RL7VgVwPlJb6y1

Krótka historia tańca

Źródło: online-skills, licencja: CC0.

Ważne daty

1727 – data urodzin Jeana‑Georgesa Noverre'a

1810 – data śmierci Jeana‑Georgesa Noverre'a

1840 – data urodzin Piotra Czajkowskiego

1893 – data śmierci Piotra Czajkowskiego

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela.

RB0LpUevrSh4p1
Scenariusz zajęć do pobrania.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.

I. Muzyka w ujęciu historycznym – periodyzacja, język, właściwości i charakterystyka.

a) Poznanie muzyki w ujęciu historycznym od zarania dziejów, przez starożytność, średniowiecze, renesans, barok, klasycyzm, romantyzm do muzyki XX wieku i współczesności.

b) Postrzeganie muzyki w kontekście kultury poszczególnych epok, kształtujących ją zjawisk społecznych i wydarzeń historycznych oraz powiązanej z nimi estetyki.

Nauczysz się

opowiadać o historii tańca w epokach od prehistorii do XX wieku;

przedstawiać najważniejsze gatunki tańca;

charakteryzować proces ewolucji baletu.

Źródła tańca - taniec w prehistorii

R1BsbFD6ly2mU1
Malowidło naskalne ze stanowiska archeologicznego Bhimbetka w Indiach, przedstawiające tańczące postaci, wikipedia.org, domena publiczna

Trudno o określenie, kiedy dokładnie rozpoczęła się historia tańca. Samo zjawisko istnieje nie tylko wśród ludzi, ale można je zaobserwować także u zwierząt. Tańce godowe ptaków nie są jedyną formą - można wymienić także nieco bardziej rozwinięte popisy u małp. U źródeł tańca leży przede wszystkim ruch, który jest jednym z najbardziej podstawowych składników życia w aspekcie fizjologicznym (np. bicie serca), jak i motorycznym (np. chód). Inną istotną częścią tańca jest rytm, również obecny w ludzkim organizmie (praca serca, krążenie, oddychanie).

Odkrycia archeologiczne wskazują, iż ludzie tańczyli od czasów prehistorycznych. Malowidła naskalne oraz badania etnograficzne pozwoliły ustalić, że pierwszymi formami tańca były najprawdopodobniej tańce myśliwskie oraz wojenne. Miały one przynieść pomyślność w wyprawach - zarówno po pożywienie, jak i po łupy lub odparcie najazdu wrogiego plemienia. Z czasem u części kultur taniec zaczął mieć o wiele więcej wspólnego z życiem wewnętrznym. Posiadał swoisty charakter magiczny, pozwalał osiągnąć ekstazę. Szacuje się, iż w tym czasie do tańca dołączył pierwotny akompaniament w postaci odgłosów wydawanych przez ciało (okrzyków, klaskania, uderzania się w pierś). Powstał taniec obrazowy, czyli naśladujący jakieś zjawisko bądź zwierzę; miał on określoną treść. Innym rodzajem tańca był zbiorowy, który gromadził wiele osób we wspólnym ruchu. Określa się, iż najstarszym takim ugrupowaniem było koło. Z czasem pojawiły się też inne rodzaje tańca - popisowy, do celów rozrywkowych, albo miłosny, mający przyciągnąć osobniki przeciwnej płci. Wraz z rozwojem tańca pojawiły się pierwsze instrumenty perkusyjne.

Taniec w starożytności

ReHSHiYateEER1
Grecka statuetka z brązu z czasów starożytności przedstawiająca tańczącą postać, zbiory Metropolitan Museum of Arts, Stany Zjednoczone, wikipedia.org, domena publiczna

Podczas starożytności taniec był popularny w wielu kulturach. W państwach Dalekiego Wschodu (Indie, Chiny, Japonia) społeczna funkcja tańca uległa zmianie. W państwach klasowych zaistniały spore nierówności między przedstawicielami różnych grup społeczeństwa. Tym samym wśród ludu nadal istniały obrzędy bardziej prymitywne, natomiast na dworach taniec służył jako rozrywka dla panujących, a także jako element ceremonii religijnych. Taniec stał się dziełem sztuki, a coraz wyższy poziom wykonawczy doprowadził do powstania zawodu tancerza. Podobny proces miał miejsce w państwach Azji Mniejszej oraz Afryki północno‑wschodniej (Egipt, Mezopotamia). W starożytnej Grecji taniec przeniknął do wszystkich dziedzin życia: zajmował miejsce w religii, życiu publicznym, życiu prywatnym oraz sztuce. Miał związek z poezją oraz muzyką, a także wysoko ceniono estetykę (na ten temat wypowiadali się nawet filozofowie). Rzymska kultura taneczna kształtowała się pod wpływem Greków, jednak nie nadawała tej formie sztuki zbyt ważnego znaczenia, traktując ją niemal wyłącznie jako rozrywkę.

Taniec w średniowieczu

Rsgml1Grw2Hhw1
Średniowieczna rycina przedstawiająca taniec dworski z akompaniamentem muzycznym pochodząca z podręcznika Tacuinum Sanitatis, autor ryciny nieznany, wikipedia.org, domena publiczna

Wczesne średniowiecze było bardzo niejednolite pod względem kultury tanecznej. Zderzyły się ze sobą tańce hellenistyczne, obrzędy taneczne barbarzyńców, a także kultura wschodnia oraz chrześcijaństwo. Religia oraz Kościół sprawiły, iż na terenie Europy taniec został poddany procesowi laicyzacji. Początkowo także władza świecka nie była zbyt zainteresowana rozwojem tej formy sztuki. Znalazła ona jednak swój wyraz wśród tradycji ludowych. Zmiany nadeszły wraz z rozwojem społeczeństwa feudalnego. Wyodrębniły się nowe rodzaje i formy tańców świeckich, a także zróżnicowanie w zależności od warstwy społecznej. Najważniejszym podziałem było rozróżnienie na taniec towarzyski oraz taniec ludowy. Ten pierwszy był propagowany przez rycerstwo, u którego można było zaobserwować wstępną stylizację form tanecznych. Ważną zmianą tego okresu było też mocne związanie tańca z akompaniamentem instrumentalnym.

Taniec w epoce renesansu

RZGAiGvJsygVP1
Obraz „Queen Elizabeth I Dancing with Robert Dudley, Earl of Leicester” nieznanego malarza z końca XVI wieku, przedstawiający (pomimo tytułu) dwójkę nieznanych tancerzy, wykonujących taniec lavolta, wikipedia.org, domena publiczna

Rozkwit humanizmu oraz postęp nauk ścisłych i rozwój sztuki wpłynął na postrzeganie tańca w epoce renesansu. Taniec stał się zjawiskiem czysto świeckim, uzyskując rangę przejawów kultury człowieka - zarówno fizycznej, jak i duchowej. Kult piękna ciała ludzkiego w ruchu tanecznym wpłynął na wzrost wymagań estetycznych, a co za tym idzie, także podniesienie poziomu techniki. Pojawiły się także pierwsze prace dotyczące teorii tańca - w oparciu o rozwijającą się dziedzinę anatomii. Ważnymi zjawiskami tego okresu było przygotowanie rozkwitu dworskiej sztuki baletowejBaletbaletowej (we Francji), pierwsze próby kompozycji tanecznej oraz pojawienie się widowisk tanecznych (początkowo we Włoszech). Taniec zyskał oprawę zewnętrzną - kunsztowne kostiumy, drogie dekoracje, a nawet efekty techniczne. Tańcami towarzyskimi renesansu były: spokojna pavanaPavanapavana, która polegała na demonstrowaniu godności i ubioru tańczących, skoczne i żywe gaillarde, zapożyczający sporo ruchów z tańców chłopskich, courante o „gonionym” charakterze (będący pewnego rodzaju zmodyfikowaną odmianą pavany) oraz volta, prototyp tańców wirowych. Istniało też zjawisko branle, czyli bardziej swobodnej zabawy towarzyskiej polegającej na tańcu, bez ściśle określonych zasad.

Taniec w epoce baroku

RvGtLkLju3uzE1
Rycina z podręcznika tanecznego „The Art of Dancing Explained” autorstwa Kelloma Tomlinsona z 1735 roku, wikipedia.org, domena publiczna

Najważniejszym zjawiskiem epoki baroku jest pojawienie się baletu dworskiego. Państwa o ustroju monarchii absolutnej przyjęły uroczysty i monumentalny styl życia na dworze. Generowało to wielkie koszty, jednak zapewniało stworzenie przepychu. We Francji widowiska taneczne przeszły szereg przeobrażeń, stając się w baroku baletem dworskim o wysokim poziomie artystycznym. Humaniści francuscy dążyli do stworzenia widowiska na wzór tragedii greckiej, łączącego poezję, muzykę oraz taniec. BaletBaletBalet stał się owocem pracy zbiorowej: zaczęto stosować tańczące grupy oraz solistów, a także zwrócono uwagę na zgodność kroków z wartością nut oraz tekstem. Do zrozumienia całości niezbędny stał się drukowany program, który zawierał prezentowaną treść. Barok wpłynął też na widowiskową stronę tańca. Kostiumy oraz dekoracje charakteryzowały się nadmiarem ozdób oraz wielkim kosztem. Układy choreograficzne uległy wzbogaceniu. Początkowo jednak muzyka baletowa prezentowała niezbyt wysoki poziom. W późniejszym okresie balet dworski przeobraził się w balet teatralny.

Oprócz baletu, w epoce baroku rozwój przeżyły tańce towarzyskie. Najważniejszym był menuetMenuetmenuet, zwany „królem tańców”. Oprócz niego powstały inne - passepied, bourree, gigue, rigaudon czy tambourin, które doprowadziły do ukształtowania się suitySuitasuity tańców dworskich.

Taniec w epoce klasycyzmu

R9v8j81qzQ3un1
Reformator baletu, Jean-Georges Noverre, wikipedia.org, domena publiczna
R1I7Vj2lCJffb
Utwór: „Gawot” z baletu „Les petit riens”, autorstwa: Wolfgang Amadeusz Mozart. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.

Prace oraz idee oświecenia wywarły wpływ na sztukę taneczną. Pojawiły się postulaty dotyczące pewnych reform: uproszczenia i dramatyzacji form baletu teatralnego, zmiany kostiumów oraz muzyki, a także priorytetowe traktowanie wyższych wartości tańca (a nie, jak dotychczas, jego funkcji ornamentalnej). Ponieważ wzorem w owych czasach był antyk, to tematyka baletów w dużej mierze czerpana była z mitologii greckiej oraz rzymskiej. Postulowano odniesienie się do klasycznych ideałów piękna ruchu tanecznego. Podczas klasycyzmu poziom techniki tańca został po raz kolejny podniesiony, tworząc podstawy tańca klasycznegoTaniec klasycznytańca klasycznego. Także poziom muzyki baletowej został przeniesiony na nowy poziom za sprawą takich kompozytorów, jak Gluck czy Rameau. Ogólnie rzecz biorąc, epoka klasycyzmu to czas zmian oraz oczyszczania tańca z elementów kultury dworskiej oraz epoki baroku. Ważną postacią był Jean‑Georges Noverre (żyjący w latach 1727‑1810), który postulował „racjonalizację baletu”, podnosząc rolę pantomimy i oddzielając ją od tańca. Przykładał też wagę do techniki tancerzy oraz porozumienia wszystkich osób zaangażowanych w balet, gdyż razem pracują nad jednym dziełem. Uprościł także kostiumy. Te zmiany noszą nazwę reformy Noverre'a.

Taniec w epoce romantyzmu oraz w XX wieku

RNzXUFQVM9DQ11
Piotr Czajkowski, fotolia.com, CC BY 3.0
RXO3fyg4XXfVu
Utwór: Taniec łabędzi z baletu Jezioro Łabędzie, wykonanie: Piotr Czajkowski. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym, wesołym charakterem.

Podobnie, jak w przypadku baroku oraz klasycyzmu - idee nowej epoki również znalazły swoje odbicie w balecie. Zmianie uległa treść, która odnosiła się do świata nadprzyrodzonego, baśni, ludowości, a także elementów narodowych. Forma baletu romantycznego była zależna od przebiegu historii. Wzbogacono oprawę sceniczną, kobieta‑tancerka stała się ucieleśnieniem romantycznych ideałów. Muzyka miała też podkreślać tło akcji (np. poprzez stylizowane motywy ludowe). W drugiej połowie XIX wieku najważniejszym ośrodkiem baletu stała się Rosja. Udział w tym mieli pochodzący z Francji baletmistrz Marius Petipa oraz kompozytor Piotr Czajkowski. Na zachodzie Europy balet mocno stracił popularność.

RqA9A3hX3wSLK
Utwór: Taniec Wieszczki Cukrowej z baletu Dziadek do Orzechów, wykonanie: Piotr Czajkowski. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się tajemniczym charakterem.

XX wiek to okres licznych eksperymentów, myśli i reform, które w rezultacie doprowadziły do istnienia wielu kierunków tanecznych, rozwijających się równolegle. Dwie najważniejsze tendencje to zreformowanie tańca na gruncie baletu rosyjskiego oraz stworzenie nowych, niezależnych zasad oraz form. Z tą pierwszą związany jest Siergiej Diagilew, który zrewolucjonizował balet, tworząc z niego wielkie widowisko sceniczne. Wśród nowych form, oderwanych od baletu, należy wskazać na związek z muzyką jazzową oraz tańce pochodzenia amerykańskiego: one‑step, tango czy fokstrot.

RaHd7N2FBPCZi
Utwór: Taniec rosyjski z baletu Pietruszka, wykonanie: Igor Strawiński. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się skocznym, żwawym, wesołym charakterem.

Najważniejsze balety z muzyką skomponowaną przez Igora Strawińskiego

R1AOgwHZ3VJvt
Ilustracja interaktywna przedstawia Igora Strawińskiego, który opiera się o stół i zeszyt nut. Mężczyzna ubrany jest elegancko w ciemny garnitur. Ma zaskoczony wyraz twarzy. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Siergiej Diagilew założył swój słynny zespół baletowy Ballets Russes (czyli z francuskiego Balety Rosyjskie) w 1909 roku. W tym samym roku impresario rozpoczął długoletnią współpracę z młodym kompozytorem, Igorem Strawińskim. To właśnie dzięki napisaniu muzyki dla zespołu Diagilewa Strawiński nie tylko rozwinął skrzydła jako twórca, ale także stał się znany. Pierwszym wspólnie stworzonym przez obu Rosjan baletem był "Ognisty Ptak".
Fotoportret Igora Strawińskiego, 1920, wikipedia.org, domena publiczna
RNi1qEM4p5aJ1
Ilustracja interaktywna przedstawia Tamarę Karsavinę jako Firebird i Michela Fokine jako książę Ivan w produkcji baletu "Ognisty Ptak" z 1910 roku. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. "Ognisty Ptak" to pierwszy balet Diagilewa z muzyką stworzoną przez Strawińskiego. Miał premierę w 1910 roku. Był wyjątkowym sukcesem, który zapewnił popularność jego twórcom. Opowiadał o księciu Iwanie Carewiczu, ważnej postaci rosyjskiego folkloru. Spotyka on mityczne postacie: Nieśmiertelnego Kościeja, przeciw któremu toczy walkę, a także Ognistego Ptaka (na zdjęciu tancerze wcielający się w postaci Iwana oraz Ognistego Ptaka w 1910 roku).
Tamara Karsavina jako Firebird i Michel Fokine jako książę Ivan w produkcji baletu 1910 Ballets Russes, wikipedia.org, domena publiczna
RwvvGzNa4zokV
Ilustracja interaktywna przedstawia jedną z postaci baletu "Pietruszka". Mężczyzna ma pomalowaną twarz na biało i ma nieregularne brwi, nienaturalnie pochyla głowę z prawą stronę. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. "Pietruszka" to kolejny balet Diagilewa z muzyką skomponowaną przez Igora Strawińskiego. Co ciekawe, kompozytor pracował również nad librettem. Premiera odbyła się rok po "Ognistym Ptaku". Balet opowiadał historię trzech kukiełek: Pietruszki, Baleriny oraz Maura, a także ich miłości i zazdrości względem siebie. Dzieło jest uznawane za jedno z najlepszych produkcji Baletów Rosyjskich, także z uwagi na wyjątkowe współdziałanie i zgranie muzyki, libretta, tańca oraz projektu całości. Był to kolejny z baletów, który odniósł ogromny sukces - doprowadził do ugruntowania współpracy Strawińskiego i Diagilewa.
"Pietruszka", wikipedia.org, domena publiczna
R1VTftJTjMxNk
Ilustracja interaktywna przedstawia scenę ze spektaklu Święto wiosny. Jednym z najważniejszych, a w każdym razie najbardziej skandalicznym, okazał się balet Święto wiosny Igora Strawińskiego, którego burzliwa premiera w Paryżu w 1913 roku przeszła do legendy. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Pełna nazwa tego baletu to "Święto Wiosny - obrazy z życia dawnej Rusi w 2 częściach". Jest to najbardziej znane dzieło taneczne z muzyką Igora Strawińskiego. Miało premierę w 1913 roku i wzbudziło olbrzymi skandal: miało wyjątkowo kontrastową instrumentację, dysonansową harmonikę, a przede wszystkim stawiało na pierwszym planie rytm, który zawierał wiele asymetrii oraz synkop. Z czasem balet został oceniony jako początek muzyki nowoczesnej XX wieku, a zachwyceni widzowie zapełniali salę przez długi czas. Pojawiają się w nim Starzec, Wybrana oraz młodzi tancerze. Wybrana poświęca swoje życie podczas tańca, aby przyroda mogła się odrodzić.
Grupa tancerzy w oryginalnej produkcji baletu Igora Strawińskiego "Święto Wiosny", 1913, wikipedia.org, domena publiczna
R1J0tbPyNTLbV
Ilustracja interaktywna przestawia rysunkową postać z baletu "Pulcinella". Mężczyzna ubrany w jasny strój patrzy w prawą stronę. W prawej ręce trzyma kij i chowa go za sobą. Na połowę twarzy ma ubraną maskę. Na ilustracji dodatkowo umieszczono następujące informacje: 1. "Pulcinella" to ostatni z najbardziej znanych baletów z muzyką skomponowaną przez Igora Strawińskiego. Miał premierę w 1920 roku; kompozytor nie współpracował już wtedy na stałe z Siergiejem Diagilewem. Pulcinella jest jedną z postaci commedii dell'arte (w Polsce znaną jako Poliszynel). Fabuła była oparta o dzieło z XVIII wieku; muzyka również pochodziła z tego czasu, jednak została bardzo mocno zmodyfikowana przez Strawińskiego. Co ciekawe, scenografię do baletu stworzył Pablo Picasso.
"Pulcinella", 1920, wikipedia.org, domena publiczna

Zadania

R1dl2NCnAiPK8
Ćwiczenie 1
RgOarUoZi2G7k
Ćwiczenie 2
R12iS56nKbTId
Ćwiczenie 3
Połącz epokę z najważniejszym zjawiskiem dotyczącym tańca. Średniowiecze Możliwe odpowiedzi: 1. balet teatralny, 2. taniec dworski (towarzyski), 3. balet dworski, 4. widowiska taneczne Renesans Możliwe odpowiedzi: 1. balet teatralny, 2. taniec dworski (towarzyski), 3. balet dworski, 4. widowiska taneczne Barok Możliwe odpowiedzi: 1. balet teatralny, 2. taniec dworski (towarzyski), 3. balet dworski, 4. widowiska taneczne Klasycyzm Możliwe odpowiedzi: 1. balet teatralny, 2. taniec dworski (towarzyski), 3. balet dworski, 4. widowiska taneczne
R1HTVm5EvXS6H
Ćwiczenie 4
R1AK81hXDSMRU
Ćwiczenie 5
R3v87RMfGajgr
Ćwiczenie 6
Odpowiedz prawda bądź fałsz. Pavana to taniec dworski z XVI w., prawdopodobnie pochodzenia hiszp., w metrum dwudzielnym, tempie powolnym, łączony najczęściej z następującą po nim galiardą.
R1RPi38dQf7AX
Ćwiczenie 7
Powyższy materiał pochodzi z baletu Pietruszka, który został stworzony na potrzeby rosyjskiego zespołu prowadzonego przez Siergieja Diagilewa. Kto był odpowiedzialny za muzykę w tym dziele? Możliwe odpowiedzi: 1. Piotr Czajkowski, 2. Igor Strawiński, 3. Siergiej Prokofiew

Słownik pojęć

Balet
Balet

forma widowiska teatralnego, którego zasadnicze elementy stanowią ruch, muzyka i oprawa scenograficzna, powiązane wspólną myślą przewodnią.

Menuet
Menuet

dawny francuski taniec dworski, pochodzenia ludowego, w metrum trójdzielnym, tempie umiarkowanym, tańczony parami (z charakterystycznymi drobnymi krokami tańczących, posuwistymi ruchami, ukłonami).

Pavana
Pavana

taniec dworski z XVI w., prawdopodobnie pochodzenia hiszp., w metrum dwudzielnym, tempie powolnym, łączony najczęściej z następującą po nim galiardą.

Suita
Suita

cykliczna forma instrumentalna, tzn. zbudowana z kilku lub kilkunastu części, gł. o charakterze tanecznym, utrzymanych na ogół w tej samej lub pokrewnej tonacji.

Taniec klasyczny
Taniec klasyczny

rodzaj tańca widowiskowego kręgu nowożytnej kultury europejskiej, oparty na stałych schematach wykonywanych techniką klasyczną.

Źródło:

encyklopedia.pwn.pl

Biblioteka muzyczna

Bibliografia

Irena Turska, Krótki zarys historii tańca i baletu, Wyd. PWM, 1983.