Konstytucja Królestwa Polskiego a rzeczywisty system władzy

Od schyłku XVIII w. Polacy wiązali swoje nadzieje na odzyskanie niepodległości z Napoleonem Bonaparte. Klęski cesarza Francuzów pod Lipskiem (1813 r.) i Waterloo (1815 r.) zadane mu przez koalicję mocarstw, z Rosją, Austrią i Anglią na czele, zdawały się ostatecznie przekreślać polskie szansę na odbudowę chociażby namiastki państwowości.

Niespodziewanie jednak orędownikiem sprawy polskiej stał się car Rosji Aleksander I. Pozujący na liberała władca Rosji doceniał waleczność żołnierzy polskich oraz myślał o rozszerzeniu swoich wpływów jak najdalej na zachód. Aby pozyskać Polaków, obiecał im konstytucję oraz utrzymanie większej części dawnego Księstwa Warszawskiego. Anglia i Francja sprzeciwiały się planom Aleksandra, car postawił na swoim i kongres wiedeński w czerwcu 1815 r. powołał Królestwo Polskie – samodzielne, ale powiązane z Rosją unią personalną.

Pod koniec listopada 1815 r. Aleksander I obdarzył Kongresówkę najbardziej liberalną konstytucją w Europie. Cóż z tego, skoro rychło pojawiły się uzasadnione głosy, że konstytucja była na stole, a bat pod stołem. Z biegiem czasu sytuacja się pogorszyła: rola konstytucji spadała, rosła rola bata.

Dobre złego początki

Początki panowania rosyjskiej dynastii Romanowów w Warszawie zaczynały się obiecująco. Podczas wizyty Aleksandra I w stolicy Królestwa Polacy na ogół witali go z sympatią. Na cześć cara na placu Trzech Krzyży stanęła brama triumfalna. Nie jest też kwestią przypadku, że zbudowany tam po kilku latach kościół otrzymał wezwanie św. Aleksandra. Sam car natomiast podczas odwiedzin w Warszawie chętnie pokazywał się w polskim mundurze generalskim, schlebiał polskim arystokratom oraz chwalił wdzięki dam. Monarcha wzbudzał również nadzieje na rozszerzenie granic Królestwa na tzw. ziemie zabrane – pozostałe obszary zaboru rosyjskiego. Według historyka Andrzeja Chwalby:

Nie można wykluczyć tego, że car traktował utworzoną Kongresówkę (jak potocznie Polacy nazywali Królestwo) jako pole eksperymentów społecznych i politycznych, które – gdyby się udały – mogłyby zostać powtórzone w całym Imperium Rosyjskim.

Konstytucja

Szczególnym dowodem życzliwych zamiarów cara wobec Polaków było nadanie (tj. oktrojowanie) Królestwu konstytucji – najbardziej liberalnej w Europie. Ustawa zasadnicza gwarantowała szeroki zakres swobód obywatelskich: wolność słowa i druku, wolność osobistą oraz nienaruszalność własności. Przy stosunkowo niskim cenzusie majątkowym prawa wyborcze otrzymało ok. 100 tys. osób spośród 3,2 mln mieszkańców kraju. Dla porównania w stosunkowo liberalnej Francji prawa wyborcze przysługiwały 80 tys. ludzi wobec 30 mln mieszkańców.

R8ZSJPKJ1QAJT

Zdjęcie przedstawia pierwszą kartę Ustawy Konstytucyjnej Królestwa Polskiego z 1815 r. Stronica ta zapisana jest w języku polskim i francuskim. Widać wyraźny podział tekstu na tytuły i artykuły.

RQPDZSA97NG731

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny w generalskim mundurze. Mężczyzna ma pociągła twarz i bujne, półdługie, falujące, siwy włosy. Oczy mężczyzny są duże, głęboko osadzone, nos prosty. Mężczyzna ma wąsy. Mundur mężczyzny jest ciemnoniebieski, ze stójką. Na ramionach widać zdobne, srebrne epolety. Mężczyzna jest przepasany szeroką, niebieską szarfą.

Pomimo wprowadzenia bardzo liberalnej ordynacji wyborczej przewagę w parlamencie zdołała utrzymać szlachta, jednak w ławach poselskich zasiedli także bogaci chłopi. Należy również zaznaczyć, że swobody obywatelskie nie odnosiły się do ludności żydowskiej. Konstytucja gwarantowała Królestwu wyraźną odrębność od Rosji, ale równocześnie związek obu państw miał mieć charakter nierozerwalnej unii personalnej. Przejęcie władzy przez cara w Kongresówce wymagało odrębnej koronacji w Warszawie. W razie nieobecności władcy zastępować go miał namiestnik. Królestwo otrzymało własną armię, parlament, odrębne prawo, administrację, monetę i system oświatowy. Wyłącznym językiem urzędowym był polski.

Pomimo licznych oznak suwerenności kraju Aleksander I pozostawił sobie liczne możliwości kształtowania polityki Królestwa. Car‑król uzyskał konstytucyjny status osoby świętej i nietykalnej. Sprawy zagraniczne znalazły się w wyłącznej gestii monarchy. Przysługiwało mu zwierzchnictwo nad armią Królestwa oraz prawo wyboru wyższych urzędników, w tym ministrów, senatorów oraz namiestnika. Król sprawował pełną kontrolę nad władzą wykonawczą: pełniąca funkcję rządu Rada Stanu stanowiła jedynie jego organ doradczy i wykonawczy. Do władcy – i tylko do niego – należały także inicjatywa ustawodawcza oraz prawo stanowienia prawa poprzez dekrety. Sejmowi przysługiwało prawo podejmowania decyzji w sprawach przedłożonych przez władcę. Parlament sprawował również kontrolę nad rządem oraz mógł składać petycje do władcy. Ponadto senat pełnił funkcję sądowe w przypadku zdrady stanu. Podczas nieobecności króla zastępował namiestnik, któremu podlegał rząd – Rada Stanu. W rezultacie, pomimo istnienia w Królestwie republikańskich instytucji oraz swobód obywatelskich, monarcha mógł sprawować władzę niemal absolutną.

Podsumuj założenia konstytucji Królestwa Polskiego. W tym celu zapoznaj się z materiałem. 

R12AAG83MEFQ7

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Konstytucja i praktyka rządzenia.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Konstytucja i praktyka rządzenia.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R12AAG83MEFQ7

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Konstytucja i praktyka rządzenia.

Bat

R164ANE7UDERV1

Obraz przedstawia portret łysiejącego, dojrzałego mężczyzny w średnim wieku. Mężczyzna ma okrągłą twarz i niewielką łysinę na czubku głowy oraz bokobrody. Oczy mężczyzny są duże, głęboko osadzone, nos niewielki i prosty, usta wąskie. Mundur mężczyzny jest ciemnoniebieski, ze stójką. Na ramionach widać zdobne epolety. Mężczyzna jest przepasany szeroką, niebieską szarfą. Na jego lewej piersi zawieszone są ordery.

W taki sposób ocenił postawę władcy Królestwa Polskiego książę Adam Jerzy Czartoryski. Jeśli car Aleksander I nawet szczerze skłaniał się ku liberalnym reformom, to po kilku latach całkowicie zmienił zdanie w tej kwestii. Władca bowiem z niepokojem obserwował narastający na kontynencie konflikt pomiędzy siłami rewolucji oraz starego porządku. Władca absolutny Rosji nie miał wielkiego wyboru odnośnie do tego, po której stronie się opowiedzieć. Do odwrotu od liberalnego kursu ku tyranii ostatecznie skłoniły Aleksandra I bunty w samej Rosji, m.in. w elitarnym siemionowskim pułku gwardii (1820 r.). Pewien wpływ na zmianę światopoglądu monarchy mogły mieć także pogarszający się stan jego umysłu, narastająca skłonność do mistycyzmu oraz konserwatywne otoczenie.

Pierwsze sygnały braku respektu dla zasad konstytucji ze strony cara pojawiły się już pod koniec 1815 r., kiedy na czele wojska polskiego jako wodza naczelnego Aleksander I postawił rodzonego brata, wielkiego księcia Konstantego. Okrucieństwo i nieprzewidywalność, a przy tym zupełna bezkarność wybuchowego dowódcy stały się odtąd zmorą polskich żołnierzy i oficerów przyzwyczajonych do demokratycznych tradycji armii Księstwa Warszawskiego. Wielki książę na własny użytek rozbudował tajne służby, godząc tym samym w konstytucyjne wolności obywatelskie. W Królestwie stacjonowała armia rosyjska, niezależna od polskich instytucji. Od 1819 r. na mocy dekretu wydanego przez namiestnika, gen. Józefa Zajączka, obowiązywała cenzura prasy. W Królestwie rozpoczęły się aresztowania osób podejrzewanych o krytyczny stosunek do władz. Romantyczna tradycja wyolbrzymiła natomiast wpływ na rządy komisarza carskiego do specjalnych poruczeń, niezmordowanego tropiciela prawdziwych i wyimaginowanych spisków – Nikołaja Nowosilcowa.

RBMM1B1TJDGQ9

Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny w średnim wieku z długimi, ciemnymi bokobrodami w kształcie trójkątów.. Mężczyzna ma pociągłą twarz i gęste, zaczesane na twarz siwe włosy. Oczy i brwi mężczyzny są ciemne , nos niewielki i prosty. Surdut mężczyzny jest czarny, z czerwoną stójką. Pod szyją mężczyzna ma biała apaszkę, tak zwany fular.

Niepokorni

Opór Polaków wobec naruszania przez Rosjan konstytucji przybrał początkowo przede wszystkim formy opozycji legalnej. Na forum parlamentarnym działała grupa posłów zrzeszonych wokół braci Bonawentury i Wincentego Niemojowskich zwanych kaliszanami (spora część opozycjonistów wywodziła się z województwa kaliskiego). Kaliszan łączyły liberalny światopogląd oraz przywiązanie do swobód obywatelskich gwarantowanych w ustawie zasadniczej. Opozycja parlamentarna stała na gruncie legalności działań. W 1820 r. monarcha, urażony krytyką, której nie szczędzili władzom Królestwa kaliszanie, zawiesił funkcjonowanie sejmu. Kolejne obrady parlamentu car‑król zarządził dopiero po pięciu latach, chociaż według konstytucji powinien zwoływać sejm raz na dwa lata. Sejm z 1825 r. debatował bez udziału publiczności, kaliszanie zaś nie zostali wpuszczeni na salę obrad.

Brak możliwości otwartej krytyki władz sprzyjał działalności tajnej i spiskowej. Już wcześniej studenci zakładali niejawne organizacje, wzorując się na podobnych bractwach popularnych w ówczesnej Europie. Choć zajmowały się one głównie samokształceniem, w 1821 r. namiestnik Józef Zajączek zakazał funkcjonowania bractw, aby zapobiec zgorszeniu i rozpuście. Od tego czasu działalność spiskowa skupiła się głównie w środowiskach związanych z armią.

3 maja 1819 r. major Walerian Łukasiński założył wzorowane na masonerii Wolnomularstwo Narodowe. Wolnomularze stawiali sobie za cel propagowanie postaw patriotycznych. Po dwóch latach Walerian Łukasiński zastąpił tę organizację nową, zwaną Towarzystwem Patriotycznym. Członkowie Towarzystwa jako pierwsi po 1815 r. obrali sobie za cel działalność narodowowyzwoleńczą, chociaż nie podjęli realnych działań zmierzających do wzniecenia powstania. W 1821 r. służby policyjne aresztowały grupę działaczy TP, także Łukasińskiego (zobacz galerię interaktywną poniżej).

Założyciel Towarzystwa Patriotycznego major Walerian Łukasiński za działalność spiskową został skazany na dziewięć lat twierdzy. Formą represji wobec niepokornego oficera wojsk polskich była publiczna degradacja, podczas której zdarto z niego szlify oficerskie, złamano szpadę nad głową i ubrano w strój więzienny. Walerian Łukasiński po upływie terminu wyroku wciąż przetrzymany był w rosyjskiej twierdzy w Szlisselburgu, gdzie pozostał do końca życia. Ów pierwszy wielki bohater polskiego romantyzmu i ruchu niepodległościowego zmarł w 1868 r. Dla kolejnych pokoleń polskich spiskowców i powstańców stał się wzorem do naśladowania oraz symbolem carskiej tyranii.
Przyjrzyj się różnym historycznym portretom Waleriana Łukasińskiego. 

RjWgRaz5hEFEP

Obraz przedstawia portret młodego mężczyzny z kręconymi, ciemnymi włosami i taką samą kędzierzawą, długą brodą oraz wąsami.. Mężczyzna stoi z rękami skrzyżowanymi na piersiach, na nadgarstkach ma kajdany połączone łańcuchem. Koszula rozpięta. Przed nim fragment armaty.

RNT8z7iJKUI9w

Zdjęcie przedstawia zakuwanie w łańcuchy młodego mężczyzny. Dwóch mężczyzn zakuwa mu ręce i nogi. Scenie przygląda się oddział wojskowy i jego dowódca siedzący na koniu.

R2VQgTwG0oLNz

Obraz przedstawia portret młodego mężczyzny. Mężczyzna stoi z rękami skrzyżowanymi na piersiach, na nadgarstkach ma kajdany połączone łańcuchem. Pod portretem mężczyzny widnieje podpis: Walerian Łukasiński, więzień stanu od roku 1824 do 1867 i strofa wiersza.

Pomimo represji organizacja przetrwała i kontynuowała działalność pod kierownictwem Seweryna Krzyżanowskiego. W kolejnych latach polscy spiskowcy nawiązali kontakty z rosyjskimi rewolucjonistami – dekabrystami. Dochodzenie, które nastąpiło po nieudanym powstaniu dekabrystów w 1825 r., ujawniło kontakty powstańców z Towarzystwem Patriotycznym. Członkowie ugrupowania zostali aresztowani. W 1827 r. Sąd Sejmowy wydał na nich wyroki. Pomimo nacisków ze strony cara Mikołaja I (cara i króla Polski od 1825 r.) nie były one surowe. Najwyższy wyrok ponad trzech lat pozbawienia wolności otrzymał Seweryn Krzyżanowski. Pozostali spiskowcy za działalność niejawną otrzymali około trzymiesięczne wyroki. Rozbicie Towarzystwa Patriotycznego nie powstrzymało dalszej działalności spiskowej w Królestwie. W 1830 r. przyczyniła się ona do wybuchu powstania listopadowego, jednego z największych polskich zrywów niepodległościowych.

Zapoznaj się ze schematem interaktywnym 

Zapoznaj się z filmem i wykonaj polecenie 

R1J4RVNM3F29V

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Królestwo Polskie. Konstytucja i praktyka rządzenia.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Królestwo Polskie. Konstytucja i praktyka rządzenia.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1J4RVNM3F29V

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Królestwo Polskie. Konstytucja i praktyka rządzenia.

Trenuj i ćwicz 

Słownik