Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
RPLVfq64WPl36
Ilustracja banerowa przedstawia młodą kobietę o długich brązowych włosach, która ubrana jest w niebieską suknię. W jednej dłoni trzyma pokrywkę od naczynia, a w drugiej samo naczynie, z którego wychodzą zielone macki. Kobieta ta, to mitologiczna Pandora, która po otworzeniu puszki, ściągnęła na świat nieszczęścia.

Mity ajtiologiczne

Pandora otwierająca puszkę, online-skills, CC BY 3.0
Źródło: online-skills, Pandora otwierająca puszkę, Ilustracja, licencja: CC BY 3.0.

Ważne daty

29 – 19 r. p.n.e. – Powstaje Eneida Wergiliusza, poemat epicki przedstawiający dzieje Eneasza po ucieczce z Troi, czyli początki państwa rzymskiego.

2 – 8 r. n.e. – Praca Owidiusza nad dziełem Przemiany przedstawiającym metamorfozy bohaterów mitycznych oraz wyjaśniającym pochodzenie różnych zjawisk naturalnych.

Nauczysz się
  • definiować pojęcie mitu ajtiologicznego;

  • rozróżniać rodzaje mitów ajtiologicznych w mitologii greckiej i rzymskiej;

  • opowiadać najważniejsze mity ajtiologiczne;

  • rozpoznawać dzieła sztuki inspirowane mitami ajtiologicznymi;

  • rozpoznawać motywy ajtiologiczne w ważnych dziełach literatury rzymskiej.

Czym są mity ajtiologiczne?

Mity ajtiologiczne to opowieści związane z wierzeniami religijnymi, które mają na celu wyjaśnienie początków zjawisk naturalnych, powstania świata i ludzi oraz uroczystości religijnych i obrzędów, a także historii założenia miast i świątyń. Słowo ajtiologia pochodzi z języka greckiego: aitia [czyt. ajtīja] - przyczyna, logos - słowo, nauka.

RC2jwKqX1OGml
David Wynne, „Gaja”, 1990 r, Wyspy Scilly, Tresco, Wielka Brytania, wikimedia.org, CC BY-SA 4.0
Źródło: David Wynne, Gaja, Rzeźba, Wyspy Scilly, Tresco, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gaia_Statue.JPG [dostęp 8.03.2021 r.], licencja: CC BY-SA 4.0.

Mity ajtiologiczne – przyczyny zjawisk naturalnych

Starożytni Grecy, jak wiele innych kultur politeistycznych porządkowali świat przyrody tworząc mity wyjaśniające otaczające ich zjawiska naturalne. Gniew Zeusa zsyłał pioruny, deszcz lub śnieg, Demeter sprawiała, że zmieniały się pory roku, Nyks, bogini nocy, sprawiała, że robiło się ciemno, Iris na tęczowym rydwanie powodowała nadejście świtu, Helios ze swym ognistym rydwanem był uosobieniem Słońca, zaś Selene - Księżyca. Nie mając wystarczającej wiedzy naukowej, by wyjaśnić fenomeny natury, mieszkańcy Hellady uzasadniali je boską interwencją.

Oto kilka przykładów wyjaśniania praw natury za pomocą mitów:

Na początku był Chaos. Nie wiemy dokładnie, czy Chaos był bogiem bez określonego kształtu, czy też nieuporządkowaną otchłanią pełną boskich pierwiastków, z których ukształtowała się para bogów - Uranos i Gaja (czyli niebo i ziemia) - rodzice wielu pokoleń bogów, którzy panowali nad światem. TytaniTytaniTytani, jednoocy cyklopiCyklopicyklopi i sturęcy hekatonchejrowieHekatonchejrowiehekatonchejrowie, owoce związku Uranosa i Gai nie byli wymarzonym potomstwem dla ojca. Byli na tyle szkaradni i potężni, że Uranos nie mógł spać spokojnie. Dlatego strącił ich wszystkich w otchłań Tartaru, czeluści położonej w głębi ziemi, kolebki Nocy, gdzie panowały wieczne ciemności. Gaja znienawidziła męża za ten postępek i uknuła przeciwko niemu spisek - namówiła najmłodszego z tytanów, Kronosa, który jeszcze nie został uwięziony pod ziemią, by zabił ojca i przejął władzę nad światem.  Z narodzeniem się bogów powstały bowiem elementy krajobrazu, góry, rzeki, lasy, na niebie pojawiło się słońce, a w puszczach zwierzęta.

R1RNJX4ULNoJF
George Frederic Watts, „Chaos”, 1875 r., Galeria Tate, Londyn, Wielka Brytania, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Georg Frederic Watts, Chaos, Olej na płótnie, Galeria Tate, Londyn, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Assistants_and_George_Frederic_Watts_-_Chaos_-_Google_Art_Project.jpg [dostęp 8.03.2021 r.], domena publiczna.

Stworzenie człowieka

Różne były podania o stworzeniu człowieka. Jedna wersja głosi, że ludzie wyszli wprost z ziemi, wspólnej macierzy wszystkiego, co żyje lub zostali wydani na świat przez lasy i góry. Niektórzy twierdzili, że ludzie pochodzą od bogów. Z takim pochodzeniem człowieka wiąże się mit o czterech wiekach ludzkości. Wiek złoty przypadał na czasy panowania Kronosa, kiedy to ludzie korzystali z bogactw ziemi, nie musieli uprawiać roli, z drzew sączył się miód, zaś rzeki płynęły mlekiem. Ludzie się nie starzeli, ich życie pełne było beztroski i nieustannych biesiad i zabaw. Ta sielanka skończyła się wraz z upadkiem Kronosa i przejęciem władzy przez Zeusa i jego rodzeństwo. Rozpoczął się wiek srebrny, kiedy ludzie rozwijali się bardzo powoli. Ich dzieciństwo trwało aż sto lat, za to wiekiem dojrzałym cieszyli się bardzo krótko, a ich życie było pełne zgryzot. Byli dumni i nie chcieli składać ofiar mieszkańcom Olimpu. Ściągnęli na siebie gniew Zeusa, który wytępił ród ludzki. Wiek brązowy to czas wojen i herosów; ludzie żyjący wtedy mieli ogromną siłę i bezlitosne serca. Miasta, domy i oręż wykonywali z brązu. To czas wojny trojańskiej i bohaterów takich, jak Tezeusz czy Herakles. Ostatnia era, wiek żelazny, trwa do dziś i pozbawiona jest heroicznych czynów z poprzedniego okresu.

RiSAZNUFopuw3
Pietro da Cortona, „Złoty wiek”, XVII w., Pałac Pitti, Florencja, Włochy, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Pietro da Cortona, Złoty wiek, Fresk, Pałac Pitti, Florencja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Golden_Age_(fresco_by_Pietro_da_Cortona).jpg [dostęp 8.03.2021 r.], domena publiczna.

Inna geneza człowieka wiąże się z postacią tytana Prometeusza, który ulepił człowieka z gliny pomieszanej ze łzami. Prometeusz tchnął w człowieka duszę z iskierek ognia niebieskiego pochodzącego z rydwanu Słońca. Człowiek stworzony przez tytana był słaby, nagi i narażony na niebezpieczeństwa ze strony natury. Nie umiał bronić się przed dzikimi zwierzętami, brakowało mu siły bogów, choć został stworzony na ich podobieństwo.

Pochodzenie ognia

Pochodzenie ognia jest również związane z mitem o Prometeuszu. Chciał on pomóc bezbronnym ludziom i wykradł dla nich z Olimpu zarzewie. Ogień służył ludziom nie tylko do ogrzewania, ale również do odstraszania dzikich zwierząt. Z biegiem czasu ludzie nauczyli się wykorzystywać ogień w gospodarstwie domowym, a nawet w produkcji niezbędnych narzędzi, m.in. broni.

RQFavo9pyhYpM
Heinrich Friedrich Füger, „Prometeusz przynosi ludziom ogień”, 1817 r., Pałac Liechtenstein, Wiedeń, Austria, pinterest.com, CC BY 3.0
Źródło: Heinrich Friedrich Füger, Prometeusz przynosi ludziom ogień, Olej na płótnie, Pałac Liechtenstein, Wiedeń, dostępny w internecie: https://www.pinterest.co.uk/pin/427419820880992271/ [dostęp 8.03.2021 r.], licencja: CC BY 3.0.

Ból i choroby

Działanie Prometeusza nie spodobało się Zeusowi, który obawiał się utraty władzy z rąk ludzkich. Gromowładny postanowił zemścić się na rodzaju ludzkim i stworzył piękną kobietę, Pandorę, której wręczył zamkniętą skrzynkę i zakazał otwierania jej. Zeus wysłał Pandorę do Prometeusza. Mądry tytan obawiał się podstępu i nie wpuścił kobiety do swojego domu. Niestety, brat Prometeusza, Epimeteusz był mniej zapobiegliwy. Z miejsca zakochał się w pięknej wysłannicy bogów i ożenił się z nią. Epimeteusz pod wpływem namowy ciekawskiej Pandory otworzył skrzynkę i wypuścił na świat zemstę bogów, czyli cierpienia, ból i choroby, które odtąd nękają ludzkość.

R1aMl7vd7RyLX
John William Waterhouse, „Pandora”, 1896 r., kolekcja prywatna, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: John William Waterhouse, Pandora, Olej na płótnie, Kolekcja prywatna, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_William_Waterhouse_-_Pandora,_1896.jpg [dostęp 8.03.2021 r.], domena publiczna.

Rozgwieżdżone niebo

Każda gwiazda była kiedyś bożkiem lub boginią – jaśniejącym blaskiem potomstwem jednego z tytanów, Astrajosa. Dla Greków niebo pełne gwiazd ukrywało także historie o mitycznych bohaterach, których bogowie z różnych przyczyn przenieśli na nieboskłon. Wielka Niedźwiedzica to królewna Kallisto z orszaku Artemidy. Za potajemne schadzki z Zeusem bogini zamieniła Kallisto w niedźwiedzicę. Ulitował się nad nią Zeus i przeniósł ją na niebo, gdzie jaśnieje siedmioma gwiazdami tworząc bardzo znaną konstelację. Znajdująca się obok Mała Niedźwiedzica to jedna z piastunek Zeusa, którą po śmierci uhonorował w ten sposób wdzięczny wychowanek. W skład tej konstelacji wchodzi Gwiazda Polarna, która wskazuje drogę żeglarzom. Dwie gwiazdy umieszczone obok siebie, to bliźniacy Kastor i Polideukes (Pollux), którzy kochali się tak bardzo, że i po śmierci chcieli być razem. Kasjopeja, Andromeda, Perseusz, ale także potwór Cetus oraz skrzydlaty koń Pegaz przypominają miłośnikom rozgwieżdżonego nieba historię uwolnienia Andromedy przykutej do skały. Na nocnym niebie można także zauważyć Oriona, wielkiego myśliwego, który poruszył nieczułe serce Artemidy. Został on zabity przez Skorpiona, który znajduje się nieopodal, a myśliwemu towarzyszy jego wierny Pies z piękną gwiazdą o nazwie Syriusz w okolicy pyska. Grupa siedmiu gwiazd to Plejady, córki Atlasa, które po wychowaniu sławnych i bohaterskich synów, pośmiertnie zostały przeniesione na nieboskłon. Nawet okręt Argo należący do Jazona, żegluje po niebie i przypomina bohaterskie czyny poszukiwaczy złotego runa.

A skąd się wzięła Droga Mleczna? Bóg pragnął, by jego syn Herakles, był nieśmiertelny. Z powodu związku Zeusa z ziemianką Alkmeną, Herakles był tylko półbogiem. Z synkiem na rękach Zeus podkradł się do śpiącej małżonki, Hery; przystawił niemowlę do piersi bogini. W trakcie karmienia żona obudziła się i zorientowała, że karmi obce dziecko. Oderwała chłopca od piersi, a mleko, które z niej trysnęło, utworzyło na niebie Drogę Mleczną.

R19CkbyLLdH0X
Jacopo Tintoretto, „Powstanie drogi mlecznej”, 1575 r., Galeria Narodowa, Londyn, Wielka Brytania, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Jacopo Tintoretto, Powstanie drogi mlecznej, Olej na płótnie, Galeria Narodowa, Londyn, dostępny w internecie: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/Jacopo_Tintoretto_-_The_Origin_of_the_Milky_Way_-_Google_Art_Project.jpg [dostęp 8.03.2021 r.], domena publiczna.

Wybuchy wulkanów

W wulkanie znajdowała się kuźnia boga Hefajstosa. Zdania na temat jej lokalizacji były podzielone. Niektórzy uważali, że była to Etna, inni, że chodziło o czynny do czasów Aleksandra Wielkiego wulkan na wyspie Lemnos. Starożytni pojmowali erupcje, jako efekt intensywnej pracy boga i jego pomocników.

Wybuchy wulkanów mają także związek z historią Tyfona. Był on strasznym potworem wydanym na świat przez Gaję, by pomścić gigantów. Był olbrzymem o nadludzkiej sile; cały pokryty był pierzem; zamiast nóg miał węże. Był tak silny, że skałami rzucał jak piłką. Z paszczy płynęła mu wrząca smoła. Gdy bestia ta pojawiła się w pobliżu Olimpu, wystraszeni bogowie uciekli w popłochu do Egiptu pod postacią zwierząt. Jedynie Zeus stawił czoła Tyfonowi. Walczył z nim żelaznym sierpem, okrutną bronią, którą udało mu się zranić potwora. Gdy ten osłabł z sił, Zeus przywalił go wyspą Sycylią. Za każdym razem, kiedy Tyfon chce się wydostać z tej niewoli, na Sycylii ma miejsce trzęsienie ziemi, a z Etny bucha ogień i dym z paszczy strasznego potwora.

RKeDSE0a2I9No
Autor nieznany, „Zeus rażący piorunem Tyfona”, ok. 540 – 530 r. p.n.e., Muzeum Sztuki Starożytnej, Monachium, Niemcy, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Zeus rażący piorunem Tyfona, Malarstwo czarnofigurowe, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Monachium, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zeus_Typhon_Staatliche_Antikensammlungen_596.jpg [dostęp 8.03.2021 r.], domena publiczna.

Mity ajtiologiczne w Przemianach Owidiusza

Utwór OwidiuszaOwidiuszOwidiusza ukazuje metamorfozy mitycznych bohaterów, które wyjaśniają przyczyny wielu zjawisk naturalnych. W mitycznym świecie Owidiusza powstają nowe gatunki roślin, zwierząt, gwiazdozbiory, a także zjawiska akustyczne związane z otaczającą Greków przyrodą. Na ilustracji interaktywnej zapoznasz się z kilkoma przykładami metamorfoz, które jednocześnie wyjaśniają przyczyny powstania pewnych zjawisk naturalnych.

Przemiany Owidiusza

Polecenie 1
R1O815mnbhTfA
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R1eADc7ReJP0T
Ilustracja interaktywna przedstawia pięć dzieł w formie kolażu. Pierwsze dzieło to praca „Perseusz i Andromeda” autorstwa Frederica Leightona ukazująca młodą kobietę przepasaną białą szatą. Półnaga kobieta o długich rudych włosach opiera się o skałę i skrywa się pod skrzydłem ciemnego smoka ziejącego ogniem. Na niebie widoczny jest mężczyzna – Perseusz, lecący na białym Pegazie i spoglądający w dół. Otacza ich jasna poświata. Na drugim tle widoczne są wysokie i urwiste skały oraz linia wody. Drugie dzieło to praca „Pyramus i Tysbe” autorstwa Pierre Gautherota, przedstawiająca nagie ciało młodego mężczyzny leżącego na ziemi oraz młodą kobietę klęczącą nad zwłokami. Młodym mężczyzną jest Pyramus o kręconych włosach, spoczywający na czerwonej szacie. Na jego ciele, przy szyi widoczna jest cięta rana, z której sączy się krew. Młoda kobieta to Tysbe, ukochana Pyramusa o dłuższych kręconych włosach, odziana w biało-niebieską suknię. Kobieta przykłada sobie sztylet do niezasłoniętej piersi, kierując ostrze w okolicę serce. W tle, z lewej strony, widoczna jest ciemna budowla, z prawej strony przedstawiono ciemne drzewa oraz skały, z tyłu natomiast szczyty wzgórz oraz liściaste drzewa. Trzecie dzieło to praca „Echo i Narcyz” autorstwa Johna Williama Waterhouse, które przedstawia dwie osoby nad potokiem. Jedna z nich to młoda kobieta, która siedzi na kamieniu, przytrzymując się go jedną ręką. Drugą ręką trzyma cienkiej gałęzi zwisającej z drzewa rosnącego tuż obok. Odziana jest w suknię w kolorze delikatnego różu, która odsłania jej lewy bok, od pasa w górę, obnażając jasną skórę kobiety. Pod drzewem rosną drobne grzyby, a u stóp kobiety – kwiaty. Mężczyzna ukazany jest po drugiej stronie wody, leżąc na czerwonej szacie. Mężczyzna ma czarne włosy, a na nich wianek z liści laurowych. Spoczywa na nim wzrok kobiety, mężczyzna zaś przegląda się swojemu odbiciu w tafli wody. Na drugim planie widoczne są drzewa, polany oraz szczyty wzgórz Czwarte dzieło to praca „Apollo i Dafne” autorstwa Paolo Veronese przedstawiająca młodą kobietę o imieniu Dafne i boga Apollina idących przez las. Oboje są ukazani jako bladoskóre i jasnowłose postaci odziane w różowe szaty. Apollo został przedstawiony jako mężczyzna o lekkiej nadwadze i kręconych brązowych włosach sięgających do ramion. Rozkładając jedną rękę, drugą dotyka biodra kobiety, patrząc ku górze. Dafne, odwracająca wzrok od mężczyzny, zamienia się w drzewo – jej dłonie zamieniają się w gałęzie, natomiast nogi w korzenie. Tło dzieła stanowi roślinność, wzgórza oraz zamglone, jasne niebo. Piąte dzieło to praca „Minerwa i Arachne” autorstwa René-Antoine Houasse przedstawia dwie kobiety. Minerwa została przedstawiona jako młoda kobieta o blond włosach przykrytych brązowym hełmem. Kobieta ma na sobie biało-niebieską szatę ze złotymi dodatkowymi elementami – hełmem oraz trójkątnym elementem osłaniającym jej klatkę piersiową . W jednej dłoni trzyma uniesiony sztylet, a drugą przytrzymuje uciekającą Arachne. Arachne została przedstawiona jako młoda kobieta o długich ciemnych włosach. Odziana jest w żółto-zieloną suknię. Dłonią próbuje chronić się przed ciosem, a na jej twarzy widoczny jest grymas oraz ściągnięte brwi. Tło stanowi budynek, na posadzce rozrzucono przedmioty – włócznię, tarczę, na której spoczywa stopa Minerwy oraz kosz wypełniony małymi przedmiotami przypominającymi nici do przędzenia. Po prawej stronie widoczna jest kolumna oraz mur stojący z tyłu, odsłaniający fragment niebieskiego nieba z białymi chmurami, dach budynku stojącego z tyłu oraz koronę drzewa. Dodatkowo na ilustracji zostały umieszczone interaktywne treści. Perseusz i Andromeda Lecąc nad Etiopią po pokonaniu Meduzy, Perseusz zobaczył piękną nagą dziewczynę przykutą do skał. Z miejsca zakochał się w niej i podleciał bliżej, żeby dowiedzieć się, kim jest i dlaczego spotkał ją taki los. Dziewczyna przedstawiła się jako Andromeda, córka króla Etiopii Kefeusza i jego żony Kasjopei. Kraj został zalany wodą, a Posejdon wysłał tam potwora morskiego, który zabijał mieszkańców. Gniew boga wywołany był przez Kasjopeję, która przechwalała się, że jest piękniejsza od nereid, a one zwróciły się o pomoc do boga mórz. Król Kefeusz był zrozpaczony; wyrocznia Ammona wyjawiła, że jedynym sposobem na pozbycie się potwora jest ofiara z królewskiej córki Andromedy. Heros obiecał ojcu Andromedy uwolnienie córki pod warunkiem zaślubienia jej. Król przystał na takie warunki i Perseusz zabił potwora. Po ślubie Andromeda i Perseusz żyli wiele lat razem w szczęśliwym związku, zaś po śmierci Atena umieściła ich na niebie jako gwiazdozbiory. I tak możemy dziś zobaczyć koło siebie Andromedę, Perseusza, Kasjopeję, Kefeusza oraz potwora morskiego Cetusa, jako konstelacje. Galaktyka Andromedy, online-skills, CC BY 3.0, Pyram i Tysbe Pyram i Tysbe mieszkali po sąsiedzku w Babilonie, lecz nie mogli się spotykać, ponieważ ich rodziny były skłócone. O ironio, młodzi poznali się i zakochali w sobie, utrzymując kontakt przez szczelinę w ścianie, łączącej sąsiadujące domy. Postanowili uciec razem i umówili się na schadzkę za miastem, na grobie króla Ninosa. Pierwsza przyszła Tysbe, ale przestraszyła się lwicy, która odpoczywała po polowaniu pod drzewem morwy. Tysbe uciekła w popłochu gubiąc płaszcz, który lwica ubrudziła krwią upolowanej zwierzyny, a następnie odeszła. Kiedy Pyram dotarł na miejsce spotkania zobaczył zakrwawiony płaszcz Tysbe i ślady lwa. Na ten widok zrozpaczony przebił się mieczem. Tymczasem Tysbe wróciła na miejsce schadzki. Zobaczyła ciało Pyrama, wyciągnęła miecz z krwawej rany i z rozpaczy i ona popełniła samobójstwo. Drzewo morwy białej, pod którym zmarli młodzi kochankowie poplamione zostało ich krwią, i tak oto owoce tego drzewa stały się czerwone i powstał nowy gatunek morwy - morus rubra. Famartin (fot.), Morwa czerwona, Fairfax County, Stany Zjednoczone, wikimedia.org, CC BY-SA 4.0, Narcyz i Echo Narcyz był pięknym młodzieńcem, synem boga rzeki Kefisos oraz nimfy Liriope. Rodzice poprosili wieszczka Tejrezjasza o przepowiednię dotyczącą losów chłopca. Dowiedzieli się, że ich syn dożyje sędziwego wieku tylko wtedy, jeżeli nigdy nie zobaczy swojego odbicia. Usunęli więc z jego otoczenia wszystkie lustra i dbali o to, by woda, do której się zbliżał zawsze płynęła wartko, by nigdy nie ujrzał w niej odbicia swojej twarzy. Narcyz swoją urodą łamał wiele serc, sam jednak interesował się głównie polowaniem i pozostawał niewzruszony na uczucia innych. Zakochała się w nim nimfa górska Echo, której Hera odebrała głos tak, że mogła ona powtarzać tylko dźwięki ludzkiej mowy. Narcyz nie odwzajemnił uczuć nimfy, więc odrzucona Echo odeszła w góry, gdzie zaczęła niknąć z rozpaczy, aż pozostał po niej tylko głos. Ofiar Narcyza było więcej i w końcu i na niego przyszła pora, by się zakochać. Bogini zemsty Nemezis ukarała młodzieńca za jego pychę - sprawiła, że trafił on nad jezioro o gładkiej tafli i pochylił się nad nim, by napić się wody. Zobaczył wtedy swoje oblicze i rażony wielkim uczuciem już nie mógł oderwać od niego wzroku. Nie jadł i nie pił, tylko wpatrywał się z miłością w swoją piękną twarz, aż w końcu umarł z wycieńczenia. W miejscu jego śmierci wyrósł piękny, wonny kwiat wiosenny, na jego cześć nazwany narcyzem. {image#}Narcyz, Weng im Gesäuse, Austria, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0, Apollo i Dafne Apollo wyśmiewał się z Erosa, że jego mały łuk nie dorównuje broni Apollina i że jest on o wiele lepszym łucznikiem niż bóg miłości. Eros dał dumnemu łucznikowi nauczkę. Z kołczanu wyciągnął dwie strzały, jedną miłości, drugą nienawiści. Strzałą miłości ugodził Apollina, a strzałę nienawiści wysłał w kierunku przebiegającej obok pięknej nimfy Dafne. Apollo z miejsca zakochał się w nimfie, ona jednak stroniła od niego. Kiedy tylko zbliżył się do niej, zaczęła uciekać. Rażony silnym uczuciem biegł za nią niestrudzenie. Kiedy nimfa zaczęła opadać z sił, a Apollo już miał ją chwycić w ramiona, poprosiła matkę Gaję i ojca - boga rzeki Penejosa, o ocalenie przed niechcianym kochankiem. W momencie, w którym Apollo już ją dogonił i wyciągał rękę, by dotknąć ukochaną, zamieniła się ona w drzewo laurowe, czyli wawrzyn. Bóg objął ramieniem już tylko drzewo; dotykał kory i liści, ale nie przestawał kochać. I tak oto wawrzyn stał się umiłowanym drzewem Apollina. Zdobił nim włosy, kitarę i kołczan. Wawrzyn, 2007 r., wikimedia.org, CC BY-SA 3.0, Arachne Pewna mieszkanka Lydii, Arachne, obdarzona była wielkim talentem tkackim. Powszechnie chwalona, po pewnym czasie zaczęła się pysznić, że swoim kunsztem tkackim przewyższa samą Atenę. Wieść ta dotarła do bogini i postanowiła ona dać Arachne ostrzeżenie. Pojawiła się u niej przybierając postać staruszki i radziła jej większą skromność, by nie złościć Ateny. Nie ostudziło to jednak zapędów dziewczyny, by stanąć z boginią do tkackiego pojedynku. Wtedy Atena ukazała swoją prawdziwą postać i rozpoczęła się rywalizacja o to, która z nich potrafi tkać piękniej. Atena cały swój kunszt włożyła w to, by przedstawić postacie bogów w całym ich majestacie, zaś Arachne tkała sceny, które ukazywały słabostki bogów i zrobiła to naprawdę pięknie. Widząc, że może przegrać pojedynek, Atena ze złością podarła płótno Arachne i uderzyła dziewczynę czółenkiem w czoło. Takiej obelgi dumna dziewczyna nie mogła znieść - powiesiła się ze wstydu. Dopiero wtedy bogini zrozumiała, że się zapędziła w swojej zapalczywości i ożywiła Arachne, zamieniając ją jednocześnie w pająka, by już zawsze zajmowała się tkaniem. Pająk, 2009 r., wikimedia.org, CC BY-SA 3.0
Ilustracja interaktywna przedstawiająca mitologiczne przemiany, online-skills, CC BY 3.0
Źródło: online-skills, Ilustracja interaktywna przedstawiająca mitologiczne przemiany, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 2
R1CgZvSlsxSbw1
Która z przedstawionych na kolażu przemian jest karą za nadmierną pychę? Możliwe odpowiedzi: 1. Metamorfoza Echo, 2. Przemiana Dafne, 3. Transformacja Arachne. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 3
R91wxMgIvnrqk2
Połącz w pary bohaterów mitologicznych z ich charakterystyką. Narcyz Możliwe odpowiedzi: 1. Trafiony strzałą Erosa, 2. Pojedynek z boginią, 3. Zapatrzony w siebie, 4. Pośmiertnie przeniesiona na nieboskłon, 5. Rozpacz z powodu nieodwzajemnionej miłości, 6. Ucieczka przed natarczywym konkurentem, 7. Uratowanie ukochanej od niechybnej śmierci, 8. Samobójcza śmierć z powodu nieporozumienia Dafne Możliwe odpowiedzi: 1. Trafiony strzałą Erosa, 2. Pojedynek z boginią, 3. Zapatrzony w siebie, 4. Pośmiertnie przeniesiona na nieboskłon, 5. Rozpacz z powodu nieodwzajemnionej miłości, 6. Ucieczka przed natarczywym konkurentem, 7. Uratowanie ukochanej od niechybnej śmierci, 8. Samobójcza śmierć z powodu nieporozumienia Echo Możliwe odpowiedzi: 1. Trafiony strzałą Erosa, 2. Pojedynek z boginią, 3. Zapatrzony w siebie, 4. Pośmiertnie przeniesiona na nieboskłon, 5. Rozpacz z powodu nieodwzajemnionej miłości, 6. Ucieczka przed natarczywym konkurentem, 7. Uratowanie ukochanej od niechybnej śmierci, 8. Samobójcza śmierć z powodu nieporozumienia Pyram Możliwe odpowiedzi: 1. Trafiony strzałą Erosa, 2. Pojedynek z boginią, 3. Zapatrzony w siebie, 4. Pośmiertnie przeniesiona na nieboskłon, 5. Rozpacz z powodu nieodwzajemnionej miłości, 6. Ucieczka przed natarczywym konkurentem, 7. Uratowanie ukochanej od niechybnej śmierci, 8. Samobójcza śmierć z powodu nieporozumienia Andromeda Możliwe odpowiedzi: 1. Trafiony strzałą Erosa, 2. Pojedynek z boginią, 3. Zapatrzony w siebie, 4. Pośmiertnie przeniesiona na nieboskłon, 5. Rozpacz z powodu nieodwzajemnionej miłości, 6. Ucieczka przed natarczywym konkurentem, 7. Uratowanie ukochanej od niechybnej śmierci, 8. Samobójcza śmierć z powodu nieporozumienia Apollo Możliwe odpowiedzi: 1. Trafiony strzałą Erosa, 2. Pojedynek z boginią, 3. Zapatrzony w siebie, 4. Pośmiertnie przeniesiona na nieboskłon, 5. Rozpacz z powodu nieodwzajemnionej miłości, 6. Ucieczka przed natarczywym konkurentem, 7. Uratowanie ukochanej od niechybnej śmierci, 8. Samobójcza śmierć z powodu nieporozumienia Perseusz Możliwe odpowiedzi: 1. Trafiony strzałą Erosa, 2. Pojedynek z boginią, 3. Zapatrzony w siebie, 4. Pośmiertnie przeniesiona na nieboskłon, 5. Rozpacz z powodu nieodwzajemnionej miłości, 6. Ucieczka przed natarczywym konkurentem, 7. Uratowanie ukochanej od niechybnej śmierci, 8. Samobójcza śmierć z powodu nieporozumienia Arachne Możliwe odpowiedzi: 1. Trafiony strzałą Erosa, 2. Pojedynek z boginią, 3. Zapatrzony w siebie, 4. Pośmiertnie przeniesiona na nieboskłon, 5. Rozpacz z powodu nieodwzajemnionej miłości, 6. Ucieczka przed natarczywym konkurentem, 7. Uratowanie ukochanej od niechybnej śmierci, 8. Samobójcza śmierć z powodu nieporozumienia. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Mity ajtiologiczne dotyczące etymologii

Mity ajtiologiczne dotyczące etymologii wyjaśniają pochodzenie nazw własnych zaczerpniętych z mitologii.

Afrodyta

R12orOYKlLifs
Zdjęcie interaktywne przedstawia dzieło nieznanego autora pod tytułem „Terakotowa statuetka Afrodyty w muszli”. Jest to statuetka ukazująca Afrodytę jako młodą, nagą kobietę o kręconych włosach, upiętych nad karkiem. Kobieta, klęcząc, spogląda ku swojej wyciągniętej prawej dłoni. Na szyi kobiety przedstawiono naszyjnik wykonany z małych elementów, przypominających muszle. Kobieta ma za sobą dużego rozmiaru otwartą muszlę. Zdjęcie dzieła wykonano w muzeum, w tle błyszcząca posadzka oraz fragmenty innych dzieł. Dodatkowo na zdjęciu został umieszczony interaktywny punkt. 1. Imię bogini wywodzi się od sposobu, w jaki przyszła na świat i zawiera w sobie greckie słowo aphros - piana, jako że bogini wyłoniła się z piany morskiej.
Autor nieznany, „Terakotowa statuetka Afrodyty w muszli”, III w. p.n.e., Muzeum Sztuki Starożytnej, Monachium, Niemcy, CC BY-SA 2.0
Źródło: Terakotowa statuetka Afrodyty w muszli, Muzeum Sztuki Starożytnej, Monachium, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Terracotta_statuette_of_Aphrodite_in_a_shell,_3rd_century_BC_Staatliche_Antikensammlungen,_Munich_(8958060758).jpg [dostęp 8.03.2021 r.], licencja: CC BY-SA 2.0.

Delfy

Ri4z25PXwQ68Z1
lustracja interaktywna przedstawia dzieło Alberta Tourniare pod tytułem „Hipotetyczna rekonstrukcja kompleksu świątynnego w Delfach”. Na pierwszym planie obrazu widoczna jest duża świątynia oparta konstrukcyjnie na kolumnach. Składa się na nią kompleks budowli z wieżyczkami oraz murami, z których wszystkie utrzymane są w naturalnych kremowych barwach. Wśród kompleksu wyróżniają się liczne złote elementy przypominające posągi, umiejscowione na murach oraz kolumnach. Po prawej stronie nad kompleksem góruje dużego rozmiaru rzeźba przedstawiająca nagiego mężczyznę skierowanego ku świątyni, z uniesioną prawą dłonią. Przed kompleksem świątynnym widoczna jest ziemia z pojedynczymi dużymi kamieniami, kilka drzew oraz krzewy. Tło stanowi roślinność oraz jasne skały. Dodatkowo na ilustracji został umieszczony interaktywny punkt. 1. Nazwa miejscowości Delfy może być powiązana z greckim słowem delphis, czyli delfin. Według jednego z hymnów homeryckich Apollo ukazał się żeglarzom na morzu pod postacią delfina. Wskazał im miejsce, gdzie po przybiciu do brzegu, powinni założyć miasto. Jego nazwa „Delfy” miał upamiętniać to wydarzenie. W Delfach mieściła się znana w całym świecie starożytnym wyrocznia boga Apollina.
Albert Tournaire, „Hipotetyczna rekonstrukcja kompleksu świątynnego w Delfach”, 1894 r., Muzeum Archeologiczne w Delfach, Fokida, Grecja, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Albert Tournaire, Hipotetyczna rekonstrukcja kompleksu świątynnego w Delfach, Archeologiczne Muzeum w Delfach, Fokida, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Delfos,_museo_01.jpg [dostęp 8.03.2021 r.], domena publiczna.

Mity ajtiologiczne dotyczące dotyczące religii

Misteria eleuzyjskie

Geneza misteriów w Eleusis związana jest z mitem o Demeter. Była to starsza siostra Zeusa. Ich córką była Persefona. Kiedy dziewczyna wyrosła na piękność została porwana przez Hadesa, który zakochał się w niej bez pamięci i uzyskał zgodę na ślub u gromowładnego Zeusa. Hades porwał Persefonę tak, że Demeter nie wiedziała, co się z nią stało, usłyszała tylko rozpaczliwy krzyk córki. Pogrążona w bólu Demeter rozpoczęła poszukiwania. W końcu spotkała Hekate, która zaprowadziła zbolałą matkę do Heliosa i dopiero on przekazał Demeter wieści o tym, że córka została porwana przez Hadesa za zgodą i wiedzą Zeusa. Wtedy bogini z żalu opuściła Olimp, przybrała postać ludzką i chodziła po ziemi. Pewnego dnia zawędrowała do Eleusis, usiadła na skraju drogi przy Studni DziewczątStudnia dziewczątStudni Dziewcząt, gdzie natknęły się na nią cztery córki króla Keleosa. Demeter poprosiła jedną z nich, żeby wskazała jej dom, gdzie mogłaby służyć za kawałek chleba i piastować dzieci, a dziewczyna zaprowadziła ją do królewskich rodziców. Tam otoczono ją opieką i oddano na wychowanie syna królewskiego Demofonta. Bogini namaszczała go codziennie ambrozją i potajemnie wkładała do ognia, by uczynić go nieśmiertelnym. Pewnego dnia matka chłopca, Metanejra, zastała Demeter trzymającą maleńkiego chłopca w ogniu i krzyknęła wystraszona. Wtedy rozgniewana bogini rzuciła dziecko na podłogę i ukazała swoje boskie oblicze. Wyjawiła Metanejrze, kim jest i dlaczego wkładała Demofonta do ognia. Za okazany jej brak zaufania nakazała zbudować sobie w mieście świątynię. Tam też corocznie odbywały się ku czci Demeter i Persefony misteria od nazwy miasta nazywane „eleuzyjskimi”. Przez długi były to najważniejsze obrzędy religijne świata greckiego.

R3eOoA6fq27fm
Autor nieznany, Fragment misteriów eleuzyjskich na glinianej tablicy wotywnej, IV w. p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne, Ateny, Grecja, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0
Źródło: Fragment misteriów eleuzyjskich na glinianej tablicy wotywnej, Rzeźba, Narodowe Muzeum Archeologiczne, Ateny, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NAMA_Myst%C3%A8res_d%27Eleusis.jpg [dostęp 8.03.2021 r.], licencja: CC BY-SA 3.0.

Geneza powstania Rzymu

Według Wergiliusza również początki wiecznego miasta wiążą się z mitologią. Poeta w słynnej Eneidzie ukazuje wędrówkę Eneasza, prowadzącą z płonącej Troi aż do LacjumLacjumLacjum, gdzie zostaje założone miasto Rzym. Wergiliusz wywodzi więc pochodzenie Rzymian bezpośrednio od Trojan i ukazuje początki państwa rzymskiego w powiązaniu z mitologią.

RgMrVATlRD2ku
Autor nieznany, „Eneasz dociera do Lacjum, prowadzi za rękę Askaniusza, a świnia wskazuje im miejsce utworzenia miasta”, 140 – 150 r. n.e., Muzeum Brytyjskie, Londyn, Wielka Brytania, wikimedia.org, CC BY-SA 2.5
Źródło: Marie Lan Nguyen, Eneasz dociera do Lacjum, prowadzi za rękę Askaniusza, a świnia wskazuje im miejsce utworzenia miasta, Rzeźba, Muzeum Brytyjskie, Londyn, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aeneas_Latium_BM_GR1927.12-12.1.jpg [dostęp 8.03.2021 r.], licencja: CC BY-SA 2.5.

Mity ajtiologiczne

Polecenie 4
R1ZEHLYUC9qWV
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
REFhIySlx03xF
Film trwający 7 minut i 18 sekund dotyczy mitów ajtiologicznych. Omawia je prof. dr habil. Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu – Konrad Dominas. Podaje etymologię słowa „ajtiologiczny”, mówi o znaczeniu i rozróżnianiu mitów. Na koniec przytacza swój ulubiony mit o Deukalionie i Pyrze.
Polecenie 5
RaYszURWTJP02
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 6
RkPY6O2u0uUDv
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Podsumowanie

Mity ajtiologiczne zawarte w niniejszym materiale nie wyczerpują bogactwa mitologii greckiej i bazują na najbardziej znanych motywach mitologicznych. Warto poszerzać wiedzę na temat mitologii, nie tylko grecko - rzymskiej, szukając cech wspólnych różnych kultur i cywilizacji.

Ćwiczenia

11
Ćwiczenie 1
R1Q8yQJRIPyHe
Możliwe odpowiedzi: 1. Zeus, 2. Demeter, 3. Selene, 4. Helios. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RC9zDKTNbIxUD1
zadanie interaktywne
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R1YwPKJBq3h0v1
Ćwiczenie 2
Wybierz najlepszą definicję mitów ajtiologicznych: Mity ajtiologiczne: Możliwe odpowiedzi: 1. Wyjaśniają przyczyny zjawisk naturalnych, 2. Wyjaśniają przyczyny powstania zjawisk naturalnych, religijnych, mogą dotyczyć etymologii nazw własnych, a także początków państw, 3. To podania o powstaniu świata i człowieka. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 3
RISCEMzXa46gs
Wskaż, czyją córką była Persefona. Możliwe odpowiedzi: 1. Zeusa i Demeter, 2. Hadesa i Hekate, 3. Hadesa i Demeter, 4. Zeusa i Hekate. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RYL1ayxKY91bF
zadanie interaktywne
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RFO2KvqDMbqZw2
Ćwiczenie 4
Wskaż, które zdanie o powstaniu człowieka według mitologii greckiej jest nieprawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. Człowiek został ulepiony z gliny przez Prometeusza, 2. Ludzie pochodzą od bogów, 3. Ludzie wyszli prosto z ziemi na rozkaz Zeusa. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R1D9mlRW3WZwt2
Ćwiczenie 5
Zapoznaj się ze słownikiem pojęć i wskaż, które zdania są fałszywe. Możliwe odpowiedzi: 1. Cyklopi byli olbrzymami z jednym okiem na środku czoła, 2. Kosmogonia to inaczej mity o powstaniu świata, 3. Osobowość narcystyczna objawia się zakochaniem w sobie i swoich cechach fizycznych i psychicznych, 4. Hekatonchejrowie mieli sto rąk i głów, 5. Okeanos i Japet byli cyklopami, którzy strącili Kronosa do Tartaru. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
3
Ćwiczenie 6
R1NQZvz9dTKyg
Uzupełnij zdanie dotyczące konia Perseusza. Koń Perseusza to Tu uzupełnij. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R1LQaWgCjxTCB
Uzupełnij tekst. Starożytni Grecy wyjaśniali zjawiska, których nie rozumieli jako ingerencję 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda w otaczający ich świat. Słońce jaśniało na niebie dzięki bogu 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda, za wschód księżyca odpowiedzialna była 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda. Ciemno robiło się z powodu istnienia bogini 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda, a jutrzenkę sprowadzała 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda. Za niektóre zjawiska atmosferyczne odpowiedzialny był Zeus, to on posługiwał się piorunami i sprowadzał 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda i śnieg. Gwiazdy były córkami tytana 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda lub bohaterami mitów przeniesionymi na nieboskłon przez bogów: Wielka Niedźwiedzica to 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda, którą rozgniewana 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda zamieniła w niedźwiedzia. Myśliwy 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda zginął ugryziony przez 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda, a na niebo został przeniesiony ze swoim wiernym 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda, w którego pysku jaśnieje gwiazda 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda. Dwaj kochający się bracia to Kastor i 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda. Szczególne miejsce w panteonie bohaterów zajmuje Perseusz, obok którego została umieszczona na niebie jego żona 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda, jej matka 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda, skrzydlaty koń 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda, a nawet pokonany przez niego potwór morski. Droga Mleczna zaś powstała z kropli mleka 1. bogów, 2. Nocy, 3. Iris, 4. Selene, 5. Polideukes, 6. Hery, 7. psem, 8. Heliosowi, 9. Kasjopeja, 10. Kallisto, 11. Pegaz, 12. Artemida, 13. Syriusz, 14. Orion, 15. deszcz, 16. Astrajosa, 17. skorpiona, 18. Andromeda. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Rbz3YURIAacCS3
Ćwiczenie 7
Wskaż, które ze zdań opisujących mity ajtiologiczne są prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. Apollo w postaci delfina ukazał się żeglarzom i wskazał im miejsce na budowę miasta Delfy, 2. Demeter wrzuciła Demofonta w ogień z powodu rozpaczy po utracie Persefony, 3. Miejsce na założenie miasta miała wskazać Eneaszowi wilczyca, 4. Prometeusz wykradł ogień z Olimpu i przekazał ludziom, by pomóc im przetrwać, 5. Z Chaosu powstali pierwsi bogowie: Zeus i Hera, 6. Pandora przyniosła ludziom ból, cierpienia i choroby, 7. Wybuchy Etny powoduje uwięziony pod wulkanem potwór Tyfon, 8. Nimfa Echo umarła z miłości do Apollina, został po niej tylko głos, 9. Wielka Niedźwiedzica to przeniesiona na nieboskłon piastunka Zeusa, 10. Narcyz zobaczył swoje odbicie w tafli wody i zakochał się w sobie bez pamięci. W prawym dolnym rogu ćwiczenia umieszczony jest przycisk „Sprawdź”, służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
3
Ćwiczenie 8
R1IQ1p1wYwDyh
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
3
Ćwiczenie 9
R1be7JnTsiL5e
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Słownik pojęć

Cyklopi
Cyklopi

jednoocy olbrzymi. U Homera to dziki lud pasterski, żyjący w jaskiniach na Sycylii, bez rządu i praw, okrutni i ludożerczy. U Hezjoda cyklopi to trzej synowie Uranosa i Gai, Brontes, Steropes i Arges, pomocnicy Hefajstosa.

Eneasz
Eneasz
RJ01tOe3NiN8e1
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa Eneasz które w języku greckim brzmi: Eneas.

[gr. Aineias, łac. Aeneas, -ae][czyt. Ēneas], bohater epickiego poematu autorstwa Wergiliusza zatytułowanego Eneida; mit. syn Anchizesa i Afrodyty, jeden z Trojan walczących w obronie swego miasta. Z płonącej Troi uszedł z ojcem Anchizesem, którego wyniósł na barkach, z małym synem Askaniuszem i z garstką towarzyszy. Po długiej wędrówce wylądował w Italii, gdzie poślubił Lawinię, córkę króla Latinusa, pokonał Rutulów i osiedlił się  w Lacjum. Założył miasto, które od imienia swej żony nazwał Lawinium.

Hekatonchejrowie
Hekatonchejrowie
RqpYSHqJxvzcA1
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa Hekatonchejrowie które w języku greckim brzmi: Hekatonhejres.

[gr. kappaalfatauόnuchiepsiloniotarhoepsilonς, Hekatōncheires; - sturęcy; porównaj: kappaalfatauόnu,  hekatōn - sto, chiepsilonίrho, cheir - ręka], olbrzymie potwory o stu rękach i 50 głowach, synowie Uranosa i Gai: Kottos, Briareos i Gyges, strąceni przez Kronosa do Tartaru, uwolnieni przez Zeusa, pomogli mu w walce z tytanami.

Kosmogonia
Kosmogonia
RZeDI2EI9cZwJ1
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa Kosmogonia które w języku greckim brzmi: Kosmogonija.

[gr. kappaomicronsigmamuomicrongammaomicronnuίalfa, kosmogonīa; porównaj: kappaόsigmamuomicronς, kosmos - świat, gammaόnuomicronς, gonos - stworzenie], zespół wyobrażeń o genezie i początkowym stanie istnienia świata, właściwy danej religii lub systemowi filozoficznemu.

Metamorfoza
Metamorfoza
R1V3ueiaNXmaj1
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa Metamorfoza które w języku greckim brzmi: Metamorphosis.

[gr. muepsilontaualfamuόrhophiomegasigmaiotaς, metamōrphosis ; porównaj: muepsilontauά, metā - zmiana, muomicronrhophiή, morphē - kształt] - przeobrażenie

Lacjum
Lacjum

region autonomiczny we Włoszech, na Półwyspie Apenińskim, nad Morzem Tyrreńskim, stolica - Rzym, główna rzeka - Tyber. W starożytności zamieszkany przez Latynów i Wolsków, opanowany przez państwo rzymskie.

Narcyzm
Narcyzm

umiłowanie samego siebie, zwłaszcza własnej urody; w psychoanalizie - autoerotyzm, stan zakochania w sobie, odczuwania silnych uczuć pozytywnych do własnych cech fizycznych i psychicznych.

RNCGvFTK6mQtk
John William Waterhouse, „Echo i Narcyz”, 1903 r., Galeria Sztuki Walker, Liverpool, Wielka Brytania, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: John William Waterhouse, Echo i Narcyz, Olej na płótnie, Galeria Sztuki Walker, Liverpool, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:John_William_Waterhouse_-_Echo_and_Narcissus_-_Google_Art_Project.jpg [dostęp 8.03.2021 r.], domena publiczna.
Owidiusz
Owidiusz
RA2IIo4qc3ko11
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa Owidiusz które w języku łacińskim brzmi: Owidius, Owidi.

[łac. Ovidius -i], (Publius Ovidius Naso) jeden z najbardziej utalentowanych pisarzy rzymskich, ostatni wielki poeta rzymski, o niezwykle bogatej i urozmaiconej twórczości.  Jego „Przemiany” opowiadają o stworzeniu i historii świata.

Tytani
Tytani

sześciu synów Uranosa i Gai: Okeanos, Hyperion, Japet, Kronos, Kojos, Krios. Pod wodzą najmłodszego z nich, Kronosa, obalili swojego ojca Uranosa i uwolnili swych starszych braci, cyklopów i hekatonchejrów z Tartaru. Po odzyskaniu władzy Kronos ponownie wtrącił ich do Tartaru.

REr3Yn52ZwilG
Gustave Doré, „Tytani i giganci uwięzieni w piekle” ilustracja do „Boskiej Komedii”, 1859 r., wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Gustave Doré, Tytani i giganci uwięzieni w piekle, Ilustracja, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gustave_Dor%C3%A9_-_Dante_Alighieri_-_Inferno_-_Plate_65_(Canto_XXXI_-_The_Titans).jpg [dostęp 28.07.2021 r.], domena publiczna.
Studnia dziewcząt
Studnia dziewcząt
R14HznJfr0s5v1
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa Studnia dziewcząt które w języku greckim brzmi: Fons puellarum.

[łac. fōns puellārum - źródło dziewcząt; porównaj: fōns , fontis, - źródło, puella, ae - dziewczyna], mitologiczna studnia, zwana Parthenion [czyt. partenion], dosł. „dziewczynka”; nazwa, jaką nadali starożytni mieszkańcy Eleusis studni, związanej niewątpliwie z losem jakiejś panny. Do dziś zachowały się jej ruiny. Jako „studnia dziewcząt” pojawia się w micie o Demeter i Persefonie.

Wergiliusz
Wergiliusz
RJVTSqcmLwfhM1
Nagranie dźwiękowe przedstawia wymowę słowa Wergiliusz które w języku łacińskim brzmi: Wergilius, Wergili.

[łac. Vergilius, -i], (Publius Vergilius Maro); największy epik rzymski (70 - 19 p.n.e.). Żył w ostatnich latach republiki rzymskiej i w pierwszych latach cesarstwa. Znany jest dzięki Georgikom oraz Eneidzie.

Słownik pojęć został opracowany na podstawie:

  • Kerényi K., Eleusis: archetypowy obraz matki i córki, Wydawnictwo Homini, Kraków 2004, s. 70.

  • Oryginalna Azetka. Encyklopedia PWN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2016 r.

  • Piszczek Z., Mała encyklopedia kultury antycznej, PWN, Warszawa 1990.

  • Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003 r.

Notatki ucznia

R1eWuCZf0z1Dl
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Galeria

Bibliografia

  • Oryginalna Azetka. Encyklopedia PWN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2016.

  • Kerényi K., Eleusis: archetypowy obraz matki i córki, Wydawnictwo Homini, Kraków 2004.

  • Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2003.

  • Kubiak Z., Mitologia Greków i Rzymian, Świat Książki, Warszawa 1997.

  • Marciniak L., Mitologia grecka i rzymska. Spotkania ponad czasem. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2018.

  • Parandowski J., Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Wydawnictwo Puls 1992.

  • Piszczek Z., Mała encyklopedia kultury antycznej, PWN, Warszawa 1990.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida