Multimedium
Sport w kulturze greckiej
Ważnym elementem życia starożytnych Greków były obrzędy religijne. Liczne święta ku czci bogów przybierały wiele form. Popularnym sposobem świętowania były popisy obywateli oraz rywalizacja w różnych dziedzinach, tak zwane agonyagony. Nie chodzi tu jedynie o rywalizację sportową. Przy ważnych okazjach organizowano konkursy śpiewu, poezji, gry na instrumentach. Utwory sceniczne wystawiono podczas świąt ku czci Dionizosa. Właśnie na potrzeby agonów teatralnych powstały największe znane nam dziś greckie tragedie oraz komedie. Rywalizacja była głęboko zakorzeniona w greckiej kulturze. Już niemowlę mogło być przedmiotem dziecięcego „konkursu piękności”, który odbywał się podczas Tesmoforiów - kobiecego święta ku czci Demeter i Kory. Ślady konkursów i rywalizacji odnajdujemy również w greckiej mitologii. Czymże innym jest słynny sąd ParysaParysa lub muzyczny pojedynek MarsjaszaMarsjasza z ApollinemApollinem? Ponieważ mieszkańcy Hellady bardzo wysoko cenili sprawność fizyczną, a wspólne ćwiczenia stanowiły ważny element greckiego wychowania, nic dziwnego, że również rywalizacja sportowa musiała cieszyć się wśród nich wielkim zainteresowaniem.
Agony przeznaczone były dla greckiej arystokracji, nie dopuszczano do nich ludzi ubogich, niewolników i cudzoziemców. Udział w konkurencjach był zarezerwowany tylko dla mężczyzn. Opisy rywalizacji sportowych odnajdujemy już w archaicznej poezji, między innymi w poematach HomeraHomera (VIII w. p.n.e.). Pierwsze udokumentowane panhelleńskie igrzyska w Olimpii odbyły się w 776 r. p.n.e., jednak ich początki mogą być jeszcze wcześniejsze. Były to wyjątkowe zawody, poświęcone Zeusowi, na które ściągali mężczyźni z całej Hellady.
Pierwotnie igrzyska w Olimpii odbywały się podczas jednego dnia, później świąteczną rywalizację stopniowo wydłużano. Zawodnicy rywalizowali w kilku konkurencjach, a ich liczba i formuła ulegała zmianie jeszcze w starożytności. Najstarszymi i cieszącymi się dużym prestiżem były konkurencje biegowe na różnych dystansach. Rywalizowano również w zapasach i walce na pięści. Typowo starożytną dyscypliną były wyścigi rydwanów. Jeszcze w VIII wieku p.n.e. podczas igrzysk zaczęto organizować antyczny pięciobój, obejmujący bieg na dystansie jednego stadionu, skok w dal, zapasy oraz rzut oszczepem i dyskiem.
Istotnym zwyczajem, związanym z igrzyskami, było przestrzeganie tak zwanego „pokoju bożego”. W czasie trwania zawodów Grecy nie mogli prowadzić wojny, zakazywano również wnoszenia broni na miejsce igrzysk. Sprawność fizyczna była dla nich bardzo ważna, stanowiła obowiązkowy element wychowania. Upór, samokontrola i wytrwałość, których wymagały zawody, cechowały ludzi dobrych. Panowało przekonanie, że sprawny uczestnik igrzysk okaże się również dobrym żołnierzem. Niektóre konkurencje stanowiły niejako przygotowanie na ewentualność wojny. Przykładem jest, wprowadzony w VI wieku p.n.e. hoplitodromoshoplitodromos, czyli bieg w uzbrojeniu. Początkowo nagrodą dla zwycięzców były wyłącznie wieńce z drzewa oliwnego. Wielkiego poświęcenia dla tak z pozoru marnej nagrody nie rozumieli barbarzyńcybarbarzyńcy. Z czasem zwycięzcom zaczęto przekazywać również nagrody pieniężne. Jednak to zdobycie tytułu zwycięzcy, czyli olimpionikaolimpionika, okrywało sławą ród zawodnika, a nawet całe miasto, z którego pochodził. Zwycięzca trzech konkurencji zdobywał tytuł triastesatriastesa. Jednym z najsłynniejszych sportowców starożytności był Leonidas z RodosLeonidas z Rodos, który czterokrotnie w kolejnych igrzyskach zdobywał ten tytuł w dyscyplinach biegowych (w sumie dwanaście razy zdobył laur olimpijski).
Ułóż układankę, przedstawiającą malowidło na antycznym greckim naczyniu. Następnie odpowiedz na pytanie testowe.
Malarz Tezeusza (przypisywane), walka pankrationistów w obecności trenera i widza, fragment attyckiego skyfosu czarnofigurowego, ok. 500 r. p.n.e., The Metropolitan Museum of Art;
fotografia: Marie-Lan Nguyen, licencja: CC BY 2.5, źródło: Wikimedia Commons.
Filmy edukacyjne
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RLKNEASL1TDL6
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany „Antyczne igrzyska”.
Wyjaśnij, czym była kwadryga.
Na podstawie animacji o antycznych igrzyskach wypisz konkurencje sportowe, w jakich rywalizowali starożytni.
Wyjaśnij, jakie były źródła greckiej rywalizacji sportowej?
Wyjaśnij, jak zmieniał się charakter greckich gimnazjonów – od czysto militarnego do edukacyjnego.
Słownik
(z greckiego: ἀgammaώnu) współzawodnictwo, rywalizacja; agony były charakterystycznym elementem greckiej kultury arystokratycznej dotyczyły nie tylko rywalizacji sportowej, ale również np. rywalizacji między poetami czy mówcami
w starożytności: osoby spoza kręgu cywilizacji grecko‑rzymskiej; dziś: człowiek niecywilizowany, prymitywny
(z greckiego: ὁpilambdaiotatauomicrondeltarhoόmuomicronς) bieg w uzbrojeniu, konkurencja biegowa podczas greckich igrzysk, został wprowadzony w VI wieku p.n.e., dystans biegu wynosił niecałe 4 kilometry
mityczny sylen słynący z pięknej gry na instrumentach; wyzwał on na muzyczny pojedynek boga Apollina, po przegranej bóg obdarł Marsjasza ze skóry
mityczny syn króla Troi Priama i Hekabe, sędzia podczas sporu bogiń na weselu Tetydy, wskazał Afrodytę jako najpiękniejszą, przekazując jej złote jabłko („sąd Parysa”); późniejsze uprowadzenie ze Sparty Heleny stało się przyczyną wybuchu wojny trojańskiej, zginął od strzały Filokteta
bóg grecki, syn Zeusa i Latony, brat Artemidy, patron poezji, muzyki, sztuk i nauk oraz przewodnik muz
wpływać na coś w decydujący sposób
założenie oparte na prawdopodobieństwie, wymagające sprawdzenia
żyjący prawdopodobnie w VIII w. p.n.e., najsłynniejszy i najważniejszy grecki poeta, autor poematów epickich „Iliady” i „Odysei”
całość będąca połączeniem różnorodnych elementów
(z greckiego: ὀlambdaupsilonmupiiotaomicronnuίkappaetaς) określenie zwycięzcy w jednej z konkurencji podczas igrzysk
warstwowy układ czegoś; wyróżnienie warstw w społeczeństwie według różnych kryteriów
(z greckiego: taurhoiotaalfasigmatauής) tytuł przysługujący trzykrotnemu zwycięzcy w zawodach podczas igrzysk
bagatelizować, obniżać poziom czegoś
(II w. p.n.e.) jeden z najsłynniejszych starożytnych sportowców, wielokrotny zwycięzca biegów podczas igrzysk olimpijskich; czterokrotnie zdobył tytuł triastesa, czego nie udało się powtórzyć nikomu w późniejszych starożytnych igrzyskach
wyrażony zwięźle i na temat