R2ZU6LLFN8B54
Obraz przedstawia nierzeczywistą scenę. Widoczne są różne fantastyczne istoty. Ich kształty przenikają przez siebie. Istoty mają oblicza przypominające ludzkie twarze i głowy ptaków. Zarówno tło jak i postaci są kolorowe. Barwy te przenikają się wzajemnie.

Społeczeństwo, gospodarka i kultura w II Rzeczpospolitej 

Stanisław Ignacy Witkiewicz, Kompositio, 1922 rok. W tym okresie Witkiewicz był związany z formistami – polskim awangardowym ruchem literacko–artystycznym.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Kultura, nauka i sport II RP

Spuścizna kulturalna dwudziestolecia międzywojennego jest bogata i różnorodna, choć niejednolita. Powstały wówczas wybitne dzieła literackie, które trafiły do kanonu lektur Polaków, ale też filmy bez wartości artystycznej, dokumentujące poziom ówczesnej kultury masowej. Ostatecznie jednak istnienie własnego suwerennego państwa wpłynęło pozytywnie na rozwój życia kulturalnego oraz na jego demokratyzację.

R1DP918RARBTN1
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Twoje cele
  • Scharakteryzujesz osiągnięcia polskiej kultury dwudziestolecia międzywojennego.

  • Opiszesz popularne rozrywki i aktywności w okresie międzywojennym.

  • Wymienisz najsłynniejszych przedstawicieli kultury i sportu II Rzeczypospolitej.

Literatura okresu międzywojennego w Polsce

W 1920 roku powstał Związek Zawodowy Literatów Polskich, a w 1924 roku – polska sekcja Pen Clubu reprezentująca rodzimą literaturę na forum międzynarodowym. Literaturę międzywojenną można podzielić na dwa okresy. Pierwszy, przypadający na lata dwudzieste XX wieku, cechowały optymizm i euforia z powodu zakończenia wojny i odzyskania niepodległości. Twórcy wierzyli w świetlaną przyszłość Polski i pragnęli być jej częścią. Twórczość tego okresu była pochwałą radości życia i witalności. W drugim okresie – w latach trzydziestych – zaczął dominować nurt pesymistyczny. Pojawiło się poczucie zawodu, zaczęto dostrzegać narastający kryzys cywilizacyjny. Było to spowodowane mi.n. recesją gospodarczą i napiętą sytuacją międzynarodową, które odebrały ludziom nadzieję na lepsze jutro.

Literatura odkryła nowe tematy, stała się mniej podniosła niż w okresie Młodej Polski, a bliższa codziennym problemom. Ostry rozrachunek z rzeczywistością odrodzonego państwa podjęli Stefan Żeromski w Przedwiośniu oraz Juliusz Kaden‑Bandrowski w powieści Generał Barcz. Ważne problemy społeczne, takie jak ubóstwo, nierówności społeczne czy aborcja poruszyła Zofia Nałkowska w książce Granica. Głębią psychologiczną postaci imponuje pisarstwo Marii Dąbrowskiej, przede wszystkim kilkutomowe dzieło Noce i dnie. Wielką popularność w czasach międzywojnia zyskały książki Tadeusza Dołęgi Mostowicza, mocno osadzone w ówczesnych realiach, takie jak Znachor oraz Kariera Nikodema Dyzmy. Nurt literatury zaangażowanej społecznie reprezentował polskojęzyczny pisarz ze Śląska Gustaw Morcinek, autor m.in. powieści Wyrąbany chodnik, który akcje swoich dzieł osadzał w środowisku górniczym.

RCKO5L28OSNVG
Stefan Żeromski (1864–1925), wybitny polski pisarz, czterokrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. Pisarz czynnie interesował się polityką, wziął m.in. udział w przedplebiscytowej agitacji na Warmii i Mazurach. Tuż po odzyskaniu niepodległości był jednym z najpopularniejszych pisarzy II RP. Zmarł w listopadzie 1925 roku. Na jego pogrzebie stawiły rzesze warszawiaków, a sama ceremonia stała manifestacją narodową.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zachwyt krytyków wzbudziła debiutancka książka Henryka Worcella Zaklęte rewiry opowiadająca o pracy… kelnerów. Wybitne tłumaczenia dzieł literatury francuskiej tworzył natomiast Tadeusz „Boy” Żeleński (np. Pieśń o Rolandzie). Tłumaczeniami zajmował się także znakomity poeta Leopold Staff, który przełożył na język polski chociażby Cierpienia młodego Wertera Johanna Wolfganga Goethego oraz Kwiatki świętego Franciszka z Asyżu. Prekursorem i zarazem wielkim mistrzem reportażu był Melchior Wańkowicz, autor relacji z Rosji Sowieckiej (Opierzona rewolucja) oraz niemieckich Prus Wschodnich (Na tropach Smętka). Ważną pozycję w dorobku literackim międzywojnia zajmują eksperymentalne dzieła Stanisława Ignacego Witkiewicza (dramat Szewcy) oraz Brunona Schulza (opowiadania Sklepy cynamonowe). Polska literatura znajdowała uznanie poza granicami kraju, czego dowodzi literacka Nagroda Nobla z 1924 r. dla Władysław Reymonta za przedwojenną powieść Chłopi.

Poezja w II Rzeczypospolitej

Lata dwudzieste to okres dominacji poezji, a zwłaszcza dwóch jej dwóch nurtów: skamandryckego i awangardowego. Dobitnie zaznaczyli swą obecność twórcy młodej generacji, debiutujący już w wolnej Polsce. Poeci Skamandra: Julian Tuwim, Jan Lechoń, Antoni Słonimski, Kazimierz Wierzyński, Jarosław Iwaszkiewicz – dążyli do związania poezji z teraźniejszością, codziennością, powszednim konkretem i do zbliżenia języka poetyckiego do mowy potocznej, z zachowaniem tradycyjnych form wyrazu i częściowym respektowaniem konwencji tradycyjnej nastrojowości poetyckiej.

W opozycji do nich pozostawali awangardowi futuryści skupieni wokół warszawskiego czasopisma Nowa Sztuka, domagający się zerwania z przeszłością (Anatol Stern, Bruno Jasieński i Aleksander Wat) oraz przedstawiciele awangardy krakowskiej definiującej swój program poetycki hasłem: miasto, masa, maszyna (Julian Przyboś, Jalu Kurek). Inne istotne grupy poetyckie tego okresu to Awangarda Lubelska (Józef Czechowicz), Żagary (Czesław Miłosz) oraz nurty zapoczątkowane w latach wcześniejszych: ekspresjonistów (Stanisław Przybyszewski) i symbolistów (Bolesław Leśmian).

Zapoznaj się z poniższym schematem, a następnie wykonaj kolejne polecenia
R1N1L36JJFOMB
Zdjęcie przedstawia czterech mężczyzn i dwie kobiety. Stoją na peronie przed drzwiami pociągu. Mężczyźni mają na sobie płaszcze, na głowach kapelusze. Wszyscy noszą okulary. Jedna z kobiet ubrana jest w płaszcz z futra, druga w płaszcz obszyty futrem (to muza Skamandrytów). Na głowach mają kapelusze. 1. Zdjęcie ukazuje młodego, uśmiechniętego mężczyznę. Nosi okulary, ubrany jest w płaszcz, na głowie ma kapelusz. Jarosław Iwaszkiewicz (1894‑1980) Urodził się i wychował w Kalniku, niewielkiej podkijowskiej miejscowości. W Kijowie ukończył gimnazjum i rozpoczął studia prawnicze. W 1918 roku zamieszkał w Warszawie, gdzie związał się z grupą skupioną wokół „Pro Arte et Studio”, studenckiego periodyku Uniwersytetu Warszawskiego, z którym współpracował m.in. Julian Tuwim i Kazimierz Wierzyński. Rozpolitykowana stolica odrodzonego państwa nie zachwyciła Iwaszkiewicza. Azyl odnalazł w artystycznej kawiarni Pod Picadorem, w podziemiach Hotelu Europejskiego. Tu nawiązał przyjaźń z Tuwimem, Lechoniem, Słonimskim i Wierzyńskim, z którymi od 1920 roku współtworzył grupę Skamander. W Picadorze młodzi poeci czytali swoje wiersze, satyry i toczyli poetyckie pojedynki. Nie mieli wspólnego światopoglądu, ich celem była kontestacja. W 1920 roku zaczęło ukazywać się czasopismo literacki „Skamander”, na którego łamach piątka przyjaciół publikowała swoją twórczość. W latach Iwaszkiewicz 1923–25 pełnił funkcję sekretarza marszałka sejmu. W 1928 roku zamieszkał w Podkowie Leśnej w domu nazywanym Stawiskiem, który stał ważnym ośrodkiem kultury. W czasie wojny wraz z żoną Anną pomagał artystom działającym w konspiracji, a także ukrywał w swoim domu Żydów uciekających z getta, za co pośmiertnie został odznaczony medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Po wojnie zbliżył się do komunistycznej władzy, pełniąc m.in. funkcję prezesa Związku Literatów Polskich oraz posła na Sejm.
Na jego twórczość składają się nie tylko wiersze, ale również opowiadania, powieści, nowele oraz dramaty. Nie reprezentował jednego nurtu – wypracował swój charakterystyczny styl, skupiał się na psychice postaci i sensie życia, baśniowość przeplatał z realizmem. Najsłynniejsze utwory Iwaszkiewicz to m.in.: tomiki wierszy „Oktostychy”, „Dionizje”, „Lato”, opowiadania „Panny z Wilka”, „Brzezina”, „Matka Joanna od Aniołów”, powieść „Kochankowie z Marony”., 2. Zdjęcie ukazuje mężczyznę w dojrzałym wieku. Nosi okulary, ubrany jest w płaszcz, na głowie ma kapelusz. W rękach trzyma złożony parasol. Obok niego stoi kobieta w płaszczu obszytym futrem. Antoni Słonimski (1895‑1976) Przez całe życie był związany z Warszawą. Pochodził z zasymilowanej rodziny żydowskiej o tradycjach naukowych, literackich i wolnomyślicielskich. Ukończył Akademię Sztuk Pięknych. W początkach polskiej państwowości był zdystansowany wobec Młodej Polski i szukał dla siebie miejsca na artystycznej mapie Warszawy. Znalazł je Pod Picadorem. Jego twórczość, podobnie jak poezja innych Skamandrytów, miała trafiać do zwykłych ludzi, zrzucała narodowowyzwoleńcze brzemię, towarzyszyła jej euforia związana z odzyskaniem niepodległości. Słonimski był współtwórcą kabaretu literackiego Picador, ale jego teksty wykorzystywały też inne kabarety, m.in. Czarny Kot, Qui Pro Quo, czy Cyrulik Warszawski. Ze Skamandrytami Słonimski współpracował z przerwami aż do wybuchu wojny. We wrześniu 1939 roku uciekł do Paryża, a po kapitulacji Francji znalazł się w Londynie. Przez cała wojnę pisał do emigracyjnej prasy. W latach 1948 - 1951 był dyrektorem podlegającego władzom komunistycznym Instytutu Kultury Polskiej w Londynie. Do kraju powrócił w 1951 roku. Pisał m.in. do „Szpilek”, „Przeglądu kulturalnego” i „Przeglądu powszechnego”. Wielokrotnie naraził się komunistycznej władzy – był współzałożycielem Klubu Krzywego Koła, w marcu 1964 roku wraz z Janem Józefem Lipskim zainicjował tzw. List 34 przeciwko polityce kulturalnej partii, w 1968 roku krytykował antysemicką nagonkę, a w 1975 roku był jednym z sygnatariuszy Memoriału 59 oraz Listu 14 w proteście przeciw planowanym zmianom w konstytucji PRL. Zmarł 4 lipca 1976 roku w Warszawie w wyniku powikłań po wypadku samochodowym.
Najsłynniejsze utwory Słonimskiego to poemat „Czarna wiosna”, tomy poezji „Parada”, „Droga na Wschód”, „Liryki”, „Wiersze 1958 – 1963”, alegoryczny dramat społeczny „Wieża Babel”, powieść science‑fiction „Torpeda czasu”., 3. Zdjęcie ukazuje młodego mężczyznę. Nosi okulary, ubrany jest w płaszcz, na głowie ma kapelusz. Trzyma bukiet kwiatów. Obok niego stoi kobieta w futrze oraz Jarosław Iwaszkiewicz. Jan Lechoń (1899‑1956) Urodził się w Warszawie jako Leszek Serafinowicz, pochodził z rodziny szlacheckiej o tatarskich korzeniach. Studiował filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim. Podczas studiów poznał Słonimskiego i Tuwima, z którymi zainicjował powstanie kawiarni Pod Pikadorem oraz grupy poetyckiej „Skamander”, której nazwę wymyślił (pochodzi ona rzeki Skamander opływającej Troję i jednocześnie nawiązuje do cytatu z dramatu Stanisława Wyspiańskiego „Akropolis”). Na końcu do trójki poetów dołączyli Wierzyński i Iwaszkiewicz. Wiersze Lechonia z tego okresu były radosne lekkie, w późniejszych latach stały się bardziej osobiste i mroczne. W latach 1926–1929 był redaktorem pisma satyrycznego „Cyrulik Warszawski”. W 1930 podjął służbę dyplomatyczną jako attaché kulturalny w Paryżu. Pełnił ją do wybuchu wojny. Dzięki jego staraniom w 1935 roku w Operze Paryskiej wystawiono balet Harnasie Karola Szymanowskiego. Po klęsce Francji w 1940 roku Lechoń trafił do Brazylii, a w końcu do Nowego Jorku, gdzie został współzałożycielem Polskiego Instytutu Nauk i Sztuk w USA. Do kraju, zniewolonego przez ZSRS już nie powrócił. Oddalenie od ojczyzny pogłębiło jego depresję. W 1956 roku popełnił samobójstwo, skacząc z dwunastego piętra nowojorskiego hotelu Hudson.
Najgłośniejsze utwory Lechonia to m.in. jego debiutancki tom wierszy „Karmazynowy poemat” z 1920 roku, tomik „Srebrne i czarne”, czy „Dziennik”, w którym opisał trudny los emigranta. Lechoń pozostawił także po sobie bogaty zbiór esejów, obejmujący recenzje literackie. 4. Na zdjęciu jest mężczyzna, stoi bokiem. Ubrany jest w płaszcz i kapelusz. Kazimierz Wierzyński (1894‑1969) Urodził się i wychował w Drohobyczu. Studiował w Krakowie i w Wiedniu. Walczył w Legionie Wschodnim dowodzonym przez Józefa Hallera. Po bitwie pod Kraśnikiem w lipcu 1915 roku trafił do rosyjskiej niewoli do obozu dla internowanych, skąd zbiegł w styczniu 1918 roku. Do Warszawy przedostał się jesienią tego samego roku. Miał już wtedy za sobą spore doświadczenie literackie. W stolicy rozpoczął współpracę z „Pro Arte et Studio”, wkrótce też dołączył do Juliana Tuwima, Jana Lechonia i Antoniego Słonimskiego. Zaczęło się od występów w kawiarni Pod Pikadorem, potem powstała grupa Skamander. Wiersze Wierzyńskiego, pełne witalizmu i opisujące radość istnienia, świetnie uzupełniały twórczość Skamandrytów. Poeta żywo interesował się losami kraju. W czasie wojny polsko‑bolszewickiej był oficerem do spraw propagandy, redagując Bibliotekę Żołnierza Polskiego oraz czasopisma: w Równem tygodnik Ukraińskie Słowo, a w Kijowie Dziennik Kijowski. W okresie II RP oprócz tego, że był stałym współpracownikiem miesięcznika „Skamander”, współpracował też z Wiadomościami Literackimi (od 1924), był recenzentem literackim i teatralnym Gazety Polskiej (od 1930), redagował Przegląd Sportowy (10 lipca 1926 – 5 grudnia 1931) oraz tygodnik Kultura (1931–1932). W 1928 roku wziął udział w konkursie literackim IX Olimpiady w Amsterdamie, otrzymując złoty medal za tom poezji „Laur olimpijski”. Po wybuchu wojny trafił do Lwowa, później przedostał się do Francji, a następnie po jej klęsce do Portugalii, Brazylii i w końcu do Stanów Zjednoczonych. W 1943 roku został założycielem i członkiem komitetu redakcyjnego „Tygodnika Polskiego” w Nowym Jorku. Nigdy nie pogodził się z postanowieniami konferencji jałtański i sowietyzacją kraju. Po zakończeniu wojny pozostał w Stanach Zjednoczonych. Cały czas współpracował z polonijnymi instytucjami, m.in. z: londyńskimi „Wiadomościami”, paryskim Instytutem Literackim (Biblioteka „Kultury”), z Radiem Wolna Europa. W 1964 roku powrócił do Europy, najpierw zamieszkał w Rzymie, a następnie w Londynie. Zmarł w 1969 roku.
Zadebiutował w 1919 roku tomikiem poetyckim „Wiosna i wino”, wcześniejsze wiersze opisujące doświadczenie I wojny światowej zostały zebrane w tomie „Wielka niedźwiedzica” z 1923 roku. Inne uznane tomy wierszy to: „Wolność tragiczna”, „Krzyże i miecze”, czy „Korzec maku”. 5. Julian Tuwim, tu nieobecny na zdjęciu, (1894‑1953) urodził się w Łodzi w żydowskiej rodzinie mieszczańskiej, od młodości jednak związany był z Warszawą. Zadebiutował w 1913 roku wierszem opublikowanym na łamach „Kuriera Warszawskiego”. Studiował prawo i polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim, ale żadnego z kierunków nie ukończył. Na studiach zaczął współpracę z czasopismem „Pro Arte et Studio”. Był współzałożycielem kawiarni Pod Pikadorem oraz grupy Skamander, której stał się czołowym przedstawicielem. Od 1920 roku współtworzył miesięcznik literacki „Skamander”. Był też autorem tekstów kabaretowych, rewiowych, współpracował z „Wiadomościami Literackimi” i „Cyrulikiem Warszawskim”. Po zamachu majowym więzi łączące Skamandrytów zaczęły słabnąć. Przyczyną był m.in. stosunek poetów do sanacyjnych rządów. Największy sukces literacki Tuwim osiągnął w latach 30. – w 1935 roku otrzymał Złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury i nagrodę polskiego Pen Clubu. W drugiej połowie lat 30. poeta stał się przedmiotem ataków antysemickich ze strony skrajnej prawicy, która zarzucała mu m.in. niszczenie języka polskiego. Po wybuchu wojny wyemigrował do Paryża, gdzie regularnie spotykał się w kawiarni Café de la Régence m.in. z Janem Lechoniem, Antonim Słonimskim i Kazimierzem Wierzyńskim. W 1940 roku trafił do Rio de Janeiro, gdzie dołączył do niego Wierzyński. Następnie poeci razem udali się do Nowego Jorku. W czerwcu 1946 roku Tuwim zdecydował się na powrót do kraju. W PRL‑u stał się ulubieńcem władzy. W latach 1947–1950 pełnił funkcję kierownika artystycznego Teatru Nowego, a w listopadzie 1949 roku został członkiem Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70‑lecia urodzin Józefa Stalina, niewiele jednak publikował. Zmarł w 1953 roku na atak serca.
Zadebiutował w 1918 roku świetnie przyjętym tomem „Czyhanie na Boga”. Do najwybitniejszych jego zbiorów zaliczają się: tomy poetyckie „Rzecz czarnoleska”, „Biblia cygańska” „Jarmark rymów” oraz poematy „Bal w operze” i „Kwiaty polskie”. Poeta był też autorem popularnych wierszy dla dzieci.
Czterech z pięciu głównych twórców i założycieli grupy poetyckiej Skamander. Z tyłu stoi aktorka i muza Skamandrytów Maria Morska‑Knaster, Warszawa, 1928 rok.
Źródło: NAC, domena publiczna.
Polecenie 1

Grupa Skamander nie miała ani określonego światopoglądu, ani programu, a każdy z twórców był indywidualnością. Wskaż, co łączyło poetów. Jak myślisz, dlaczego zdecydowali się działać wspólnie?

RXLPA74VCDSMB
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
Polecenie 2

Wymień wydarzenia historyczne, które wpłynęły na życiorysy Skamandrytów. Odpowiedź uzasadnij.

RGVJZCEUFO5XE
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Rozwój sztuki – malarstwa, muzyki i teatru

RRXMJJLS2FKED
Jeden z najwybitniejszych aktorów teatralnych II RP Józef Węgrzyn i popularna aktorka Helena Gromnicka na scenie Teatru Narodowego w przedstawieniu Mściciel w reżyserii Ludwika Solskiego, 1927 rok. 
Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

Malarstwo w dwudziestoleciu międzywojennym charakteryzowało się przede wszystkim mnogością kierunków. Na świecie rozwijały się nurty takie jak: kubizm, abstrakcjonizm, dadaizm, surrealizm, ekspresjonizm, a ich wpływy wyraźnie widać w polskiej sztuce. Najwybitniejsi malarze to Witkacy, Leon Chwistek i Władysław Strzemiński oraz mieszkający we Francji Józef Pankiewicz i Tadeusz Makowski. Podobne zróżnicowanie, jak w malarstwie można było zauważyć w muzyce Wśród kompozytorów najbardziej znanym był Karol Szymanowski, autor wystawianej do dziś opery Król Roger i baletu Harnasie. Na okres dwudziestolecia przypada trzeci okres w twórczości Szymanowskiego – narodowy. Ważną postacią był również Feliks Nowowiejski (m.in. Opera Bałtyku) i Ludomir Różycki (m.in. opera Diabelski młyn).

Prężnie rozwijał się teatr, choć nadal pozostawał rozrywką elitarną. W 1929 roku teatry odwiedziło zaledwie 200 tysięcy widzów, a nieliczne sztuki utrzymywały się na afiszu dłużej niż przez 30 wieczorów. Na taki sukces mogły liczyć przede wszystkim komedie i przedstawienia rewiowie wystawiane w niewielkich teatrzykach i kabaretach. Nowatorskie inscenizacje na najwyższym, europejskim poziomie tworzyli natomiast Leon Schiller i Wilam Horzyca, obaj popularyzujący teatr monumentalny. Najwybitniejszymi aktorami polskich scen byli: Irena Eichlerówna, Stefan Jaracz, Juliusz Osterwa, Józef Węgrzyn i Aleksander Zelwerowicz, a głównymi ośrodkami życia teatralnego: Warszawa, Wilno i Lwów. Najsłynniejszą sceną odrodzonej Polski stał się eksperymentalny teatr Juliusza Osterwy Reduta, działający w Warszawie, Wilnie i Grodnie. Pracę dla niego Osterwa pojmował jako specjalną służbę i posłannictwo. W Warszawie działały również teatry dramatyczne: Teatr Polski Arnolda Szyfmana powołany w 1913 roku i przodujący w widowiskach monumentalnych oraz finansowany przez Związek Zawodowy Kolejarzy Teatr Ateneum, kierowany przez Stefana Jarcza. Obydwa teatry istnieją do dziś.

R17RFTZ6S65H8
Stanisław Ignacy Witkiewicz, Kuszenie św. Antoniego II (1921- 1922). Witkiewicz reprezentował formizm, czyli awangardowy ruch w malarstwie odrzucający naturalizm. Formiści, pod wpływem surrealizmu, kubizmu i futuryzmu, skupiali się na wyrazistości kompozycji i dążyli do „czystej formy”.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Sport w okresie międzywojennym

R1MCGR7HNFN6T1
Mecz towarzyski Polska–Węgry rozegrany 27 sierpnia 1939 roku. Był to ostatni mecz reprezentacji Polski przed wybuchem II wojny światowej. Polska niespodziewanie wygrała 4:2 z drużyną finalistów Mistrzostw Świata w 1938 roku.
Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

Sport bardzo szybko stał się ogromnie ważną sferą życia, a Polacy pokochali sportową rywalizację – zarówno jako widzowie, jak i czynni sportowcy. Organizacje i kluby sportowe (jak np. Warszawskie Towarzystwo Wioślarskie, Klub Sportowy Czarni Lwów, KS Cracovia) powstawały jak grzyby po deszczu, pierwsze z nich rozpoczęły działalność jeszcze w XIX i na początku XX wieku. W 1932 roku istniało w Polsce już 5,2 tysięcy stowarzyszeń sportowych, a pięć lat później – niemal 10 tysięcy! W 1937 roku sport można było uprawiać na 1,6 tys. boiskach piłkarskich, 1,2 tys. halach gimnastycznych i 340 pływalniach.

W promocję sportu angażowali się politycy. Nad PKOl protektorat objął Józef Piłsudski, który uznawał sportową rywalizację za m.in. ważny czynnik w procesie budowy wspólnotowości i obronności kraju. Sporym zainteresowaniem cieszył się futbol – pierwszy oficjalny mecz reprezentacja Polski rozegrała z Węgrami w 1921 roku.

W okresie międzywojennym przed sportowcami stanął nowy cel – udział w zawodach na poziomie międzynarodowym. Już 12 października 1919 roku powołano Komitet Udziału Polski w Igrzyskach Olimpijskich (od 1925 roku – Polski Komitet Olimpijski). Start Polaków w Igrzyskach VII Olimpiady w Antwerpii w 1920 roku niestety nie doszedł do skutku z powodu wybuchu wojny polsko‑bolszewickiej. Historyk sportu prof. Ryszard Wryk obliczył, że w walkach z bolszewikami wzięło udział ponad 70 przyszłych olimpijczyków!

R11OH92ATTFHT
Halina Konopacka (1900–1989) lekkoatletka, pierwsza polska złota medalistka olimpijska. Zdobyła złoto w rzucie dyskiem w Amsterdamie w 1928 roku. 
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Na pierwsze sukcesy olimpijskie nie trzeba było jednak długo czekać– na igrzyskach w Paryżu w 1924 roku Polacy zdobyli srebro w kolarstwie torowym, które wywalczyli: Józef Lange, Jan Łazarski, Tomasz Stankiewicz, Franciszek Szymczyk. Pierwsze polskie tytuły mistrzów olimpijskich także przypadają na okres II RP: Halina Konopacka – rzut dyskiem (Amsterdam 1928), Janusz Kusociński – bieg na 10 000 metrów (Los Angeles 1932), Stanisława Walasiewiczówna – bieg na 100 m kobiet (Los Angeles 1932). Łącznie polscy olimpijczycy w dwudziestoleciu międzywojennym zdobyli 20 medali, a w latach 1924–1936 w Igrzyskach Olimpijskich wzięło udział 327 Polaków.

Sport uprawiano także amatorsko – elity grywały w tenisa, popularne stały się wędrówki po górach oraz spływy kajakowe, zimą chętnie jeżdżono na nartach i łyżwach. Pasjonatami kultury fizycznej była głównie młodzież. W latach 1930‑1938 Państwową Odznakę Sportową, nadawaną za zdanie okresowej próby sprawności fizycznej, zdobyło niemal 800 tysięcy osób!

Osiągnięcia naukowe II RP

Zapoznaj się ze schematem i wykonaj kolejne polecenia.
R17VC1FAN5PLD1
Zdjęcie główne przedstawia salę wykładową. Jest pełna słuchaczy. Po lewej stronie zdjęcia wymieniono nauki humanistyczne wraz z opisami. Są nimi: filozofia, psychologia, socjologia, antropologia kulturowa, filologia, historiografia, archeologia. Po prawej stronie zdjęcia wymieniono nauki ścisłe i przyrodnicze: matematykę i nauki przyrodnicze. Opisano: 1. Filozofia Ukształtowała się oryginalna polska szkoła myśli filozoficznej, zwana szkołą lwowsko‑warszawską. Powstała ona wokół lwowskiego filozofa Kazimierza Twardowskiego, jednego z prekursorów fenomenologii. Wykształcił on ok. 30 profesorów specjalizujących się w różnych dziedzinach nauk humanistycznych. Ze szkołą lwowsko‑warszawską związani byli m.in. Tadeusz Kotarbiński i Władysław Tatarkiewicz. Ten pierwszy zasłynął, jako twórca pojęcia reizmu, poglądu o istnieniu tylko konkretnych rzeczy, odrzucającego realność zjawisk psychicznych, wrażeń i przeżyć. Zasługą Tatarkiewicza było zaś opracowanie wielotomowej Historii filozofiiHistorii estetyki oraz traktatu etycznego O szczęściu. Zdjęcie przedstawia twarz mężczyzny. Ma krótkie, gęste włosy, nosi sumiasty wąs.Tadeusz Kotarbiński, domena publiczna, Wikimedia CommonsIlustracja przedstawia twarz starszego mężczyzny. Ma krótkie włosy. Na twarzy są liczne zmarszczki.Władysław Tatarkiewicz, portret z pamiątkowej tablica na domu przy Chocimskiej 35 w Warszawie, gdzie przez wiele lat mieszkał. Adrian Grycuk, CCCC BY‑SA 3.0, Wikimedia Commons, 2. Psychologia Dwudziestolecie międzywojenne wniosło duży wkład w rozwój polskiej psychologii. Za jednego z jej ojców uznaje się Władysława Witwickiego, który był autorem pierwszego podręcznika psychologii. Rozwinął on m.in. teorię kratyzmu i teorię uczuć, twierdząc, że stany emocjonalne u jednostki są spowodowane dążeniem do uzyskania mocy. Witwicki zajmował się również, jako jeden z nielicznych psychologią religii. Zdjęcie przedstawia starszego, siedzącego mężczyznę. Ma krótkie siwe włosy. Ubrany jest w białą koszulę, marynarkę i spodnie. Władysław Witwicki, domena publiczna, Wikimedia Commons, 3. Socjologia Po odzyskaniu niepodległości kontynuowana była tradycja polskiej socjologii przełomu XIX i XX wieku. Najwybitniejszym przedstawicielem tej dyscypliny w dwudziestoleciu międzywojennym był Florian Znaniecki. Zasłynął badaniami nad historią chłopów w Europie i Ameryce z wykorzystaniem nowatorskiej metody polegającej na pozyskiwaniu informacji ze źródeł bezpośrednich, takich jak pamiętniki, listy, dzienniki. Był on również autorem standardowego opracowania: Wstęp do socjologii, Socjologia wychowania. Zdjęcie ukazuje tablicę pamiątkową. Jest na niej twarz mężczyzny. Ma krótkie włosy. Obok twarzy jest wizerunek budynku. Pod spodem jest napis: Florian Znaniecki 1882‑1958. Światowej sławy uczony, socjolog, filozof, teoretyk kultury i wychowania, psycholog społeczny, założyciel pierwszego w Polsce Instytutu Socjologicznego (Poznań 1920), profesor Uniwersytetu Poznańskiego (1020‑1939), Columbia University oraz University od Illinois at Urbana‑Champaign.Tablica znajdująca się na murze budynku przy Collegium Znanieckiego w Poznaniu. Domena publiczna, Wikimedia Commons., 4. Antropologia kulturowa Wielkie uznanie międzynarodowe zdobyły prace antropologiczne Bronisława Malinowskiego. W czasie swoich wypraw naukowych do Malezji wypracował on oryginalną metodę badania społeczności pozaeuropejskich. Polegała ona na tzw. obserwacji uczestniczącej, a nie analizie dokumentów. Metoda ta miała ułatwić podejście do innych kultur z większym szacunkiem i zrozumieniem, bez poczucia wyższości białego człowieka. Malinowski zajmował się m.in. życiem codziennym i zwyczajami seksualnymi mieszkańców Wysp Trobrianda. Zdjęcie przedstawia dojrzałego mężczyznę. Ma krótkie włosy, wysokie czoło, łysieje. Mężczyzna nosi okulary. Ubrany jest w garnitur.Bronisław Malinowski, domena publiczna, Wikimedia Commons., 5. Filologia W niepodległej Polsce rozwijały się badania filologiczne nad historią i strukturą języka polskiego. Za jednego z najwybitniejszych w historii dyscypliny uznawany był Baudouin de Courtenay. Wydał on pierwszy podręcznik o historii języka polskiego. Kolejnym wielkim uczonym filologiem był Ludwik Kleiner. Zajmował się badaniami nad polskim romantyzmem, wydał opracowanie biografii i twórczości Juliusz Słowackiego oraz Zygmunta Krasińskiego. Zdjęcie przedstawia dojrzałego mężczyznę. Ma wysokie czoło, łysieje. Ma siwą brodę i wąsy. Ubrany jest w garnitur.Baudouin de Courtenay, domena publiczna, Wikimedia Commons.Zdjęcie przedstawia dojrzałego mężczyznę. Ma krótkie włosy, wysokie czoło na skutek łysienia Ma ciemny wąs. Ubrany jest w garnitur. Ludwik Kleiner, Narodowe Archiwum Cyfrowe, Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, sygnatura: 1‑K-1555, CC BY‑SA 4.0, Wikimedia Commons., 6. Historiografia Dwudziestolecie międzywojenne miało duży wkład w rozwój polskiej historiografii, kontynuując w tym zakresie osiągnięcia wieku XIX. Rozwijały się badania nad poszczególnymi dyscyplinami historii. Władysław Konopczyński zasłynął jako autor monumentalnej syntezy oraz inicjator powstania pisanego do dziś Polskiego Słownika Biograficznego, w którym gromadzone są biogramy wszystkich znaczących postaci w historii Polski. Franciszek Bujak stał się prekursorem badań nad historią gospodarczą, w szczególności wsi. Marian Kukiel, badacz epoki napoleońskiej, rozwinął natomiast historię wojskowości. W dziedzinie historii średniowiecznej zaczęto odwoływać się do dorobku nauk pomocniczych i osiągnięć innych dyscyplin naukowych. Zdjęcie przedstawia dojrzałego mężczyznę. Ma krótkie włosy, wysokie czoło, łysieje. Ma wąs. Ubrany jest w garnitur.Władysław Konopczyński, domena publiczna, Wikimedia Commons., 7. Archeologia W okresie niepodległości rozwinęły się badania archeologiczne. Największym osiągnięciem były prace prowadzone w Biskupinie, które w rezultacie doprowadziły do jednego z najbardziej sensacyjnych odkryć w dziejach polskiej archeologii. Polską archeologię rozsławił też prowadzący badania w Egipcie Kazimierz Michałowski. Położył on w ten sposób podwaliny pod rozwój polskiej egiptologii i archeologii śródziemnomorskiej. Zdjęcie przedstawia wejście do osady. Z drewnianych belek wykonany jest mur. Nad wejściem jest drewniana wieża. Do wejścia prowadzi drewniany podest.Osada obronna w Biskupinie. Fazer, CC BY‑SA 2.5, Wikimedia Commons., 8. Matematyka Wielkie znaczenie zyskała w latach 20. polska szkoła matematyczna, skupiająca się wokół trzech ośrodków: Warszawy, Krakowa i Lwowa. Związani z nimi badacze zajmowali się m.in. teorią mnogości, rachunkiem różniczkowym, przestrzenią funkcjonalną, operacjami liniowymi, metodą probabilistyczną. Były to badania, które zapewniły polskim uczonym międzynarodowy rozgłos. Zdjęcie przedstawia sporą grupę osób pozujących do zdjęcia. To uczestnicy Zjazdu Matematyczno‑Fizycznego. Numerami zaznaczono osoby i ich nazwiska.Lwowska szkoła matematyczna, ok. 1930 r., domena publiczna, Wikimedia Commons., 9. Nauki przyrodnicze W 1931 roku został założony w Warszawie Instytut Radowy, do którego Maria Skłodowska Curie przekazała 1 gram radu (koszt tego daru szacowano wówczas na ok. pół miliona dolarów). Obecnie jest to największe centrum onkologiczne.
Wielkim osiągnięciem w dziedzinie nauk medycznych było opracowanie przez Rudolfa Weigla z Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1924‑27 szczepionki na dur plamisty (tyfus). Jej skuteczności dowiedziono podczas misji katolickich w Chinach, produkowana zaś na niewielką skalę podczas II wojny światowej okazała się mieć zbawienne znaczenie dla wielu tysięcy osób zagrożonych tyfusem. Zdjęcie przedstawia trzykondygnacyjny obiekt wybudowany w prostym stylu. Przed budynkiem jest duży plac. Widać ludzi i samochody.Instytut Radowy w Warszawie, domena publiczna, Wikimedia Commons.
Sala wykładowa Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie podczas wykładu prof. Karola Kleckiego, marzec 1928 roku.
Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 1-N-3026, dostępny w internecie: szukajwarchiwach.gov.pl, domena publiczna.
Polecenie 3

Oceń, które dziedziny nauk: humanistyczne, ścisłe czy przyrodnicze – rozwijały się lepiej w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Wyjaśnij dlaczego i podaj dwa powody. Weź pod uwagę, jak wyglądało tradycyjne kształcenie średnie i wyższe oraz koszty prowadzenia badań z zakresu nauk humanistycznych, ścisłych i przyrodniczych.

RRO2L2LTEOGF7
(Uzupełnij).
Polecenie 4

Wybierz jedno z osiągnięć naukowych okresu dwudziestolecia międzywojennego i napisz o nim krótki artykuł prasowy do gazety. Zwróć uwagę na znaczenie i przełomowość opisywanego przez ciebie osiągnięcia. Pamiętaj, by twój język przypominał język dziennikarski i przyciągnął uwagę czytelnika.

R7XFORZDU7337
(Uzupełnij).

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

Osiągnięcia II RP w okresie międzywojennym155100Gratulacje!Sprawdź, które odpowiedzi są nieprawidłowe, i spróbuj jeszcze raz.
Test

Osiągnięcia II RP w okresie międzywojennym

Liczba pytań:
15
Limit czasu:
5 min
Twój ostatni wynik:
-
Ćwiczenie 2

Dopasuj prawidłowo nazwiska twórców do dziedziny sztuki, którą uprawiali.

RG653XO4RJHE9
Malarstwo Możliwe odpowiedzi: 1. Antoni Słonimski, 2. Władysław Strzemiński, 3. Julian Tuwim, 4. Józef Pankiewicz, 5. Leopold Staff, 6. Karol Szymanowski, 7. Czesław Miłosz, 8. Zofia Nałkowska, 9. Stefan Żeromski, 10. Jan Lechoń Literatura Możliwe odpowiedzi: 1. Antoni Słonimski, 2. Władysław Strzemiński, 3. Julian Tuwim, 4. Józef Pankiewicz, 5. Leopold Staff, 6. Karol Szymanowski, 7. Czesław Miłosz, 8. Zofia Nałkowska, 9. Stefan Żeromski, 10. Jan Lechoń Poezja Możliwe odpowiedzi: 1. Antoni Słonimski, 2. Władysław Strzemiński, 3. Julian Tuwim, 4. Józef Pankiewicz, 5. Leopold Staff, 6. Karol Szymanowski, 7. Czesław Miłosz, 8. Zofia Nałkowska, 9. Stefan Żeromski, 10. Jan Lechoń Muzyka Możliwe odpowiedzi: 1. Antoni Słonimski, 2. Władysław Strzemiński, 3. Julian Tuwim, 4. Józef Pankiewicz, 5. Leopold Staff, 6. Karol Szymanowski, 7. Czesław Miłosz, 8. Zofia Nałkowska, 9. Stefan Żeromski, 10. Jan Lechoń
1
Ćwiczenie 3

Na podstawie poniższych wspomnień wypisz elementy, jakie były utożsamiane z postępem w międzywojennej Polsce.

Fragment A

Potem rodzice znaleźli mieszkanie na ulicy Mostowej pod numerem 14. Nie były to cudowne warunki, w mieszkaniu nie było elektryczności. Pamiętam, jak mama zapalała w pokoju stołowym lampę naftową, która przykryta była olbrzymim czerwonym abażurem. Światło padało tylko na stół, a pozostała część mieszkania tonęła w ciemnościach. W kuchni też stała lampa naftowa; nie było kuchenki gazowej. […] Nie było łazienki, nie było radia, telewizji, centralnego ogrzewania […]. Po pewnym czasie mój ojczulek, który czytywał „Gazetę Codzienną” (kupował ją za pięć groszy), wyczytał, że w pięknej dzielnicy na Żoliborzu powstają nowe, wspaniałe domy z fantastycznym wyposażeniem, a więc właśnie z centralnym ogrzewaniem, z łazienką, z ciepłą i zimną wodą – raj na ziemi!

Fragment B

Mieszkaliśmy pod numerem 15, po drugiej stronie ulicy był zakład Dydyńskiego, w którym ludzie przechodzili jakieś kuracje zdrowotne. Ulica była początkowo bardzo niereprezentacyjna – gazowe oświetlenie i kocie łby. Dopiero w latach 30. puszczono tamtędy tramwaj i położono asfalt, dzięki czemu nabrała bardziej wielkomiejskiego kształtu.

Fragment C

Mimo że to była Marszałkowska, ulica w jednej z najładniejszych dzielnic Warszawy, to w naszym mieszkaniu nie było w ogóle łazienki. Ubikacja była osobno, a mycie odbywało się w kuchni. Mieliśmy zlew, ale nie mieliśmy ciepłej wody. Wtedy uważałam, że to coś fatalnego. Wstydziłam się tego mieszkania w szkole, nigdy nie zapraszałam koleżanek.

Fragment D

Mieszkaliśmy, jak na dzisiejsze warunki, bardzo skromnie. Była kuchnia, dosyć duży przedpokój z ciemną wnęką, jeden większy pokój nazywany salonem i sypialnią. Nie było centralnego ogrzewania, tylko piec, który ogrzewał dwa pokoje. I kuchnia węglowa, do której potem, kiedy nastąpiło unowocześnienie, przystawiono gazową dwupalnikową kuchenkę. Była bieżąca woda i kanalizacja, ale nie było łazienki, więc rodzice ustawili wannę w kuchni.

Indeks dolny Wszystkie fragmenty pochodzą z książki: Warszawa zapamiętana. Dwudziestolecie międzywojenne, oprac. M. Szymańska, Warszawa 2018. Indeks dolny koniec

REKN46V5T91F5
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Słownik

awangarda
awangarda

ogół zróżnicowanych tendencji w sztuce XX wieku, odznaczających się radykalnym nowatorstwem

futuryzm
futuryzm

awangardowy kierunek literacko‑artystyczny występujący z hasłami tworzenia nowych form sztuki i nowego stylu życia, zgodnego z rytmem przemian XX‑wiecznej cywilizacji

groteska
groteska

utwór literacki, muzyczny itd. oparty na komizmie, przejaskawieniu przedstawionego świata; komiczny, karykaturalny

modernizm
modernizm

kierunek w literaturze i sztuce przełomu XIX i XX wieku podkreślający rolę indywidualizmu, symbolizmu i estetyzmu

parodia
parodia

(gr. paroidia) utwór naśladujący i ośmieszający jakiś styl, dzieło, gatunek literacki itp.

teatr monumentalny
teatr monumentalny

miał być teatralnym wyrazem stylu narodowego polskich romantyków. Jego wyróżnikami w praktyce scenicznej były: wielki rozmach inscenizacyjny, nieco patetyczne, antypsychologiczne aktorstwo, dynamiczna aranżacja scen zbiorowych, udział dużego zespołu aktorskiego i grup statystów, dekoracje inspirowane awangardą