodziewać się współistnienia w skomplikowanych i dynamicznych relacjach różnych podmiotów: tradycyjnych państw, organizacji międzynarodowych, globalnych korporacji, wpływowych grup oligarchicznych lub silnych ośrodków władzy lokalnej.
Podsumowanie
Zakończenie zimnej wojny oznaczało fundamentalna zmianę w układzie sił na świecie i przejście od porządku dwubiegunowego do ładu jednobiegunowego - z dominującą rolą Stanów zjednoczonych. Upadek ZSRS umożliwił rozwój demokracji i gospodarki rynkowej oraz integrację państw Europy Środkowo‑Wschodniej ze strukturami zachodnimi.
Słownik
stosunki panujące między Związkiem Sowieckim a mocarstwami zachodnimi, ze Stanami Zjednoczonymi na czele, od okresu po zakończeniu II wojny światowej do rozpadu ZSRS w 1991 r.
zdolność państwa do wywierania wpływu na inne państwa poprzez atrakcyjność swojej kultury, wartości, idei oraz polityki, a nie poprzez przymus czy siłę militarną