Audiobook

R15U9LCH2O7H2
Nagranie dźwiękowe lekcji pod tytułem Poezja metafizyczna.
Opracowano na podstawie: Krzysztof Mrowcewicz, Wstęp, [w:] Antologia polskiej poezji metafizycznej epoki baroku, oprac. K. Mrowcewicz, Warszawa 1993, s. 7–43;
Jan Sochoń, Metafizyczność poezji [online] https://jansochon.pl/metafizycznosc‑poezji/
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Polecenie 1

Wysłuchaj nagrania, a następnie stwórz na jego podstawie mapę myśli na temat poezji metafizycznej.

RR2TEDPD5B1R4
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: poezja metafizyczna
    • Elementy należące do kategorii poezja metafizyczna
    • Nazwa kategorii:
      • Elementy należące do kategorii
      • Nazwa kategorii:
      • Nazwa kategorii:
      • Nazwa kategorii:
      • Koniec elementów należących do kategorii
    • Nazwa kategorii:
      • Elementy należące do kategorii
      • Nazwa kategorii:
      • Nazwa kategorii:
      • Koniec elementów należących do kategorii
    • Nazwa kategorii:
    • Nazwa kategorii:
      • Elementy należące do kategorii
      • Nazwa kategorii:
      • Koniec elementów należących do kategorii
    • Nazwa kategorii:
    • Koniec elementów należących do kategorii poezja metafizyczna

Zapoznaj się z treścią nagrania, a następnie stwórz na jego podstawie wypunktowaną listę haseł na temat poezji metafizycznej.

RRJ1XSPO6F2GL
(Uzupełnij).

Grafika interaktywna

R1BJCAJSXF68V1
Ilustracja interaktywna. Ilustracja składa się z pięciu obrazów. Pierwszy największy obraz znajduje się na środku. Przedstawia leżące na stoliku przedmioty. Na obrazie panuje półmrok. Na stoliku leżą otwarty, złoty zegar, pogniecione kartki, srebrna taca, jasnoróżowy materiał, monety, czerwona wstążka, fragment instrumentu strunowego, otwarty list z czerwoną pieczęcią, złoty wazon i dzban, globus. Tło jest ciemne. Drugi obraz po lewej stronie przedstawia scenę zbiorową. Na górze widnieje półnaga postać Jezusa z uniesioną prawą ręką. Ubrany jest w czerwoną szatę i siedzi na burzowej chmurze. Wokół niego znajdują się postaci w kolorowych szatach, a nieco niżej są anioły dmuchające w trąby oraz anioł w zbroi z błyskawicą w ręką. Na dole obrazu znajduje się ściśnięta grupa nagich ludzi, którzy mają zatrwożone miny. Jedną z osób porywa diabeł z rogami. Tło stanowi rozświetlone niebo z chmurami. Trzeci obraz po lewej stronie portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna ma owalną twarz. Jego włosy są ciemne, półdługie. Mężczyzna ma jasną oprawę oczu i lekko garbaty nos. Ubrany jest w ciemną szatę. Pod szyją ma duży, biały kołnierz. W ręku trzyma zwój dokumentów. Czwarty obraz po prawej stronie przedstawia stolik z wzorzystym obrusem. Znajdują się na nim następujące przedmioty: ludzka czaszka leżąca na zamkniętej książce z otwartymi księgami obok i pod spodem, skrzypce, zeszyt z nutami, wypalona świeca, bukiet zwiędłych kwiatów, złota szarfa. Po prawej, przy stole leży zbroja oraz hełm. W górnym prawym rogu widnieje czerwona kotara. Tło obrazu jest czarne. Piąty obraz po prawej przedstawia portret młodego mężczyzny. Ma owalną twarz z rumianymi policzkami, patrzy w prawą stronę obrazu. Ma bujne, brązowe włosy oraz czerwony beret z długim, czerwonym piórem. Ubrany jest w brązowy strój. Prawą rękę ma wyciągniętą przed siebie, a w lewej trzyma ludzką czaszkę. Opisane punkty znajdujące się na ilustracji: 1. Wpisanie wiersza Krótkość żywota w kontekst kulturowy epoki Widoczny na obrazie zegar – częsty topos barokowego malarstwa oraz literatury – symbolizuje upływ czasu. W okresie baroku problem ten wiąże się przede wszystkim z pojęciem przemijania, co obrazują motywy wanitatywne w sztuce oraz literaturze, wskazujące na marność i niestałość rzeczy doczesnych. Utwór Naborowskiego rozpoczyna się słowami „Godzina za godziną niepojęcie chodzi”, które zapowiadają główny temat jego rozważań. 2. Wpisanie wiersza Krótkość żywota w kontekst kulturowy epoki Daniel Naborowski jest jednym z przedstawicieli nurtu metafizycznego poezji barokowej. To jedna z kilku barokowych tendencji artystycznych, obok nurtów takich jak ziemiański, dworski, sowizdrzalski. Barokowa poezja metafizyczna charakteryzuje się negacją doznań zmysłowych i dążeniem ku życiu wiecznemu. Poeci reprezentujący ten kierunek podejmują problemy egzystencjalne i borykają się z kryzysem duchowym. W Krótkości żywota na ów kryzys wskazują m.in. słowa: „Między śmiercią, rodzeniem byt nasz ledwie może / Nazwan być czwartą częścią mgnienia”. 3. Wpisanie wiersza Krótkość żywota w kontekst kulturowy epoki Blaise Pascal (1623‑1662) był francuskim matematykiem, fizykiem i filozofem. Został wychowany w duchu katolicyzmu, ale i kultu wiedzy oraz nauki. Jego Myśli, ogłoszone po śmierci w 1669 roku, prezentowały dwuznaczność ludzkiego losu w obliczu Boga. Fragment tego dzieła: „Kto mnie tu postawił? Na czyj rozkaz i z czyjej woli przeznaczono mi to miejsce i ten czas?...” ukazuje zagubienie autora i namysł nad kwestiami egzystencji. Pascal zwrócił swoje zainteresowanie w kierunku problematyki filozoficzno‑religijnej kilka lat przed śmiercią. Jego stosunek do duchowości i metafizyki obrazuje postawa nazywana zakładem Pascala – czyli rozumowanie, wedle którego kwestii istnienia Boga nie rozstrzygają dowody czy doświadczenie mistyczne, ale tzw. pari, czyli ryzyko akceptacji. 4. Wpisanie wiersza Krótkość żywota w kontekst kulturowy epoki Emocje towarzyszące podmiotowi lirycznemu Krótkości żywota, związane z problematyką przemijania, aspektem wanitatywnym, podkreśla fakt, że utwór został zbudowany w formie inwokacji, co ujawnia się już w drugim wersie, nawiązującym do ciągłości pokoleniowej i upływu czasu, który nikogo nie ominie („byłeś ty sam”). W podobny sposób motyw przemijania wyzyskuje poeta w innym wierszu, zatytułowanym Do Anny:
Z czasem wszytko przemija, z czasem bieżą lata,
Z czasem państw koniec idzie, z czasem tego świata.
Za czasem ustaje dowcip i rozum niszczeje,
Z czasem gładkość, uroda, udatność wiotczeje.
Z czasem kwitnące łąki krasy postradają,
Z czasem drzewa zielone z liścia opadają.
Z czasem burdy ustają, z czasem krwawe boje,
Z czasem żal i serdeczne z czasem niepokoje.
Z czasem noc dniowi, dzień zaś nocy ustępuje,
Czasowi zgoła wszytko na świecie hołduje.
Szczera miłość ku tobie, Anno, me kochanie,
Wszytkim czasom na despekt nigdy nieustanie.
1. Franciscus Gijsbrechts, Vanitas, ok. 1675
2. Peter Paul Rubens, Wielki Sąd Ostateczny, ok. 1617
3. Portret Blaise'a Pascala (autor nieznany), XVII w.
4. Od góry: Pierfrancesco Cittadini, Vanitas, XVII w.; Frans Hals, Portret młodzieńca z czaszką, ok. 1626‑1628
Źródło: domena publiczna.
1
Polecenie 2

Na podstawie grafiki interaktywnej stwórz mapę myśli zawierającą konteksty przydane przy interpretacji wiersza Krótkość żywota Daniela Naborowskiego. Następnie wskaż ich wpływ na sposób czytania utworu.

R1GUMNNVNE37N
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: KONTEKSTY
    • Elementy należące do kategorii KONTEKSTY
    • Nazwa kategorii:
    • Nazwa kategorii:
    • Nazwa kategorii:
    • Koniec elementów należących do kategorii KONTEKSTY

Na podstawie grafiki interaktywnej stwórz wypunktowaną listę hasłową zawierającą konteksty przydane przy interpretacji wiersza Krótkość żywota Daniela Naborowskiego. Następnie podaj ich wpływ na sposób odbioru utworu.

RJE7LVH1Q7P7V
(Uzupełnij).

Prezentacja multimedialna

Rff4lFqf2heja
R10VmUvJLZwlH
RUD7HNBU5S823
Hieronim Bosch, Sąd Ostateczny, ok. 1482
Źródło: domena publiczna.
1

Od starożytności współistniały w kulturze dwie koncepcje czasu. Wedle pierwszej z nich czas rozpoczynał się w określonym punkcie i biegł do jakiegoś kresu, czyli przyjmował postać linii. Taki jest np. czas biblijny: od Genesis do Apokalipsy.

R14NHDG2wvLtz
R13G7NAENP23C
Ilustracja z książki przedstawiająca Feniksa
Źródło: Friedrich Justin Bertuc, Książka z obrazkami dla dzieci, 1801, domena publiczna.
1

Ale istniała także inna figura czasu: koło. Czas był bowiem także ujmowany jako nieustannie powtarzający się proces (np. wielki rok platoński trwający ok. 26 tysięcy lat, po którym wszystko zaczyna się od nowa i powraca dokładnie tak samo). Symbolami tak pojmowanego czasu były wąż pożerający swój ogon lub Feniks, cudowny ptak odradzający się z własnych popiołów.

R1agcyLSABaZ7
RH9JHT4FSZNPZ
Claude Lorrain, Port morski o zachodzie słońca (Seaport at Sunset), 1639
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
1

Czas u Naborowskiego jest z pozoru linearny. To, co było, już nigdy nie powróci: „Słońce więcej nie wschodzi to, które raz minie”.

REzGRJ9kGHVPJ
RRPS1JLAOTM5D
Kopuła holu wejściowego łaźni Széchenyi Bath w Budapeszcie (Węgry)
Źródło: Zairon, dostępny w internecie: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
1

W wersie następnym pojawia się jednak czas kolisty: „Kołem niehamowanym lotny czas uchodzi”.

R1AV94l9sCquH
R1LGVX8H7QLSJ
Baldachim w Bazylice św. Piotra w Watykanie
Źródło: MatthiasKabel, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
1

Jak pogodzić te dwa sprzeczne ujęcia? Z połączenia linii prostej i koła powstaje spirala – np. spiralne postaci z obrazów lub spiralne kolumny baldachimu z Bazyliki św. Piotra w Watykanie.

Rc7HGb98vDXYV
R1H4C3A6GGOM2
Spiralna klatka schodowa
Źródło: domena publiczna.
1

Spirala to figura paradoksalna. Koło, które w końcu okazuje się linią, świetnie oddaje niepojętą naturę czasu: jego powtarzalność (godziny, dni, pory roku) i zarazem skończoność.

R1XmUf8EZhMNR
RMJSEKR98D1LO
Rembrandt, Filozof pogrążony w medytacji, 1632
Źródło: domena publiczna.
1

Człowiek znajdujący się w jakimkolwiek punkcie tej spirali nie dostrzega jej końca. Myśli o przyszłości, o tym, co będzie robił jutro, za rok lub gdy będzie stary. A przecież starość może wcale nie nadejść, jeśli jutro ten, kto dziś jest, przestanie istnieć.

„Kołem niehamowanym lotny czas uchodzi,
Z którego spadł niejeden, co na starość godzi”.

R12OUrEjnbMxF
R8GQMGUCZF6AJ
Pieter Claesz, Vanitas – martwa natura z autoportretem, ok. 1628
Źródło: domena publiczna.
1

Czy ktokolwiek może zresztą powiedzieć, że naprawdę jest? Teraźniejszość kurczy się w przerażający sposób, bo przecież cokolwiek zrobimy, o czymkolwiek pomyślimy – należy to już do przeszłości:

„Wtenczas, kiedy ty myślisz, jużeś był, nieboże”.

R1J0ssc5ignZz
R13U8K7S4O3KV
Bartholomäus Hopfer, Melancholia, po 1643
Źródło: domena publiczna.
1

Czas pędzi tak szybko, że człowiek nie tyle jest, ile zawsze już był – właśnie dlatego w drugim wersie poeta zwraca się do czytelnika: „byłeś ty sam”. Parafrazując słynną formułę Kartezjusza: „Myślę, więc jestem”, Naborowski stwierdziłby raczej: „Myślę, więc byłem”.

RfeQD48nvUpP4
R1GLZCH34TQK3
Lukas Furtenagel, Malarz Hans Burgkmair i jego żona Anna, 1529
Źródło: domena publiczna.
1

Teraźniejszość okazuje się ruchomym punktem na linii czasu, niewyobrażalnie krótkim momentem między przeszłością i przyszłością. W poetyckim skrócie takim samym ułamkiem mgnienia okazuje się całe ludzkie życie:

„Między śmiercią, rodzeniem byt nasz ledwie może
Nazwan być czwartą częścią mgnienia; wielom była
Kolebka grobem, wielom matka ich mogiła”.

R1WRvZyTPeWB4
R1L1GGBTAUOX9
Lavinia Fontana, Dziecko leżące w łóżeczku, ok. 1583
Źródło: domena publiczna.
1

Czy kołyska nie przypomina trumny? Te symboliczne klamry spinające początek i koniec naszego istnienia łączy nie tylko zewnętrzne podobieństwo. Wobec nieskończonych przestrzeni wieczności czas między narodzinami a śmiercią jest przerażająco krótką, niemal niezauważalną chwilą. To zaledwie „dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt” – nic.

Głośność lektora
Głośność muzyki
Polecenie 3

Opisz dwie koncepcje czasu, które współistnieją w kulturze od starożytności. Za pomocą jakich figur i symboli były przedstawiane?

R1C48X4BG64OP
(Uzupełnij).
Polecenie 4

Wyjaśnij, jaki jest stosunek do teraźniejszości podmiotu lirycznego w wierszu Krótkość żywota.

R1Z2QVRZF3O67
(Uzupełnij).