Zagadki Bogurodzicy
W XV w. Bogurodzica miała nie tylko znaczenie religijne, ale pełniła też funkcję hymnu rycerstwa polskiego. Jako pierwszy w naszym rodzimym języku utwór poetycki o tak wysokim poziomie artystycznym, a także jako pieśń o szczególnej wadze dla całego narodu, stanowiła ważną inspirację dla twórców następnych epok, np. dla romantyków – Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego, a później także dla poetów należących do pokolenia Kolumbów, m.in. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego.
Siedem pieczęci Bogurodzicy[Bogurodzica] była katechizmem rycerstwa polskiego w średniowieczu i na przełomie czasów nowożytnych. Nie darmo LaskiLaski, TaszyckiTaszycki i HerburtHerburt kładli ją na czele zbiorów praw polskich, niby pierwszą naszą konstytucję. Była hejnałem (pieśnią poranną) żołnierstwa polskiego, pieśnią przedbitewną, ale i zarazem pieśnią uroczystą ceremonialną w ważnych chwilach życia publiczno‑obywatelskiego.
Źródło: Roman Mazurkiewicz, Siedem pieczęci Bogurodzicy, dostępny w internecie: http://staropolska.pl/sredniowiecze/poezja_religijna/bogurodzica/siedem.html.
Audiobook
Bogurodzica jako symbol
Gdy w drugiej połowie XVI wieku Bogurodzica zaczęła zanikać, Bartłomiej Nowodworski, ksiądz Piotr Skarga, Piotr Ciekliński, może i Jan Zamoyski zmierzali do utrzymania jej popularności. Kawaler Maltański Bartłomiej Nowodworski, fundator szkół i stypendiów (między innymi „szkół nowodworskich” w Krakowie) „kazał wprowadzić Bogurodzicę do szkół polskich, zalecał śpiewanie jej przez młodzież i starszych, przypisując słowom Bogurodzicy jakiś dodatni, niemal magiczny wpływ na dusze polskie”. [...] (Mimo to)Bogurodzica, poczynając od XVI wieku, nieco ucichła. [...] Podobnie i w następnych wiekach [...] nie była pieśnią powszechną. [...]
Bogurodzicę śpiewano w 1621 roku podczas 40‑dniowej wojny chocimskiej. Śpiewano ją też i w czasie konfederacji barskiej i niekiedy w powstaniu kościuszkowskim. Nie przyjęła się ona jednak powszechnie i znana była tylko jako pieśń kościelna. Nie przyjęła się też Bogurodzica i wśród legionistów Dąbrowskiego jako nazbyt żałobna, twarda i trudna, a przy tym Francuzi nawet drwili z tej polskiej pieśni. Niemniej była ona znana, skoro pamiętnikarz legionowy Józef Drzewiecki podał, że w czasie kwietniowego marszu do Rzymu w 1798 roku ‒ przemarszu przez Loreto ‒ legioniści zaśpiewali Bogurodzicę „Piersiami całemi zaśpiewaliśmy pieśń naszą; głos to był ludu co miłosierdzia żebrał u opiekunki swojej”. [...]
Po prawie dwustu latach nikłego zainteresowania pieśnią, na początku XIX wieku wydobył ją z zapomnienia Julian Ursyn Niemcewicz, umieszczając ten hymn maryjny na początku swych Śpiewów historycznych. Nurt polskiej poezji romantycznej ugruntował sławę Bogurodzicy jako symbolu wiary i patriotyzmu. [...] W „Przedmowie do śpiewów historycznych” (Niemcewicz) pisze: „Uszanowanie, które starożytności winniśmy, pobudziło mnie do umieszczenia na czele dzieła tego najdawniejszej pieśni polskiej, Bogurodzicy, przez świętego Wojciecha pisanej, z nutą, jaką przodkowie nasi przed dziewięciuset laty śpiewali”. [...] (Inny pisarz romantyczny) Cyprian Norwid pisał: „...biorę sobie za cel rozejrzenie i odczytanie pieśni Boga‑Rodzica ze stanowiska historyczno‑literackiego”. Norwid „Bogurodzicę” nazywa poematem modlitewnym, i stwierdza, że pieśń ta „długo i częstotliwie była śpiewaną...". Wspomina Norwid, że [...] pieśń ta „ma dwa charaktery: katechistyczny i wojenny”. [...]
Tuż po wybuchu powstania listopadowego Słowacki, porwany entuzjazmem chwili, sięgnął do ideowej tradycji średniowiecznej „carmen patriae” i napisał „Hymn” (Bogurodzico...) [...]. Poeta wyraził w tym wierszu ideał powszechnej wolności o znamionach republikańskich, wartości niepodległej „własnej mogiły”, oblany ofiarą krwi wolnego ludu. Usiłował Słowacki porwać do walki o niepodległość inne narody wchodzące w skład dawnej Rzeczypospolitej, a przede wszystkim Litwinów i liczył na odzew narodu rosyjskiego przeciw carskiemu samowładztwu. [...]
O „Bogurodzicy” K.Ujejskiego, umieszczonej w „Śpiewniku narodowym” [...] (pisano): „Śpiew godny tej prastarej pieśni, która przez wiele wieków brzmiała wśród huku dział i brzęku szabel na ustach naszych rycerzy. Tu nasz rzewny poeta, [...] siedząc na zgliszczach miast i siół, patrząc boleśnie na [...] pomordowanych, na urągowiska wroga Ojczyzny, zanosi wraz z jękiem starców, matek, żon, sióstr i dzieci osieroconych swoją do Bogurodzicy skargę. Samo imię Królowej Polski obudzi w jego duszy otuchę; błaga więc z ufnością o litość. [...]” [...]
Tak więc Bogurodzica jako pieśń i jako najstarszy nasz drukowany zabytek poetycki stała się symbolem daleko wykraczającym zarówno poza dzieje pieśni religijnej i rycerskiej - jak i poza poezję. Okres romantyzmu i lata późniejsze utrwaliły sławę Bogurodzicy jako połączonego symbolu wiary religijnej i patriotyzmu. Motyw ten przewija się w twórczości wielu naszych poetów i pisarzy do dni dzisiejszych.
Bogurodzica i inne pieśni polskie końca XVIII wiekuBogurodzica jako symbol
Gdy w drugiej połowie XVI w. Bogurodzica zaczęła zanikać, Bartłomiej Nowodworski, ks. Piotr Skarga, Piotr Ciekliński, może i Jan Zamoyski zmierzali do utrzymania jej popularności. Kawaler Maltański Bartłomiej Nowodworski, fundator szkół i stypendiów (m.in. „szkół nowodworskich” w Krakowie)
kazał wprowadzić Bogurodzicę do szkół polskich, zalecał śpiewanie jej przez młodzież i starszych, przypisując słowom Bogurodzicy jakiś dodatni, niemal magiczny wpływ na dusze polskie. [...] [Mimo to] Bogurodzica, poczynając od XVI wieku, nieco ucichła. [...] Podobnie i w następnych wiekach [...] nie była pieśnią powszechną. [...]Bogurodzicę śpiewano w 1621 r. podczas 40‑dniowej wojny chocimskiej. Śpiewano ją też i w czasie konfederacji barskiej i niekiedy w powstaniu kościuszkowskim. Nie przyjęła się ona jednak powszechnie i znana była tylko jako pieśń kościelna. Nie przyjęła się też Bogurodzica i wśród legionistów Dąbrowskiego jako nazbyt żałobna, twarda i trudna, a przy tym Francuzi nawet drwili z tej polskiej pieśni. Niemniej była ona znana, skoro pamiętnikarz legionowy Józef Drzewiecki podał, że w czasie kwietniowego marszu do Rzymu w 1798 r. ‒ przemarszu przez Loreto ‒ legioniści zaśpiewali Bogurodzicę.
Piersiami całemi zaśpiewaliśmy pieśń naszą; głos to był ludu co miłosierdzia żebrał u opiekunki swojej. [...]Po prawie dwustu latach nikłego zainteresowania pieśnią, na początku XIX w. wydobył ją z zapomnienia Julian Ursyn Niemcewicz, umieszczając ten hymn maryjny na początku swych Śpiewów historycznych. Nurt polskiej poezji romantycznej ugruntował sławę Bogurodzicy jako symbolu wiary i patriotyzmu. [...] W „Przedmowie do śpiewów historycznych” [Niemcewicz] pisze:
Uszanowanie, które starożytności winniśmy, pobudziło mnie do umieszczenia na czele dzieła tego najdawniejszej pieśni polskiej, Bogurodzicy, przez świętego Wojciecha pisanej, z nutą, jaką przodkowie nasi przed dziewięciuset laty śpiewali. [...] [Inny pisarz romantyczny] Cyprian Norwid pisał:...biorę sobie za cel rozejrzenie i odczytanie pieśni Boga‑Rodzica ze stanowiska historyczno‑literackiego. Norwid Bogurodzicę nazywa poematem modlitewnym, i [stwierdza,] że pieśń tadługo i częstotliwie była śpiewaną.... Wspomina Norwid, że [...] pieśń tama dwa charaktery: katechistyczny i wojenny. [...]Tuż po wybuchu powstania listopadowego Słowacki, porwany entuzjazmem chwili, sięgnął do ideowej tradycji średniowiecznej „carmen patriae” i napisał Hymn” (
Bogurodzico...) [...]. Poeta wyraził w tym wierszu ideał powszechnej wolności o znamionach republikańskich, wartości niepodległejwłasnej mogiły, oblany ofiarą krwi wolnego ludu. Usiłował Słowacki porwać do walki o niepodległość inne narody wchodzące w skład dawnej Rzeczypospolitej, a przede wszystkim Litwinów i liczył na odzew narodu rosyjskiego przeciw carskiemu samowładztwu. [...]O Bogurodzicy K. Ujejskiego, umieszczonej w Śpiewniku narodowym [...] [pisano]:
Śpiew godny tej prastarej pieśni, która przez wiele wieków brzmiała wśród huku dział i brzęku szabel na ustach naszych rycerzy. Tu nasz rzewny poeta, [...] siedząc na zgliszczach miast i siół, patrząc boleśnie na [...] pomordowanych, na urągowiska wroga Ojczyzny, zanosi wraz z jękiem starców, matek, żon, sióstr i dzieci osieroconych swoją do Bogurodzicy skargę. Samo imię Królowej Polski obudzi w jego duszy otuchę; błaga więc z ufnością o litość. [...][...]Tak więc Bogurodzica jako pieśń i jako najstarszy nasz drukowany zabytek poetycki stała się symbolem daleko wykraczającym zarówno poza dzieje pieśni religijnej i rycerskiej - jak i poza poezję. Okres romantyzmu i lata późniejsze utrwaliły sławę Bogurodzicy jako połączonego symbolu wiary religijnej i patriotyzmu. Motyw ten przewija się w twórczości wielu naszych poetów i pisarzy do dni dzisiejszych.
Źródło: Marian Przedpełski, Bogurodzica i inne pieśni polskie końca XVIII wieku, t. 11, „Bieżuńskie Zeszyty Historyczne” 1997, s. 11–18.
Wyjaśnij, dlaczego Bogurodzica nie przyjęła się jako pieśń legionistów polskich we Włoszech.
Określ symbolikę, którą niosła z sobą Bogurodzica w dobie romantyzmu i w latach późniejszych.
Literackie dziedzictwo Bogurodzicy
Modlitwa do BogarodzicyKtóraś wiodła jak bór pomruków
ducha ziemi tej skutego w zbroi szereg,
prowadź nocne drogi jego wnuków,
byśmy milcząc umieli umierać.Któraś była muzyki deszczem,
a przejrzysta jak świt i płomień,
daj nam usta jak obłoki niebieskie,
które czyste – pod toczącym się gromem.Która ziemi się uczyłaś przy Bogu,
w której ziemia jak niebo się stała,
daj nam z ognia twego pas i ostrogi,
ale włóż je na człowiecze ciała.Któraś serce jak morze rozdarła
w synu ziemi i synu nieba,
o, naucz matki nasze,
jak cierpieć trzeba.Która jesteś jak nad czarnym lasem
blask – pogody słonecznej kościół,
nagnij pochmurną broń naszą,
gdy zaczniemy walczyć miłością.21 III 44 r.
Źródło: Krzysztof Kamil Baczyński, Modlitwa do Bogarodzicy, [w:] tegoż, Utwory zebrane, t. 2, oprac. A. Kmita-Piorunowa, Kraków 1979, s. 107.
Hymn(fragmenty)
Bogarodzico, Dziewico!
Słuchaj nas, Matko Boża,
To ojców naszych śpiew.
Wolności błyszczy zorza,
Wolności bije dzwon,
Wolności rośnie krzew.
Bogarodzico!
Wolnego ludu śpiew
Zanieś przed Boga tron.Podnieście głos, rycerze,
Niech grzmią wolności śpiewy,
Wstrzęsną się Moskwy wieże.
Wolności pieniem wzruszę
Zimne granity Newy;
[...]
Do broni, bracia! do broni!
Oto ludu zmartwychwstanie,
Z ciemnej pognębienia toni,
Z popiołów Feniks nowy
Powstał lud — błogosław, Panie!
Niech grzmi pieśń jak w dzień godowy.Bogarodzico! Dziewico!
Słuchaj nas, Matko Boża,
To ojców naszych śpiew,
Wolności błyszczy zorza,
Wolności bije dzwon
I wolnych płynie krew,
Bogarodzico!
Wolnego ludu krew,
Zanieś przed Boga tron.Źródło: Hymn, [w:] Juliusz Słowacki, Dzieła wybrane, t. I, Ossolineum Wrocław 1983, s. 7–8.
Porównaj wizerunek Matki Boskiej ukazany w Bogurodzicy i w utworze Baczyńskiego.
Scharakteryzuj postawę, potrzeby, tęsknoty człowieka zwracającego się do Bogurodzicy w utworach Słowackiego i Baczyńskiego. Porównaj je z tymi, które dostrzegasz w utworze średniowiecznym.
Zanim została Matką Boga…
Wydarzenia z życia Marii Panny w malarstwie europejskim
Galeria zdjęć interaktywnych
Na podstawie zgromadzonych w galerii przykładów wynotuj utrwalane przez malarzy wydarzenia z życia Marii Panny. Odpowiedz na pytanie, czy odnoszą się one tylko do przekazów biblijnych?
Wybierz obraz, który twoim zdaniem w najciekawszy sposób interpretuje wybrany przekaz biblijny lub apokryficzny. Uzasadnij swoją wypowiedź.
Słownik
(łac. allusio – aluzja) – wywołanie skojarzenia z czymś pierwotnym wobec danego dzieła; stosowanie domysłów, sugestii w celu wzbudzenia skojarzenia
(gr. anaphorá – podniesienie) – celowe powtórzenie tego samego wyrazu na początku kolejnych elementów składowych wypowiedzi (np. wersów)
odnoszący się do apokryfu, czyli tekstu związanego tematem z Biblią (Starym lub Nowym Testamentem), ale nieuznawanego przez Kościół chrześcijański za tekst kanoniczny
(łac. pieśń ojczysta) szczególny rodzaj pieśni patriotycznej jednoczącej naród, kształtujący świadomość narodową, pełniący funkcję hymnu narodowego; wykonywana w czasie ważnych wydarzeń historycznych i uroczystości państwowych
(wł. fresco – świeży) – technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu odpowiednio przygotowanymi farbami na mokrym tynku
(gr. génos – pochodzenie, zbiór; lógos – myśl) – odnoszący się do „genologii”, dziedziny poetyki zajmującej się badaniem rodzajów i gatunków literackich oraz ich ewolucji
modlitwa do Boga, Trójcy Świętej, Marii bądź świętych mająca charakter wstawienniczy
(łac. calendae – dosł. „pierwszy dzień miesiąca”) – najczęściej pieśń o charakterze religijnym; pierwotnie pieśń noworoczna, obecnie pieśń bożonarodzeniowa
(łac. contaminatio – zetknięcie, splamienie) – połączenie kilku słów lub wyrażeń, zazwyczaj zbliżonych znaczeniowo
(łac. transpositio – przedstawienie) – zamiana, przemiana
swobodnie przerabiać utwór literacki, rozwijając i modyfikując treść pierwowzoru
(gr. psalmós) – pierwotnie oznaczał śpiew przy akompaniamencie instrumentu strunowego zwanego psałterionem; rodzaj pieśni religijnej, liryczny utwór modlitewny
inaczej: „parabola”; gatunek moralistyczno‑dydaktyczny oparty na schematycznej fabule, prostej konstrukcji postaci, obiektywnej narracji. Służy przekazaniu prawdy moralnej ukrytej pod postacią alegorii bądź symboli. Jeden z gatunków tekstów biblijnych
przyjmowanie lub przyswajanie sobie czegoś
(fr. stylisation < łac. stylu – ostrze do pisania na tabliczkach pokrytych woskiem < gr. stýlos – słup – 1. stylistyczne opracowanie tekstu; 2. ukształtowanie dzieła zgodnie z wymaganiami określonego stylu; 3. wprowadzenie do wypowiedzi powstającej w danym stylu cech stylu innego; najczęściej stylizowany jest język wypowiedzi, np. poprzez składnię, leksykę, brzmienie
ogół dokonań literackich przeszłości: wybitnych dzieł, uznanych stylów pisarskich, motywów, stanowiący dla kolejnych pokoleń artystów punkt odniesienia (naśladowania, rozwijania, polemiki, zerwania)
(łac. topica) – nauka zajmująca się badaniem toposów; tu: zbiór toposów