Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
RwK6AYO75kgfn
Ilustracja przestawia fragment obrazu. Rycerze walczą w zwarciu. Na koniach i pieszo. Walczą ma miecze, topory i włócznie.

Ludzie miecza – rycerze

Bitwa pod Grunwaldem, 2012
Źródło: Артур Орльонов, licencja: CC BY-SA 3.0.

Obowiązki rycerza

Rycerz był wojownikiem. Często walczył mieczemMieczmieczem, stąd czasem nazywa się rycerzy ludźmi miecza. Najważniejszym zadaniem rycerza była walka w dobrej sprawie. Musiał więc bronić swojego króla lub księcia, któremu ślubował wierność. W razie zagrożenia kraju rycerze mieli obowiązek stawić się na rozkaz władcy, by stanąć do walki z wrogiem. Za słuszną sprawę uznawano też walkę chrześcijańskich rycerzy z niewiernymi. Od rycerzy wymagano sprawnego posługiwania się bronią i waleczności, ponieważ od ich umiejętności zależał wynik bitwy.

Miecz

Kiedy to było?

RhYfMkYQVEWcH11
Na ilustracji przedstawiono oś czasu przedstawiającą ery historyczne: starożytność, średniowiecze, nowożytność, XIX wiek, współczesność. Symbolem wyróżniono średniowiecze.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
ttzXAVDnTP_0000000N

Jak był uzbrojony średniowieczny rycerz?

Rz0zrIoiGLaf31
Film przedstawiający: Uzbrojenie rycerza w XII/XIII wieku

Pełna zbroja płytowa pojawiła się w późnym średniowieczu (XIV–XV wiek). Złożona z metalowych płyt łączonych skórzanymi paskami osłaniała rycerza przed ciosami mieczów, kopii i strzał. Ważyła około 20–30 kg. Na napierśnik wkładano czasem tunikę z wyhaftowanym herbem, czyli rodowym znakiem rycerza. Zbroja płytowa wyszła z użycia pod koniec średniowiecza ze względu na upowszechnienie broni palnej na polach bitew.

Ciekawostka

Specjalny typ zbroi stanowiła zbroja turniejowa. Ze względów bezpieczeństwa zawodników wykonywano ją z dużo grubszych płyt. Była zatem bardzo ciężka, mogła ważyć nawet 50–60 kg. Tuż przed turniejem rycerz był wciągany na siodło przy pomocy specjalnego dźwigu, a gdy spadł z konia, nie mógł już samodzielnie powstać.

Elementy zbroi płytowej

Rycerz nosił na głowie hełm. Twarz chroniła zasłona wyposażona w wizjer, dzięki któremu rycerz widział, co dzieje się na polu bitwy. Niektóre hełmy miały ruchomą zasłonę. Taki hełm nazywany był przyłbicą. Obojczyk osłaniał szyję i podbródek rycerza. Wykonany z ruchomych metalowych płyt fartuch chronił jego brzuch. Bark chronił naramiennik, ramię – opacha, łokieć – nałokcica, przedramię – zarękawie. Dłoń osłaniała pancerna rękawica. Uda rycerza chroniły nabiodrki, łydki i piszczele – nagolenniki. Stopy osłaniały skórzane lub metalowe trzewiki. Nie wszystko można było okryć sztywnymi płytami: dostępu do miejsc pomiędzy nimi strzegła elastyczna kolczuga, czyli plecionka z metalowych kółek.

Polecenie 1

Wskaż na rysunku poszczególne elementy zbroi płytowej.

RCTpIUWM7PYpb
Rycerz ma na głowie hełm z otwartą zasłoną. Na zbroję rycerza składa się: naramienniki, opachy, nałokcice, zarękawie, rękawice, nabiodrki, nagolenniki. Rycerz wspiera się o miecz, który trzyma w prawej dłoni.
Polecenie 1

Na podstawie opisu wymień te elementy zbroi, które ochraniały głowę i szyję rycerza.

Rz1GFYFUFaMmR
(Uzupełnij).

Odpowiedź: Hełm zwany przyłbicą i obojczyk.

ttzXAVDnTP_0000001O

Być idealnym rycerzem – kodeks rycerski

W średniowiecznych opowieściach opisywane były cechy idealnego rycerza i zasady, którymi powinien się kierować. Musiał być odważny, hańbą była ucieczka z pola walki. Zwycięstwo nad bezbronnym i słabym przeciwnikiem nie przynosiło chwały. Wymagano od niego uprzejmości wobec kobiet i – w razie potrzeby – opieki nad nimi. Rycerz powinien być dzielny, wierny swemu panu, bronić wiary chrześcijańskiej, dotrzymywać danego słowa.

Ćwiczenie 1
R1D5ejl1t0qwl1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
ttzXAVDnTP_0000001V

Jak zostać rycerzem?

Zanim chłopiec został rycerzem, musiał się wiele nauczyć. Chłopiec z rycerskiego domu już w wieku siedmiu lat był przyjmowany na służbę do rycerza jako paź. Uczył się dobrych manier, żeby umieć zachować się przy stole i wobec dam. Pomagał pani domu, opiekował się też końmi, poznawał poezję. Gdy chłopiec ukończył czternaście lat, zostawał giermkiem. Od tego momentu towarzyszył rycerzowi na wojnie, pomagał mu nosić broń i zakładać zbroję, którą czyścił i oliwił. Troszczył się też o konia. Giermek uczył się władać bronią, jeździć konno i czasem sam walczył u boku rycerza.

Ubieranie zbroi

Polecenie 2
  • Napisz, czy sądzisz, że czynność przedstawiona na ilustracjach była łatwa do wykonania.

  • Wyjaśnij, jakie czynności i w jakiej kolejności musiał wykonać giermek, żeby ubrać rycerza w zbroję.

R14hV9Jkalocm
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Różne rodzaje średniowiecznych hełmów rycerskich

ttzXAVDnTP_00000038

Pasowanie na rycerza

Gdy młodzieniec świetnie władał bronią i jeździł konno, a także wykazywał się odwagą i wiernością, mógł zostać pasowany na rycerza. W czasie ceremonii pasowania otrzymywał od swego pana miecz, ostrogipas rycerski. Do uroczystości należało też uderzenie mieczem w ramię pasowanego oraz złożenie przez niego przysięgi, że będzie wiernie służył Bogu i swemu władcy.

Rkr3uOpnAZpZ6
Akolada (Pasowanie na rycerza).
Źródło: Edmund Blair Leighton, Akolada, (Pasowanie na rycerza),1901, olej na płótnie, domena publiczna.
ttzXAVDnTP_0000003L

Siła i zręczność – turniej rycerski

Miejscem, gdzie rycerze mogli popisać się sprawnością we władaniu bronią i doskonalić swoje umiejętności, były turnieje rycerskie. Organizowali je na swych dworach królowie i książęta. W czasie turnieju odbywał się pojedynek na kopie, czyli długie włócznie przeznaczone do walki konnej. Polegał na tym, że przeciwnicy – jadąc na koniach – ruszali na siebie z wyciągniętą bronią. Wygrywał ten, który wytrącił tarczę z ręki rywalowi lub wysadził go z siodła. Czasem rycerze staczali na oczach widzów niezwykle zacięte walki. Zwycięzcy turnieju otrzymywali nagrody, na przykład zbroję i konia przeciwnika.

RCv6oxDuuvDAn
Turniej rycerski.
Źródło: Kodeks Manesse, około 1320 roku, miniatura., domena publiczna.
ttzXAVDnTP_0000003V

Koń – najlepszy przyjaciel rycerza

Średniowieczni rycerze ruszali do bitwy konno. Dosiadali specjalnie w tym celu trenowanych rumaków bojowych. W prowadzeniu konia pomagały przymocowane do buta ostrogi.

R11I9jsKxiGwo
Rycerz na koniu.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., Sol90, Contentplus.pl sp. z o.o., Sol90, tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.
Polecenie 3

Zapoznaj się z tekstem o roli konia w życiu rycerza, a następnie odpowiedz na zamieszczone niżej pytania.

Tropem rycerskiej przygodyWojciech Iwańczak
Wojciech Iwańczak Tropem rycerskiej przygody

Nie można zapomnieć o zupełnie zasadniczej roli, jaką w egzystencji rycerza odgrywał jego czworonożny towarzysz. Ciężkozbrojny jeździec pozbawiony na polu bitwy konia był praktycznie bezradny. Dlatego też koń cieszył się szczególną troską i opieką. […] Troska o konia rycerskiego podyktowana była w znacznym stopniu jego wielką wartością materialną. Na przykład na turniejach rycerskich panował obyczaj, że zawodnik, który zranił kopią konia przeciwnika, […] musiał zapłacić jego równowartość.

ttzXAVDnTP_00000_BIB_001
Rv5ZgFOMkozDG
O rycerskim koniu czyta Bartosz Woźny O rycerskim koniu czyta Bartosz Woźny Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., tylko do użytku edukacyjnego na epodreczniki.pl.
Ćwiczenie 2.1
R1O4oRhNRZb7i1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2.2
RBiXCtjNeFsDG1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2.3
RdKI5U7CvO4E11
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
ttzXAVDnTP_0000004R

Zawisza Czarny

Ciekawostka

Najsławniejszym polskim rycerzem jest Zawisza Czarny z Garbowa. Uczestniczył w wielu wyprawach wojennych i turniejach rycerskich. Wielką sławę przyniosło mu pokonanie w 1415 roku podczas turnieju we Francji rycerza Jana z Aragonii, którego uważano wówczas za najbardziej walecznego rycerza Europy. Zawisza Czarny był ideałem rycerza. Mężnie walczył i zawsze można było na niego liczyć. Jeśli o kimś się mówi, że można na nim polegać jak na Zawiszy, to znaczy, że jest to człowiek, który nigdy nie zawiedzie.

R1ecvdVF6svAU
Fragment obrazu „Bitwa pod Grunwaldem”. Tak sobie wyobrażał Zawiszę Czarnego XIX-wieczny malarz Jan Matejko
Źródło: a. nn., domena publiczna.
ttzXAVDnTP_00000051

Czy kobieta mogła zostać rycerzem?

Ciekawostka

Właściwie wszyscy średniowieczni rycerze to mężczyźni. Dawne zwyczaje nie pozwalały, by kobiety pełniły służbę rycerską. Zdarzały się jednak wyjątki. Przykładem kobiety‑rycerza jest Joanna d’Arc [czyt.: dark], która żyła w pierwszej połowie XV w. Stanęła na czele wojsk francuskich i dzielnie walczyła przeciw Anglikom.

RPUJAoTiHIgZ7
Joanna d’Arc to najsłynniejsza w średniowieczu kobieta‑rycerz.
Źródło: a. nn., domena publiczna.

Z reguły jednak w świecie średniowiecznego rycerstwa kobiety zostawały damami serca rycerzy, a ci zawsze starali się dbać o dobre imię swych wybranek. Przedmioty, które otrzymywali od swych pań, dodawały rycerzom otuchy w czasie walki. Nosili je na sercu i dbali, by ich nie stracić lub nie uszkodzić.

Rx3Gl819sXYmF
Z Bogiem! 1900, olej na płótnie.
Źródło: Edmund Blair Leighton, domena publiczna.
ttzXAVDnTP_0000005I

Gdzie mieszkał rycerz?

Rycerz mieszkał na zamku, czyli w wielkiej, drewnianej lub kamiennej budowli. W czasie zagrożenia zamki zamieniały się w trudne do zdobycia fortece. Wznoszono je w miejscach trudno dostępnych, na przykład na wzgórzach, w zakolach rzek, nad jeziorami, na wyspach. Ich zdobycie utrudniały specjalne umocnienia. Najpierw były to wały z ziemi, drewna i kamieni. Później zastąpiły je mury obronne. Dostęp do niektórych zamków utrudniały wypełnione wodą głębokie fosy i bramy z kratami. Do wnętrza zamku można było wejść zwodzonym mostem, który – w nocy i w razie zagrożenia – podnoszono i wciągano do zamku. W czasie ataku wroga ważną rolę odgrywały wysokie wieże. Można było się w nich schronić i z góry razić atakujących.

Polecenie 4
  • Przyjrzyj się ilustracji i wymień obronne elementy zamku. Napisz, co pomagało mieszkańcom zamku przetrwać długie oblężenie.

  • Przyjrzyj się murom obronnym zamku i napisz, co to znaczy, że wieże strażnicze lokowano w strategicznych miejscach. Dlaczego?

  • Przyjrzyj się wieżom strażniczym i odpowiedz, w jaki sposób strażnicy dostawali się na blanki.

R1doqEeNU57Xt
(Uzupełnij).

Na podstawie opisu zamku wymień obronne elementy zamku. Napisz, co pomagało mieszkańcom zamku przetrwać długie oblężenie.

RfGAIKymEwh1l
(Uzupełnij).

Odpowiedź: Mieszkańcom pomagały: mury, baszty, wieże, fosa i most zwodzony. Mieszkańcy mogli przetrwać oblężenie także dzięki budynkom gospodarczym i np. piekarni.

R1ULNryQlVVVo1
Rysunek przedstawia zamek. Jest otoczony murem. Mur posiada wieże obronne dwie bramy. Większą i mniejszą. Obie są otwarte. W środku zamku znajduje się zamek główny składający się z trzech wież. Jest wysoki i góruje nad pozostałymi budynkami, które są umieszczone pod murami zamku. Pomiędzy budynkami widać ludzi.
Średniowieczny zamek
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., Sol90, tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Zamek.

Wieża zamkowa - w wieży zamkowej, która górowała nad całym dziedzińcem, znajdowały się pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze. W czasie oblężenia w niej chronili się mieszkańcy zamku.

Kuchnia - tu kucharze przygotowywali posiłki dla pana zamku i jego rodziny.

Sypialnia - komnaty sypialne pana zamku i jego rodziny.

Skarbiec - przechowywano tu pod kluczem najcenniejsze rzeczy (na przykład złoto, srebro i klejnoty).

Jadalnia - tutaj na co dzień jadał pan zamku i jego rodzina.

Zbrojownia - przechowywano tu broń i zbroje.

Latryna - prymitywna toaleta, z której mogło na raz korzystać kilku mieszkańców zamku.

Kaplica - w kaplicy można było się pomodlić. Tu odbywały się też uroczystości religijne.

Sala rycerska - przyjmowano tu gości i organizowano uroczyste uczty.

Lochy - przetrzymywano tu więźniów.

Dziedziniec zamkowy - na zamkowym dziedzińcu toczyło się życie codzienne. Tutaj też odbywały się turnieje rycerskie.

Baszty - mury obronne były wzmocnione basztami, czyli wieżami strażniczymi, na których pełnili swoją wartę strażnicy. Ich obowiązkiem było obserwowanie okolicy i jak najszybsze powiadomienie mieszkańców zamku o zbliżającym się niebezpieczeństwie. Wieże były lokowane w strategicznych częściach murów. Znajdowały się w nich kwatery mieszkalne dla załogi zamku lub magazyny.

Most zwodzony - do zamku można było wjechać po moście zwodzonym. Za pomocą specjalnych urządzeń most podnoszono wieczorami i w razie zagrożenia. W ten sposób uniemożliwiano wrogom przedostanie się do zamku.

Brama wjazdowa - brama była często zabezpieczona żelazną lub drewnianą kratą, którą w razie potrzeby opuszczano do samej ziemi. W ten sposób można było szybko zablokować wjazd lub wyjazd z zamku, odcinając drogę ucieczki.

Mury obronne - zamek otaczały wysokie mury obronne, u szczytu zakończone blankami (tak zwanymi zębami).

Kuźnia - w kuźni można było podkuć konia. Kowale robili też narzędzia z żelaza i je naprawiali.

Zbiornik na deszczówkę - woda deszczowa nadawała się do picia, co było ważne w czasie oblężenia.

Piekarnia - w obrębie murów zamkowych znajdowały się warsztaty rzemieślników. Na przykład piekarnia, która zaopatrywała mieszkańców zamku w chleb.

Fosa - zamek często otaczała fosa, czyli rów wypełniony wodą.

Stajnia - z dala od pomieszczeń mieszkalnych znajdowały się stajnie dla koni.

Średniowieczne zamki

Polecenie 5

Przyjrzyj się ilustracjom i wskaż elementy obronne zamków. Wyjaśnij, dlaczego trudno się było do nich dostać.

RWuDCwQ9nrBLE
(Uzupełnij).

Na podstawie opisu ilustracji wskaż elementy obronne zamków. Wyjaśnij, dlaczego trudno się było do nich dostać.

RHZqFagS1nkjl
(Uzupełnij).

Odpowiedź: Mury, baszty, wieże, fosa, most zwodzony. Zamki budowano na wyspach albo stromych skałach.

Polecenie 6

Przyjrzyj się średniowiecznej ilustracji przedstawiającej oblężenie zamku i odpowiedz na zamieszczone poniżej pytanie.

Zapoznaj się z opisem średniowiecznej ilustracji przedstawiającej oblężenie zamku i odpowiedz na zamieszczone poniżej pytanie.

R1BzVQXsRF6dp
Oblężenie zamku. XV wiek.
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Ćwiczenie 3
RizuVSL4HIYkL1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Z niektórych średniowiecznych budowli zachowały się jedynie ruiny. Dotyczy to usytuowanego na wzgórzu zamku w Mirowie, w Jurze Krakowsko‑Częstochowskiej.

Rk7PrRZwNa7mM
Zamek w Mirowie.
Źródło: Przykuta, licencja: CC BY-SA 3.0.
ttzXAVDnTP_0000007E

Życie na średniowiecznym zamku

Zamki stanowiły wygodne mieszkania dla właścicieli i ich rodzin. Ich posiadacze na ogół byli zamożni i sprawowali ważne urzędy w państwie. Chcieli, by okazałe budowle odzwierciedlały ich bogactwo i pozycję. W zamkach mieszkała też liczna służba. Z okazji różnych świąt i uroczystości wydawano uczty, na które zapraszano znajomych. Mieszkańcy zamku z niecierpliwością oczekiwali przybycia wędrownych śpiewaków. Śpiewane przez nich pieśni często odnosiły się do aktualnych wydarzeń. Dzięki nim nowiny docierały do najbardziej odległych zakątków kraju. Muzykowano też, umilając sobie czas i przygrywając do tańca. Stoły zazwyczaj ustawiano w podkowę, by wszyscy mogli widzieć się nawzajem i podziwiać występy artystów: akrobatów, śpiewaków, żonglerów.

ttzXAVDnTP_0000007Y

Z wizytą na średniowiecznym zamku

REtEXlRvO2D4y
Slajd przedstawia widok na zamek.
Materiał dodatkowy: Zamek w Będzinie
Źródło: Ośrodek Rozwoju Edukacji, licencja: CC BY-SA 4.0.

Zamek - opis.

Do czasów Kazimierza Wielkiego rycerze wraz z rodziną często rezydowali nie w zamkach, tylko w drewnianych fortach lub dworach. Jedyną budowlą z kamienia była wieża, nie zawsze wielka i potężna. Choć na przykład słynny Konrad Mazowiecki, znany z tego, że w 1226 roku sprowadził do Polski Krzyżaków, mieszkał w drewnianym dworze w Błoniu, a wieża, która strzegła jego rezydencji, również była drewniana. Dopiero za panowania Kazimierza Wielkiego ruszyła „masowa” budowa kamiennych zamków i zameczków. Szczególnie piękne powstały w terenie górzystym. Te na Szlaku Orlich Gniazd to dziś wspaniała atrakcja turystyczna.

R1U2Fa7wsXTOP
zadanie interaktywne
Materiał dodatkowy: Zamek w Będzinie
Ośrodek Rozwoju Edukacji, licencja: CC BY-SA 4.0

Zamek w Będzinie - opis.

Pierwszą kamienną budowlę wzniósł tu Bolesław Wstydliwy, książę krakowski. Była to wieża, do której resztę zamku dobudował w XIV wieku Kazimierz Wielki. To właśnie o tym królu mówimy, że „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Kazimierz rzeczywiście był wielkim budowniczym. Postawił albo unowocześnił 57 zamków i otoczył murami 28 miast!

Będzin był jedną z twierdz w całym systemie, który nazywamy „orlimi gniazdami”. Szlak „Orlich Gniazd” to dziś popularna atrakcja turystyczna, kiedyś warownie te stanowiły granice, która bronić miała południa Polski. Akurat Będzin miał bronić naszego kraju od strony Śląska, granica biegła 4,5 km stąd.

Pierwszym znanym z imienia gospodarzem - burgrabią zamku był rycerz Wiernko. Na jego barkach spoczywał trudny obowiązek. W razie napaści ze strony Czech, bronić miał drogi do ówczesnej stolicy Polski - Krakowa. Wiemy, że Wiernko się spisał. Mimo utraty przez Polskę Śląska - żaden napastnik z tej strony, nie zagroził państwu Kazimierza.

ttzXAVDnTP_0000008C

Podsumowanie

Ćwiczenie 4
RkggnYXEYjrEw1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 5
R1TXOxx4ekzc81
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Polecenia

  1. Opisz uzbrojenie rycerza.

  2. Wymień cechy średniowiecznego rycerza. Wyjaśnij, dlaczego niektóre z nich należy pielęgnować również obecnie.

  3. Powiedz, kto i w jaki sposób mógł zostać rycerzem.

  4. Opowiedz, jak wyglądał zamek średniowieczny. Opisz jego elementy obronne.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida