Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki
Rs6kETl5ilNd5
Dagerotypomania. Rysunek przedstawia perspektywę na tłum ludzi, którzy okalają centralną część obrazka. W niej znajduje się drewniana konstrukcja domu z tarasem, na którym mężczyzna trzyma dagerotyp. U dołu ilustracji widoczne są pojedyncze sceny: kobiety fotografowanej z dzieckiem bliżej prawej krawędzi ilustracji, mężczyzny z afiszem bliżej lewej strony ilustracji, pary małżeńskiej ubranej w XIX-wieczne stroje. Na dalszym planie widoczne jest rozjaśniające się niebo, bliżej prawej krawędzi widoczny balon unoszący się nad ziemią. Na drugim planie widoczne tłumy gapiów, afisze z hasłami zawieszonymi na drzewcach, komin parowozu stawiany do pionu bliżej lewej krawędzi, pośrodku zaprzęgnięty koń, bliżej prawej krawędzi grupa ludzi tańczących wokoło maszyny parowej przy muzyce skrzypka. Na dalszym planie widać pociąg z lokomotywą parową i wagonami towarowymi. Całość ilustracji ma charakter satyryczny, jako fragment druku z gazety.

Maszyna. Rewolucja naukowo‑techniczna

Theodore Maurisset, Dagerotypomania.
Źródło: domena publiczna.
RJmnX1CkulFQb
1837 Wynalezienie silnika elektrycznego 1854 W Bóbrce koło Krosna powstaje pierwsza na świecie kopalnia ropy naftowej 1876 Wynalezienie silnika spalinowego 1879 Thomas Edison tworzy żarówkę 1886 Powstanie pierwszych prototypów samochodu 1895 Pierwszy publiczny pokaz filmowy 1903 Pierwszy lot samolotem braci Wright 1898 Piotr Curie i Maria Skłodowska - Curie odkrywają polon i rad 1909 Guglielmo Marconi otrzymuje Nagrodę Nobla
Oś czasu- rewolucja naukowo techniczna
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Rewolucja techniczna

Człowiek od czasów starożytnych wytwarzał przedmioty i rozpoznawał zjawiska, mające na celu poprawienie warunków bytowych i wyjaśnienie tego, jak funkcjonuje świat. Wielokrotnie odkrycia miały podłoże religijne, choćby obserwacje nieba i ruchu gwiazd, czy zmiany pór roku. W kolejnych stuleciach uczeni coraz bardziej zaczęli się interesować samym człowiekiem, jego organizmem i twórczością. Odkrycia geograficzne, powstawanie nowych państw, zakładanie kolonii, ale też wojny tworzyły okoliczności do rozwoju technicznego. Za sprawą pasji i ciężkiej pracy wybitnych umysłów odkrywano nowe zjawiska i powstawały wynalazki, które z czasem zmieniały życie przeciętnego mieszkańca Ziemi. W związku z powyższym wiek XIX jest określany także jako wiek postępu.

Elektryczność

Historia badań nad zjawiskiem elektryczności sięga schyłku XVIII wieku, nie od razu jednak znalazła ona zastosowanie praktyczne. Przełom przyniosły dopiero lata 20. XIX wieku, kiedy odkryto magnetyczne właściwości prądu. W 1831 Anglik Michael Faraday [czyt. majkel faradaj], prowadząc doświadczenia nad związkiem między elektrycznością i magnetyzmem, czyli elektromagnetyzmem, zdołał wytworzyć prąd elektryczny w polu magnetycznym (nazywając go indukcją elektromagnetyczną). Odkrycie to legło u podstaw wszystkich późniejszych wynalazków. Niemal natychmiast po odkryciu zjawiska indukcji powstała pierwsza prądnicaPrądnicaprądnica - zwana także dyskiem Faradaya. Jej wersję o wyższym napięciu, przy użyciu zwojnicy, skonstruował w 1832 roku francuski fizyk Hyppolite Pixii [czyt. hipolit piksi]. Pod koniec lat 50. XIX wieku powstał pierwszy akumulator ołowiowy.

W II połowie XIX wieku prąd stał się dobrem ogólnie dostępnym, a koszty jego uzyskania sukcesywnie malały. W 1882 roku pod kierunkiem Thomasa EdisonaThomas Alva EdisonThomasa Edisona, wszechstronnego amerykańskiego wynalazcy, zbudowano w Nowym Jorku pierwszą na świecie miejską elektrownię. Uzyskany w niej prąd przesyłano, za opłatą, publicznym i prywatnym użytkownikom siecią przewodów wysokiego napięcia. Wkrótce kolejne miasta – Mediolan, Petersburg, Berlin – uruchomiły podobne elektrownie. Do wytwarzania elektryczności stosowano energię wytwarzaną m.in. przez turbiny wodne lub węgiel. Symbolem tej epokowej przemiany stała się udoskonalona przez Edisona w 1879 roku żarówka. Nad jej skonstruowaniem pracowano kilkadziesiąt lat. Aby umieszczone w środku włókno się nie zużywało zbyt szybko Amerykanin wytworzył w żarówce próżnię. Rok później rozpoczął jej produkcję handlową. Tym samym dobiegała końca era oświetlenia naftowegogazowego.

Ciekawostka
RZbD6ogXzB3Dd
Laboratorium Thomasa Edisona w Menlo Park (Andrew Balet, zdjęcie z 2006 r.).
Źródło: licencja: CC BY-SA 2.5.

Thomas Edison był jednym z najbardziej twórczych ludzi na świecie. W 1876 w Menlo Park w stanie New Jersey zbudował wielkie laboratorium, w którym wraz z zespołem pracowników opracowywał kolejne wynalazki. Było ono pierwszym w świecie przemysłowym instytutem badawczym. Edison sygnował swoim nazwiskiem ponad… 1000 patentów. Mimo ogromnej sławy i zaszczytów, jakich doświadczył, w życiu prywatnym pozostał człowiekiem skromnym.

Thomas Alva Edison
Prądnica

Detronizacja pary

Od przełomu lat 30. i 40. XIX wieku Europę i Stany Zjednoczone zaczęła pokrywać stale rozrastająca się sieć kolei żelaznej. Innowacje techniczne przyczyniały się do postępu techniki parowej. W parowozach wprowadzano wiele ulepszeń, które zwiększyły moc trakcji parowej. W żegludze morskiej na coraz większą skalę wykorzystywano parowce. Ledwie jednak ówczesne społeczeństwa przyzwyczaiły się na dobre do widoku dymiących lokomotyw i żelaznych statków bez żagli, gdy pojawiła się konkurencja dla silnika parowego: silnik elektryczny, który powstał w 1837, i spalinowy w 1876 roku.

Kilka lat później silnik elektryczny zaczął być wykorzystywany w przemyśle do napędu maszyn. Równolegle postępowały prace nad silnikiem spalinowym, którego pierwszy – gazowy – egzemplarz z zapłonem elektrycznym powstał w 1860 roku. Był on mało wydajny, chodził nierówno i często się zatrzymywał, nie odegrał więc większej roli w dziejach techniki. Przełomową konstrukcję zaprojektował dopiero w 1876 roku Niemiec Nikolaus Otto. Stworzył czterosuwowy silnik spalinowy ze sprężaniem mieszanki i zapłonem elektrycznym. Napędzał go kontrolowany wybuch mieszanki powietrza i oparów paliw. Był to cichy i niezawodny mechanizm, przez wielu uważany za największe osiągnięcie w dziedzinie budowy maszyn cieplnych od czasów WattaWattaWatta. W ten sposób przełamał on trwający od schyłku XVIII wieku technologiczny monopol Brytyjczyków w tej dziedzinie. Dekadę później, w 1886 roku, silnik ów udało się jeszcze ulepszyć, zwiększając ilość obrotów na minutę. Niezależnie od siebie dokonali tego niemieccy inżynierowie Karl BenzBenzBenzGotlieb DaimlerDaimlerDaimler. Szczytowym osiągnięciem tej epoki był wysokoprężny silnik spalinowy Rudolfa DieslaDieslaDiesla z 1895 roku. Urządzenie mogło pracować praktycznie na każdym paliwie.

Ćwiczenie 1
RkfnynVUvrKC21
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 1

Wyjaśnij różnice pomiędzy pojazdami kołowymi z przełomu XIX i XX wieku. W jakim kierunku szły zmiany? Napisz swoją odpowiedź.

RX5ddCJTpAgeT
(Uzupełnij).

Odpowiedź: Przykładowo -  w wyniku wprowadzenia nowych wynalazków do użytku zaczęto rezygnować z zaprzęgu zwierzęcego na rzecz automobilów. Zmiany szły w kierunku profesjonalizacji sprzętu do dyspozycji prowadzącego/kierowcy, wygody pasażerów i skrócenia czasu podróży.

Dzięki prowadzonym od 1854 roku badaniom nad wydobyciem i przetwórstwem ropy naftowej przez lwowskiego farmaceutę Ignacego Łukasiewicza stała się ona podstawowym paliwem wykorzystywanym w silnikach spalinowych. Na początku XX wieku ropa była, oprócz węgla, najbardziej poszukiwanym surowcem energetycznym.

Watta
Benz
Daimler
Diesla
JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow
Kapsuła czasu

Początek przemysłu naftowego

R6t2yoK6h5wDG
Muzeum Przemysłu Naftowego w Bóbrce.
Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

W epoce rewolucji naukowo‑technicznej ropa stała się surowcem niezwykle pożądanym i takim pozostała do dziś. Wraz z rozwojem transportu drogowego jednym z głównych produktów uzyskiwanych z ropy stała się wszak benzyna.

W II połowie XIX wieku nastąpił rozwój górnictwa naftowego. W 1854 roku Ignacy Łukasiewicz zbudował pierwszą kopalnię ropy naftowejBóbrceBóbrkaBóbrce koło Krosna. Z kolei w 1856 roku otworzył pierwszą destylarnię ropy w Europie. Osiągnięcia Łukasiewicza doprowadziły do tego, że człowiek poznał sposób na wykorzystanie ropy naftowej.

Z kolei w 1859 roku Edwin DrakeEdwin Drake Edwin Drake wywiercił pierwszy szyb naftowy w Titusville (Pensylwania, USA). Zbudowano tam w ciągu kilku lat trasę kolejową i pojawiły się kolejne odwierty, które zapoczątkowały Pennsylvania oil rush (ang. „pensylwańska gorączka naftowa”, „gorączka naftowa w Ameryce”). Doinwestowanie poszukiwań złóż ropy naftowej w Titusville spowodowało, że świat powszechnie uznaje wydarzenia z 1859 roku jako pionierskie w dziejach współczesnego przemysłu naftowego. Jednocześnie rzadziej przedstawia się, niemniej ważne, odkrycia i sukcesy wynalazców innych narodowości z poprzednich lat.

Dyskusja

Przedyskutujcie na forum klasy kwestię: Gdyby zabrakło ropy naftowej... Czy czeka nas surowcowa katastrofa?

Potraficie znaleźć inne argumenty na rzecz optymistycznej lub pesymistycznej wizji dalszych losów cywilizacji przemysłowej?

Widzicie inne rozwiązania tego problemu? Jak może wyglądać świat bez ropy?

R6DrokQe7Fkru
(Uzupełnij).
Bóbrka
Edwin Drake

Nowe środki lokomocji

Udoskonalone silniki spalinowe wpłynęły znacząco na rozwój nowego środka motoryzacji – samochodu (nazywanego wówczas automobilem). Narodził się on w Europie w 1886 roku, kiedy to swoje prototypowe pojazdy mechaniczne skonstruowali niezależnie od siebie niemieccy konstruktorzy Karl BenzGotlieb Daimler. Od 1902 roku wszystkie samochody produkowane w przedsiębiorstwie Daimlera ukazywały się pod marką Mercedes (nazwa pochodziła od imienia córki jednego z przedstawicieli firmy). Prawdziwą kolebką motoryzacji była Francja, gdzie powstało mnóstwo niewielkich wytwórni samochodowych, a od 1894 roku zaczęto organizować wyścigi automobilowe i gdzie duch konkurencji sprzyjał pracom nad udoskonaleniem konstrukcji samochodu. Światowa ekspansja samochodu rozpoczęła się jednak z chwilą rozwinięcia jego produkcji w Stanach Zjednoczonych. Na początku XX wieku w założonej przez Henry’ego Forda wytwórni ruszyła masowa produkcja samochodów Ford T. W 1913 w fabryce Forda zastosowano pierwszą ruchomą taśmę montażową, co pozwoliło na znaczną obniżkę ceny samochodu. Podobno mawiał on, że klient może u niego kupić samochód w dowolnym kolorze, pod warunkiem, że będzie to kolor czarny.

Porady dla automobilistów

1
Ćwiczenie 2
RymB9fFwpwd5f1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 1

Ustal, jakie elementy konstrukcji były charakterystyczne dla samochodu z przełomu XIX i XX stulecia. Jakie są różnice pomiędzy dawnymi a obecnymi konstrukcjami?

R14LWwfVyu3Gz
(Uzupełnij).

Odpowiedź: Przykładowo XIX‑wieczna konstrukcja posiadała korbę nakręcającą samochód od przodu, materiałowy składany dach, trąbkę klaksonu jako element umocowany na konstrukcji auta. Współczesne samochody zapala się poprzez przekręcenie kluczyka w stacyjce, posiadają tłumik, stały lub składany dach i przycisk klaksonu wmontowany w kierownicę.

Polecenie 1

Po zapoznaniu się z budową ówczesnego samochodu przeczytaj:

  • porady z 1905 roku autorstwa francuskiego propagatora i publicysty samochodowego, L. Baudry de Sauniera (tekst A);

  • zalecenia Cesarskiego Automobilklubu z 1908 roku (tekst B).

Tekst A

Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów

Teraz wjeżdżamy na ostry zakręt drogi. Zmniejszamy więc prędkość, obiema rękoma trzymamy koło kierownicze i skręcamy. Obie stopy naciskają pedały sprzęgła i hamulca, albowiem należy lekko hamować. Nie trzeba na zakręcie zmieniać biegu na niższy, gdyż wymagałoby to zdjęcia ręki z koła kierowniczego i wtedy kierowalibyśmy samochodem niepewnie. Co do zmiany biegu, to należy biegi w ogóle zmieniać jak najrzadziej, aby uniknąć związanego z tym znacznego hałasu i zużycia kół zębatych w skrzynce biegów. […] W czasie jazdy na zakręcie wychylamy się całym ciałem w stronę wewnętrzną zakrętu, aby przeciwdziałać sile odśrodkowej. Teraz wyprowadzamy samochód z zakrętu na prostą drogę. Powoli więc zwalniamy pedał sprzęgła i całkowicie puszczamy pedał hamulca, ewentualnie nawet dajemy wczesne zapalanie. […] Jeżeli jednak jedziemy na krótkiej odległości, aby znaleźć się w towarzystwie lub odwiedzić znajomych, wkładamy tylko płaszcz ochronny i nie obawiamy się, że zabrudzimy wizytowe ubranie i białą bieliznę. Jedynie cylinder należy zdjąć z głowy i wieźć go w pudle na kapelusze. […] Co się tyczy kur i kaczek, to automobilista powinien przed kurą ciągnąć za hamulec. Ze względu na władze, które wciąż są jednak mocniejsze od automobilistów, zaleca się najusilniej zatrzymywać samochód przed kurami.

072 Źródło: Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S. Lenard, Warszawa 2001.

Tekst B

Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów

W razie zbliżania się samochodu do koni należy podczas powolnego wymijania wołać je uspokajającymi wyrazami. Głos ludzki daje koniom spokój i bezpieczeństwo. Jeżeli koń nie chce przejść obok samochodu, nawet gdy silnik jest zatrzymany, bierze się go za uzdę przy pysku i prowadzi, głaszcząc go i pogwarzając do niego. Wtedy koń uspokaja się i przekonuje po namyśle, że ta „rzecz” nie jest wcale taka straszna, jak mu się to wprzódy zdawało. Najlepiej takie przeprowadzanie powtórzyć z koniem kilkanaście razy, aby koń miał okazję obejrzeć sobie samochód ze wszystkich stron.

072 Źródło: Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S. Lenard, Warszawa 2001.
RMchREWEMXR4C
(Uzupełnij).
Polecenie 2
RfqVQEmG7fIZm
(Uzupełnij).
Polecenie 3
R1St8sr5eBMCp
(Uzupełnij).

W przestworzach

Pod koniec XIX wieku wielki postęp dokonał się także w dziedzinie aeronautyki. Już sto lat wcześniej rozpoczęto eksperymenty z balonami, ale w zbyt dużym stopniu były one zdane na łaskę wiatrów, by znaleźć zastosowanie praktyczne jako środek transportu. W XIX wieku lot balonem stał się rozrywką i sprowadzał się do pokazów urządzanych przez zawodowych aeronautów w większych miastach Europy i Stanów Zjednoczonych. Balony nie zrobiły kariery jako środek bojowy choć próby takie podejmował Napoleon, a także armia austriacka w czasie Wiosny Ludów. Dopiero skonstruowanie lekkich silników zmieniło tę dziedzinę. W 1895 roku powstał pierwszy sterowiec szkieletowy – czyli wyposażony w napęd balon – stworzony przez niemieckiego pilota i konstruktora lotniczego Ferdinanda ZeppelinaZeppelinaZeppelina. Swój pierwszy lot odbył on w 1900 roku, a od 1910 roku tzw. zeppelinyzeppelinyzeppeliny były używane do przewozów pasażerskich. Jako popularny środek transportu zostały zdetronizowane dopiero w latach 30. XX wieku przez samoloty pasażerskie, dużo bardziej od nich bezpieczne.

Lotnictwa rewolucjonizowali dopiero bracia WrightWright. Pierwszy lot ich napędzanego silnikiem samolotu miał miejsce w dniu 17 grudnia 1903 roku. Sześć lat później, w 1909 roku, francuski pionier lotnictwa Louis BlériotLouis BlériotLouis Blériot wyruszył samolotem w podróż nad kanałem La Manche. Na ten rok datuje się początek ery lotnictwa. Wkrótce przedsiębiorczy Francuz założył wytwórnię pierwszych produkowanych seryjnie samolotów.

Zeppelina
RhBNPoIwV72dW
John T. Daniels, Pierwszy udany lot Wright Flyer, 1903 r.
Źródło: domena publiczna.
Polecenie 4
Rpu1k6TzwrU3U
(Uzupełnij).
zeppeliny
Wright
Louis Blériot

Telegraf

Od czasu wynalezienia pisma w połowie IV tysiąclecia przed naszą erą nie znano żadnego poza alfabetem sposobu na utrwalenie słów. W epoce średniowiecza, przed VIII wiekiem, wynaleziono zapis nutowy. Jednak dopiero w XIX wieku opracowano metody mechanicznego zapisywania dźwięku. Równie wielkim sukcesem techniki zachodniej stało się opanowanie umiejętności przekazywania go na odległość w czasie rzeczywistym.

Nim to nastąpiło, elektryczność zrewolucjonizowała inny wynalazek – telegraf optyczny, nazywany również semaforowym, używany od schyłku XVIII wieku. Pozwalał on przekazywać informacje z jednej stacji do drugiej, znajdującej się w zasięgu wzroku, za pomocą umownych znaków nadawanych za pośrednictwem ruchomych dźwigni, znajdujących się na dachu każdej ze stacji. W 1837 roku amerykański artysta malarz Samuel Morse [czyt. samjuel mors] skonstruował odmienny rodzaj telegrafu, którego działanie polegało na zamykaniu i przerywaniu obwodu elektrycznego na dłuższe lub krótsze chwile. Wprowadził też do obiegu alfabet, którego znaki kodowano specjalnymi zestawami kropek i kresek. Amerykański wynalazek wkrótce na dobre zadomowił się także w Europie.

R1GSKiC94j5pZ
Telegraf skonstruowany przez Samuela Morse'a.
Źródło: domena publiczna.
Polecenie 5

Samuel Morse zbudował pierwszy aparat telegraficzny i wkrótce opracował specjalny zestaw kodów, nazywanych od jego nazwiska alfabetem Morse’a. Poszukaj informacji o podstawowych znakach tego alfabetu, a następnie zakoduj swoje nazwisko i prześlij je smsem lub emailem do wybranej osoby.

RNjIsSfVfIu3c
(Uzupełnij).

Tymczasem w Anglii dwa lata po wynalazku Morse’a poprowadzono pierwszą kolejową linię telegraficzną. W II połowie XIX wieku linie takie stały się nieodłącznymi towarzyszkami wszelkich szlaków kolejowych świata . Od połowy XIX wieku rozbudowa sieci telegraficznej zaczęła obejmować także linie podmorskie. W ten sposób „okablowano” kanał La Manche, połączono drutem telegraficznym Korsykę z Sardynią czy Tulon z Korsyką i Algierem. W 1866 roku, po kilkunastu latach starań, udało się zainicjować trwałe transatlantyckie połączenie telegraficzne. Akcję kładzenia kabla na dnie oceanu przeprowadzono z pokładu największego na świecie żelaznego statku parowego, Great Eastern.

Halo, halo

Wkrótce miało się okazać, że możliwe jest przekazanie czegoś więcej, niż tylko zakodowanych systemem Morse’a informacji. Tym czymś był ludzki głos. Pomysł skonstruowania telefonu narodził się na początku lat 60. w Niemczech, ale wykorzystywano urządzenie do przekazywania muzyki i regularnych dźwięków. Prawdziwy telefon, umożliwiający rozmowę na odległość, skonstruował w 1876 roku Amerykanin Graham BellGraham BellBell. Działał on na zasadzie przetworzenia głosu na sygnał elektryczny w mikrofonie i odwrócenie tego procesu w słuchawce. Wkrótce udoskonalił go Edison, który był także twórcą fonografu (w roku 1877), jednego z pierwszych aparatów służących do zapisywania i odtwarzania dźwięków. Dekadę później, w 1887 roku, emigrant z Niemiec, Emil Berliner skonstruował gramofon i wkrótce opracował metodę produkcji płyt gramofonowych na masową skalę.

Graham Bell
JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow
1
Ćwiczenie 3
R8bOwAW3TQjjs1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 6

Poszukaj informacji na temat różnic w konstrukcji pomiędzy telefonem a fonografem. Zapisz swoją odpowiedź.

R13sjZGq9U0ld
(Uzupełnij).

W następnych latach powstał kolejny wynalazek pozwalający na emisję głosu i dźwięku bez konieczności sięgania po telefon, a przy tym tańszy i skuteczniejszy. Krokiem milowym w tej dziedzinie były ustalenia Szkota, Jamesa Maxwella [czyt. dżejms maksłel], twórcy elektromagnetycznej teorii światła. Uważał on, że istnieją niewidoczne fale elektromagnetyczne, które przenoszą elektryczność w przestrzeni. W 1883 roku niemiecki inżynier Heinrich HertzHeinrich HertzHeinrich Hertz rzeczywiście udowodnił istnienie tych fal, które były w stanie przeniknąć przez wszystkie przeszkody i rozchodziły się w przestrzeni z prędkością światła (czyli 300 tysięcy kilometrów na sekundę). Nie próbował jednak znaleźć praktycznych zastosowań dla swojego odkrycia. Zjawisko to wykorzystał natomiast Guglielmo MarconiGuglielmo MarconiGuglielmo Marconi [czyt. gilielmo markoni] konstruując telegraf bezprzewodowy, służący do przesyłania sygnałów na odległość. Ukoronowaniem jego prac nad radiem – nazywanym wówczas „telegrafem bez drutu” – było uzyskanie w 1901 roku łączności radiowej przez Atlantyk. W tym czasie niezależnie od siebie radio skonstruowali Serb Nikola Tesla i Rosjanin Aleksander Popow. Jednak to Marconi za swoje osiągnięcia został uhonorowany w 1909 roku Nagrodą Nobla.

Heinrich Hertz
Samuel Morse
Guglielmo Marconi

Utrwalanie świata

W XIX wieku Europejczykom i Amerykanom udało się przekroczyć ograniczenia, jakie narzucały czas i przestrzeń. Stało się to nie tylko za sprawą rewolucyjnych dokonań w dziedzinie transportu i łączności. Równie przełomowym wynalazkiem była fotografia. Jej twórcą był Joseph Nicéphore Niépce [czyt. żosef nicefor nieps]. Dzięki urządzeniu zwanemu camera obscura [czyt. kamera obskura] zdołał on w 1826 roku utrwalić widok z okna swojego pokoju – czyli wykonać zdjęcie – w miejscowości Gras w środkowej Francji. Czas naświetlania wynosił wówczas kilka godzin, a ostrość i czytelność obrazu były niewielkie. Jednak był to krok milowy.

Louis DaguerreLouis Daguerre, malarz i scenograf, prowadzący podobne doświadczenia dowiedział się o osiągnięciach Niépce'a i w 1829 podjęli współpracę. Po rychłej śmierci twórcy camera obscura Daguerre stworzył udoskonaloną formę fotografii, między innymi znacznie skracając czas naświetlania, i nazwał ją dagerotypią.

Louis Daguerre
Ciekawostka
R5iFTHIsDkIQ6
Louis Daguerre, Bulwar Temple, 1838 r.
Źródło: domena publiczna.

Pierwszy zachowany dagerotyp przedstawia fragment Paryża: bulwar Temple [czyt. tąpl], leżący w miejscu zburzenia osławionego więzienia z okresu rewolucji francuskiej - Bastylii. Długi, bo 8‑godzinny czas naświetlania sprawił, że na fotografii nie utrwaliła się żadna postać oprócz człowieka przez dłuższą chwilę zajętego poprawianiem (czyszczeniem?) buta. Jest to prawdopodobnie pierwsze zdjęcie postaci ludzkiej.

W 1839 roku Daguerre zdołał zainteresować fotografią francuskich uczonych, prezentując wynalazek na spotkaniu Akademii Nauk i Akademii Sztuk Pięknych w Paryżu. Dagerotypia wzbudziła olbrzymie zainteresowanie, a jej twórca oraz spadkobiercy Niépce'a otrzymali od rządu francuskiego stałe państwowe pensje.

R1QwKj3BG4ybn1
Źródło: licencja: CC BY 3.0.

W czasie, gdy Daguerre święcił triumfy, Brytyjczyk William Fox Talbot wynalazł odmienną metodę tworzenia fotografii, nazywając ją kalotypią. Fotografie wykonane tą metodą (umieszczone nie na metalowej płytce, lecz na papierze) były mniej ostre. Talbotowi zawdzięczamy wynalezienie negatywu i możliwość nieograniczonego powielania odbitek. Ostatecznie negatywowo‑pozytywowy sposób otrzymywania fotografii wygrał z dagerotypem. Obie metody, co istotne, wymagały pozostawania w bezruchu.

Czas na kino

W dalszej kolejności zaczęto interesować się możliwością utrwalenia obiektów fotograficznych w ruchu. Pierwsze udane próby przeprowadzono we Francji i w Stanach Zjednoczonych w latach 70. XIX wieku. Był to między innymi wynalazek „strzelby fotograficznej”, umożliwiający fotograficzną rejestrację faz ruchu zwierzęcia lub człowieka. Tymczasem Edison w swoich badaniach nad obrazem w ruchu ustalił, że wrażenie ciągłości ruchu można uzyskać, wyświetlając na ekranie odpowiednio przygotowane zdjęcia tego samego przedmiotu z prędkością 16 lub 24 klatek na sekundę… W ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku udało się wreszcie opracować systemy projekcji ruchomych zdjęć. W taki właśnie sposób narodziło się kino.

W 1894 roku Edison skonstruował kinetoskop, a francuscy chemicy  – kinematograf. Był on jednocześnie kamerą i projektorem filmowym. W przedostatnim dniu roku 1895 odbył się pierwszy publiczny pokaz filmów braci Lumière  [czyt. lumjer], krótkich scenek o charakterze dokumentalnym, w suterenie kawiarni „Grand Café” przy bulwarze Kapucynów w Paryżu. Tymczasem zaprezentowany w Nowym Jorku kinetoskop Edisona, ciężki mebel, z którego mógł korzystać… tylko jeden widz, przegrał z wynalazkiem braci Lumière, którzy z kina uczynili rozrywkę zbiorową.

Ciekawostka
R1NC8YSiTzHO1
Zaplecze kinoteatru, 1916 r. , State Library of South Australia.
Źródło: licencja: CC BY 2.0.

Działalność filmowa braci Lumière była bardzo intensywna, ale krótka. Uważali oni bowiem, że kino nie ma przyszłości. Louis kształcił operatorów filmowych, a następnie rozsyłał ich po świecie, by urządzali pokazy filmów, a także kręcili nowe filmy. Tym sposobem utrwalili oni między innymi koronację ostatniego cara Rosji, Mikołaja II w Moskwie. Do 1898 roku katalog ich filmów liczył blisko 1000 tytułów! Były to z reguły bardzo krótkie materiały filmowe, często nieprzekraczające minuty. Nazajutrz po pokazie na Światowej Wystawie w Paryżu w 1900 roku Louis powrócił do produkcji sprzętu i materiałów fotograficznych. Już wkrótce kino zaczęło żyć własnym życiem, a liczba kinoteatrów wzrastała lawinowo.

Przemysł filmowy zrodził się niemal z dnia na dzień. W doskonalenie wczesnej techniki filmowej istotny wkład wniósł w 1910 roku Polak, Kazimierz Prószyński, który wyeliminował drgania obrazu podczas projekcji i był twórcą pierwszej ręcznej kamery filmowej do zdjęć reporterskich (nazwanej przez niego aeroskopem). Kręconymi przez siebie filmami zapoczątkował rozwój polskiej kinematografii. Inny Polak, nazywany polskim Edisonem – Jan Szczepanik, pochodzący z Galicji nauczyciel i genialny konstruktor samouk – w 1897 roku opatentował „telewizję elektryczną”, którą nazwał telektroskopem. Urządzenie to, prototyp dzisiejszej technologii telewizyjnej, transmitowało dźwięk i obraz w barwach naturalnych, rozkładając go na punkty, które po dotarciu do odbiornika były zamieniane na spójny kolorowy przekaz. Pomimo dużego rozgłosu i uznania w krajach zachodnich telektroskop nie został jednak wdrożony do produkcji. Uznano go za zbyt skomplikowany i kosztowny. Niemniej można go uznać za ukoronowanie poruszających wyobraźnię eksperymentów, jakie przeprowadzano w XIX wieku, związanych z rejestrowaniem i przekazywaniem na odległość dźwięku i obrazu.

Joseph Nicéphore Niépce
Lumière 
Kazimierz Prószyński
Jan Szczepanik

Z laboratorium do fabryki

W II połowie XIX wieku nastąpił rozwój chemii. W 1869 roku rosyjski chemik Dmitrij Mendelejew opracował układ okresowy pierwiastków. Odkrycie wielu z nich… przewidział, gdyż nie były wówczas jeszcze znane. Zaczęto też poznawać zjawisko promieniotwórczości, odkryte przez francuskiego uczonego Antoine Henri Becquerela [czyt. antłan ęri bekerela]. Przełomowe badania w tej dziedzinie prowadziła polska uczona, mieszkająca we Francji, Maria Skłodowska‑CurieMaria Skłodowska‑CurieMaria Skłodowska‑Curie i jej mąż Pierre Curie. W 1898 roku odkryli dwa promieniotwórcze pierwiastki - polon i rad, otrzymując za swoje badania Nagrodę Nobla (Skłodowska aż dwukrotnie). Polscy uczeni z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie - Karol Olszewski i Zygmunt Wróblewski - dokonali skroplenia znajdujących się w powietrzu tlenu i azotu. Droga od laboratoryjnych badań reakcji chemicznych i sposobów wyodrębniania różnych substancji do uruchomienia produkcji przemysłowej nie była łatwa, ale w XIX wieku stała się podstawą prężnego rozwoju przemysłu chemicznego. Rozpoczął on produkcję między innymi nawozów sztucznych i lekarstw na ogromną skalę. Sposoby produkcji zaczęto opierać na podstawach naukowych, a nie na metodach empirycznych, do jakich najczęściej sięgali pierwsi dziewiętnastowieczni wynalazcy. Dotyczyło to wszystkich dziedzin wynalazczości, łącznie z „fabryką cudów” Edisona.

Ciekawostka
R1FmiCAL3b5RO
Maria i Piotr Curie w laboratorium, 1904 r.
Źródło: domena publiczna.

Z inicjatywy Marii Skłodowskiej‑Curie rozpoczęto w 1912 budowę Instytutu Radowego w Paryżu. Polska uczona, wówczas już światowej sławy, pracowała w nim do śmierci. Podczas I wojny światowej zorganizowała służbę radiologiczną na potrzeby szpitali wojskowych i sama brała w niej aktywny udział wraz z córką, Ireną.

Polecenie 6

Wyjaśnij, jakim sposobem można było przekazać pilne wieści w:

  • 1850 roku,

  • 1890 roku.

R1VwhoVdCkAR7
(Uzupełnij).
Antoine Henri Becquerel
Maria Skłodowska‑Curie
j0000008UCB3v25_0000005M

Zamiast podsumowania

Ćwiczenie 4
R1PizVf5pz66o1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 7
R1VMDLM7UCqju11
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.

Dlaczego mural (nieistniejący dzisiaj), przedstawiony na zdjęciu powyżej i dedykowany Marii Skłodowskiej‑Curie, umieszczono na ulicy Freta w Warszawie?

R3qIJyBdCgjLt
(Uzupełnij).
Polecenie 7

Poszukaj w swojej najbliższej okolicy form upamiętnienia wybitnej, polskiej noblistki - Marii Skłodowskiej - Curie.

R1YzKu3Yyc77V
(Uzupełnij).
Polecenie 8
RPk5exXz8F2EV
André Castaigne, Pan i Pani Curie eksperymentują z radem, 1903 r.
Źródło: domena publiczna.

Na podstawie powyższej ilustracji i zebranych przez Ciebie informacji wyjaśnij, jakie w początku XX wieku wskazywano praktyczne zastosowania dla odkryć dokonanych przez Marię Skłodowską‑Curie i Piotra Curie.

R1NYJHTIZjd7X
(Uzupełnij).
Polecenie 8

Poszukaj informacji w wiarygodnych źródłach na temat możliwości zastosowania polonu i radu na przełomie XIX i XX wieku.

R67ZWSiCiteuU
(Uzupełnij).
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida