Metody diagnostyczne
Postęp wiedzy naukowej umożliwia tworzenie coraz doskonalszych procedur diagnostycznych oraz stale podnosi standardy diagnozy. Prowadzi to między innymi do odejścia od niektórych klasycznych twierdzeń i obyczajów wykorzystywanych w praktyce diagnozowania – na przykład poleganie na intuicji klinicznej (Stemplewska‑Żakowicz, 2010). Podstawą dobrej diagnozy jest zatem odpowiedni dobór narzędzi oraz technik badawczych.
W kontekście diagnozy edukacyjnej wybór odpowiedniej metody pomiaru jest rezultatem uwzględnienia kilku kluczowych elementów. Po pierwsze, należy jasno określić cel diagnozy (co chcemy osiągnąć i jakie będą konsekwencje wyników diagnozy). Po drugie, istotne jest uwzględnienie wiedzy i kompetencji osoby dokonującej diagnozy. Po trzecie, konieczne jest sprecyzowanie przedmiotu pomiaru (co i dlaczego chcemy dokładnie mierzyć). Wreszcie, warto uwzględnić również czynniki osobiste osoby badanej, takie jak wiek, płeć i aspekty kulturowe, które mogą wpłynąć na proces diagnozy (Krasowicz‑Kupis, Wiejak, Gruszczyńska, 2015).
W diagnozie psychologicznej wyróżniamy trzy główne metody diagnozowania: wywiad, obserwację zachowania oraz testowanie (Groth‑Marnat, 2003 za: Stemplewska‑Żakowicz, 2010).
Obserwacja
Obserwacja to szeroka i różnorodna klasa procedur diagnostycznych. Najogólniej można ją określić jako przyglądanie się zachowaniu diagnozowanej osoby lub grupy osób i rejestrowanie wybranych aspektów tego zachowania (Stemplewska‑Żakowicz, 2010, s. 76).
Wyróżniamy następujące rodzaje obserwacji:
jawna – osoby badane wiedzą, że są przedmiotem obserwacji,
niejawna – osoby badane nie wiedzą, że są przedmiotem obserwacji,
uczestnicząca – badacz wchodzi w określone środowisko społeczne, na przykład sektę, i bada je od wewnątrz,
nieuczestnicząca – obserwacja bez ingerencji w obserwowaną zbiorowość,
bezpośrednia – obserwator jest obecny podczas zachodzenia obserwowanych zjawisk,
pośrednia – obserwator nie jest obecny podczas zachodzenia obserwowanych zjawisk; zakłada wnioskowanie na podstawie dostępnych wskaźników zachowania,
kontrolowana – obserwacja z jasno określonymi zasadami, co i w jaki sposób rejestrujemy,
niekontrolowana – sposób rejestracji nie jest jasno ustalony.
W praktyce edukacyjnej obserwacja jest jednym z najczęściej wykorzystywanych narzędzi diagnostycznych. Codzienna praca nauczyciela oraz specjalisty w szkole skupia się na nieustannym badaniu zachowania uczniów, a także na śledzeniu ich postępów w nauce. Proces monitorowania ucznia w placówce edukacyjnej opiera się na gromadzeniu informacji poprzez obserwacje, zapisywanie zdarzeń i faktów bądź też poprzez kontrolowaną obserwację za pomocą technologii (takich jak kamery, magnetofon) lub odpowiedniego arkusza obserwacyjnego dostosowanego do badanego problemu.
Chcąc przeprowadzić wartościową obserwację, nauczyciel powinien pamiętać o kilku istotnych elementach:
Obserwacja powinna być ukierunkowana na zidentyfikowanie oraz rozwiązanie określonego problemu.
Podczas prowadzenia obserwacji należy ją ukierunkować na osiągnięcie wyznaczonego celu, na przykład dotyczy oceny funkcjonowania w grupie.
Osoba prowadząca obserwację powinna być skupiona wyłącznie na tym, co ważne z punktu widzenia istoty badanego problemu.
Informacje, które docierają podczas obserwacji, należy poddawać selekcji.
Obserwację należy prowadzić wielokrotnie, w różnych warunkach i sytuacjach (Dłużniewska, Szubielska, 2017).
Wywiad
Szacuje się, że jest to jedna z najpowszechniej wykorzystywanych metod badawczych. Wywiad diagnostyczny zazwyczaj poprzedza interwencję psychologiczną oraz terapię. Wielokrotnie jest również stosowany do ewaluacji procesów terapeutycznych.
„Wywiad jest rozmową prowadzoną w celu uzyskania określonego rodzaju informacji. Wywiad psychologiczny jest zarazem postępowaniem badawczym i profesjonalnym kontaktem z klientem” (Stemplewska‑Żakowicz, 2010, s. 62).
Wyróżniamy następujące formy wywiadów:
ustrukturalizowany – polega na ściśle określonych procedurach,
częściowo ustrukturalizowany – wywiad ma narzuconą strukturę, ale nie jest ona tak sztywna jak w wywiadzie ustrukturalizowanym,
swobodny – umożliwia osiągnięcie pogłębionego kontaktu z osobą badaną.
W praktyce edukacyjnej wywiad wykorzystywany jest m.in. przez nauczycieli w trakcie diagnozy edukacyjnej. Polega on na rozmowie z uczniem celem określenia jego potrzeb oraz problemów. Tak rozumiany wywiad będzie służył nauczycielowi do gromadzenia różnych informacji, faktów, wydarzeń, opinii oraz postaw badanego ucznia. Poniżej w ramce zostały umieszczone wskazówki dla nauczycieli oraz nauczycieli specjalistów dotyczące prowadzenia wywiadu ustrukturalizowanego w praktyce.
Podczas wyjaśniania celu badania używaj standardowej formuły, którą dostarczył autor badania.
Zachowaj ustaloną kolejność prowadzenia badania oraz pytań.
Zapewnij odpowiednie miejsce do wywiadu oraz zadbaj, aby nikt nie zakłócał jego przebiegu.
Nigdy nie sugeruj odpowiedzi. Nie przedstawiaj swoich poglądów.
Nie wyjaśniaj znaczenia pytań własnymi słowami – w razie potrzeby powtórz pytanie i podaj wskazówkę zgodną z rekomendacją autora badania.
Nie improwizuj w czasie wywiadu.
Testowanie
Testy psychologiczne to ostatnia z trzech głównych metod diagnozy psychologicznej.
„Test psychologiczny jest to narzędzie pozwalające na uzyskanie takiej reprezentatywnej próbki zachowań, o których można przyjąć, że są one wskaźnikami interesującej nas cechy psychologicznej” (Horonowska, 2021, s. 21).
W praktyce psychologicznej spotykamy między innymi następującą kategoryzację testów psychologicznych (Stemplewska‑Żakowicz, 2010):
badania przy użyciu ich użyciu polegają na wypełnianiu arkuszy testowych w formie papierowej lub elektronicznej, które zawierają pytania lub stwierdzenia. Osoba badana ma za zadanie odpowiedzieć na nie, wybierając jedną z kilku dostępnych opcji. W psychologii wykorzystywane są do badania konstruktów psychologicznych, takich jak: postawy, wartości, zainteresowania, nastroje, emocje, cechy temperamentu, osobowość, kompetencje społeczne, objawy psychopatologiczne i inne.
to różnorodne techniki diagnozowania polegające na stawianiu badanemu konkretnych zadań, które wymagają wykorzystania określonych umiejętności lub zdolności. Wynik takiego badania jest określany na podstawie efektywności wykonania zadania testowego i odzwierciedla poziom danej zdolności lub kompetencji. Przykładem testów zadaniowych są testy inteligencji i testy zdolności.
są wykorzystywane do pomiaru różnych aspektów osobowości, ale różnią się od kwestionariuszy tym, że nie skupiają się na diagnozowaniu konkretnych cech osobowości. Zamiast tego mają na celu ujawnienie działających sił i dynamicznych procesów w osobowości. Klasycznie określa się je jako metody badające potrzeby, motywy, konflikty, aktywność ego, mechanizmy obronne, schematy apercepcyjne itp.
Wydawać mogłoby się, że testy psychologiczne są skierowane tylko do psychologów. W dużej mierze tak jest – zwłaszcza, kiedy mówimy o narzędziach specjalistycznych, w których niezbędne są odpowiednie kompetencje, na przykład diagnostyczne. Nie wszystkie testy są jednak skierowane tylko do psychologów. W styczniu 2013 roku Komisja ds. Testów Psychologicznych wprowadziła pewną kategoryzację, która w sposób jasny precyzuje, jakie warunki muszą być spełnione, aby posługiwać się danym testem. Wyróżniamy następujące kategorie testów:
testy kategorii A – dostępne dla psychologów oraz innych specjalistów z wykształceniem wyższym magisterskim,
testy kategorii A+ – dostępne dla psychologów oraz innych specjalistów z wykształceniem wyższym magisterskim, którzy przeszli szkolenie z zakresu danego testu,
testy kategorii B1 – dostępne dla psychologów oraz innych specjalistów z wykształceniem wyższym magisterskim po ukończonym ogólnym szkoleniu z psychometrii,
testy kategorii B2 – dostępne dla psychologów oraz innych specjalistów z wykształceniem wyższym magisterskim po ukończonym ogólnym szkoleniu z psychometrii oraz szkoleniu z konkretnego testu,
testy kategorii C – dostępne wyłącznie dla psychologów (Kategoryzacja narzędzi diagnostycznych, 2013).