Niemcy po wojnie. Republika Weimarska

Republika Weimarska narodziła się z klęski i nim minęło 14 lat, przestała istnieć. Przez większość Niemców uważana była za niechciane dziecko I wojny światowej i nigdy nie uzyskała ich pełnej akceptacji. Do tego nowo powstałemu państwu przyszło się zmierzyć z szeregiem problemów. Podpisanie upokarzającego traktatu pokojowego, zagrożenie ze strony ekstremistycznych ugrupowań lewicowych i prawicowych, polityczna niestabilność, głód, inflacja, wkroczenie obcych wojsk na terytorium Zagłębia Ruhryoraz próba przejęcia władzy przez partię nazistowską – oto obraz pierwszych pięciu lat istnienia Republiki Weimarskiej.

 Po okresie kryzysu rozpoczęły się w Republice Weimarskiej czasy rozkwitu i korzystania z uroków życia. Lata 1924–1929 nazwano złotymi, ale czy rzeczywiście dla wszystkich takie były?

Klęska i narodziny

Jeszcze zanim nastąpiło podpisanie kapitulacji, Niemcy zaczęły się przekształcać w republikę demokratyczną. W listopadzie wybuchły w Niemczech zamieszki o charakterze rewolucyjnym (rewolucja listopadowa). Domagano się radykalnych zmian politycznych. W dniu 9 listopada 1918 r. ogłoszono abdykację cesarza Wilhelma II i proklamowano republikę.

RJ652CPE67BK1

Zdjęcie przedstawia tłum ludzi sfotografowany z lotu ptaka. Kilkuset ludzi stoi na placu przed wysokim budynkiem, otoczonym ogrodzeniem. W jednym z otwartych okiem, na zewnętrznym parapecie stoi mężczyzna w garniturze, obiema rękami trzyma sie framugi okna. Ludzie na placu stoją jeden przy drugim, widać jedynie głowy ubrane w różnego typu kapelusze. Kilka osób próbuje sforsować płot.

Przemiany polityczne w Niemczech miały charakter pokojowy, a w ich wyniku do władzy doszły siły o charakterze umiarkowanym, odsuwając partie reprezentujące poglądy radykalne (komunistów). Na czele nowego rządu stanął socjaldemokrata Friedrich Ebert (1871–1925). Nowy rząd zyskał szerokie poparcie społeczne, w tym niemieckich robotników. W połowie stycznia odbyły się pierwsze wybory do Zgromadzenia Narodowego. Ze względu na trwającą w Berlinie rewolucję zebrało się ono w Weimarze (stąd późniejsza nazwa całej republiki). W wyborach uczestniczyło wiele partii reprezentujących poglądy od skrajnie prawicowych po lewicowe. Głównym zadaniem zgromadzenia było uchwalenie konstytucji, która stworzyłaby fundamenty nowego ustroju. Na mocy tego dokumentu na czele państwa stanął wybierany na siedmioletnią kadencję prezydent. Pierwszym prezydentem został były kanclerz – Friedrich Ebert. Prezydent mianował kanclerza i dysponował prawem do wydawania w sytuacjach zagrożenia rozporządzeń z mocą ustawy. Władzę ustawodawczą reprezentowały dwie izby: Rada Rzeszy (Reichsrat), w skład której wchodzili przedstawiciele poszczególnych krajów związkowych, oraz dysponujący pełnią władzy Reichstag. Wybory odbywały się na zasadach proporcjonalności, to znaczy, że dana partia otrzymywała proporcjonalną liczbę miejsc w stosunku do tego, jaki procent osób na nią zagłosował. Ustrój nowej republiki był wzorowany na systemach francuskim i amerykańskim, opierających się na silnej władzy prezydenta i zasadzie federalizmu.

R1UpE4ane853s

Ilustracja przedstawia portret mężczyzny. Jest to mężczyzna ubrany w garnitur, koszulę oraz muszkę. Stoi obok okna z dłońmi włożonymi w kieszenie marynarki. Ma dość masywną twarz, duży nos, włosy zaczesane gładko do tyłu.

Wrogowie republiki

Zmiany, jakie zachodziły w dawnym Cesarstwie Niemieckim, nie spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem wszystkich ugrupowań politycznych. Jako pierwsi przeciwko nowej republice wystąpili komuniści ze Związku Spartakusa. Wykorzystując nastroje antyrządowe wśród Niemców, w styczniu 1919 r. wywołali rewolucję w Berlinie. Doszło tam do kilkudniowych zaciętych walk. Jednostki wojskowe, składające się głównie z weteranów wojennych, dość szybko stłumiły zamieszki; a przywódcy rewolucji – Róża Luksemburg i Karl Liebknecht – zostali zamordowani. Komuniści jednak przez cały okres istnienia Republiki Weimarskiej (1919–1933) cieszyli się dużym poparciem społeczeństwa niemieckiego i stanowili realne zagrożenie dla rządów demokratycznych.

RVKTJ27DLC6M7

Ilustracja przedstawia kobietę przemawiającą do tłumu. Kobieta stoi na podwyższeniu. Poniżej niej stoi tłum ludzi. Kobieta ubrana jest w długą suknię oraz zdobny kapelusz. Obok kobiety stoją mężczyźni trzymający sztandary oraz obrazy przedstawiające portrety mężczyzn.

Jednocześnie w kraju zaczęły odżywać silne tendencje nacjonalistyczne. Wyrazem tego było powstanie ochotniczych organizacji paramilitarnych zrzeszających weteranów wojennych (tzw. Freikorpsów). W propagandzie nacjonalistycznej coraz częściej pojawiały się oskarżenia pod adresem nowo powstałego rządu republikańskiego o zbyt wczesną kapitulację, a następnie o podpisanie upokarzającego traktatu wersalskiego. Dowodzono, że armia niemiecka pozostawała niezwyciężona i że z powodzeniem mogła kontynuować wojnę w listopadzie 1918 r. Tego typu hasła zyskiwały popularność wśród sfrustrowanych i zagubionych po zakończeniu wojny rzesz społecznych. W marcu 1920 r. doszło do pierwszej próby przewrotu wojskowego. Rząd wobec zagrożenia musiał się ewakuować do Drezna, skąd wezwał robotników do stawienia oporu buntownikom. Dzięki akcji podjętej przez robotników oraz lojalnej postawy większej części armii niemieckiej pucz udało się stłumić.

RREDQN69QE1SU

Ilustracja przedstawia samochód jadący brukowaną ulicą. Jest to samochód wojskowy, a na jego przyczepie siedzą żołnierze ubrani w mundury oraz hełmy. Jeden z nich macha flagą. Z przodu samochodu siedzą żołnierze z wycelowanym działkiem maszynowym. Obok samochodu stoi dwóch wojskowych ubranych w długie płasze, twarzą zwróconych w stronę samochodu. Z tyłu za samochodem widoczne są wysokie kamienice w których znajdują się sklepy i kawiarnie typowe dla dużego miasta. Obok budynków stoi duża grupa ludzi.

Po raz kolejny republika stanęła w obliczu zagrożenia ze strony nacjonalistów, gdy doszło do kryzysu związanego z wkroczeniem wojsk francuskich i belgijskich na terytorium Zagłębia Ruhry. Jesienią 1923 r. mało jeszcze wówczas znany przywódca niewielkiej narodowosocjalistycznej partii (NSDAP) Adolf Hitler podjął próbę przeprowadzenia zamachu stanu w Bawarii. Tak zwany pucz monachijski zakończył się całkowitą klęską, partia została zdelegalizowana, a Hitler trafił na kilka miesięcy do więzienia. Był to jednak kolejny dowód na wciąż żywe w republice tendencje nacjonalistyczne.

Ekonomiczna katastrofa

Wzrostowi zagrożenia w pierwszym okresie istnienia republiki sprzyjała bardzo trudna sytuacja ekonomiczna kraju. Wojna spowodowała katastrofę gospodarczą, kraj znalazł się na skraju bankructwa. Produkcja przemysłowa spadła o niemal połowę, rolnictwo było w poważnej zapaści, zmniejszył się eksport, a poziom inflacji i bezrobocia sięgnął niespotykanych wcześniej rozmiarów. Duże koszty pociągnęło za sobą przekształcanie gospodarki wojennej w pokojową. Do tego doszła utrata po wojnie ważnych pod względem ekonomicznym terenów oraz demilitaryzacja Nadrenii i okupacja jej lewobrzeżnej części.

Dla niemieckiej gospodarki ogromne znaczenie miała również kwestia spłaty reparacji wojennych. Ich wysokości nie ustalono podczas obrad konferencji paryskiej. Dopiero w 1921 r. w wyniku z trudem wypracowanego kompromisu między żądającą niebotycznych kwot Francją a bardziej pobłażliwą Wielką Brytanią określono ich łączną wielkość na 132 mld marek w złocie. Dla zrujnowanej gospodarki niemieckiej wypłata odszkodowań wojennych była ogromnym obciążeniem. Od początku rząd republiki spóźniał się ze spłacaniem kolejnych rat. Nie pomogło nawet to, że część należności Niemcy mogli od 1921 r. (porozumienie z Wiesbaden) uregulować w formie dostaw surowców naturalnych (np. węgla). W tej sytuacji Francja i Belgia zdecydowały się na radykalne posunięcie i w styczniu 1923 r. wkroczyły na terytorium Zagłębia Ruhry. Celem było zmuszenie tamtejszych bogatych kopalń i zakładów przemysłowych do zapłaty zaległych sum. W odpowiedzi rząd niemiecki wstrzymał w ogóle wypłatę reparacji i wezwał pracowników do zaprzestania pracy.

 Złote lata republiki Weimarskiej

Władzę w 1923 roku  objęła koalicja partii centrowych i centroprawicowych. Na jej czele stał Gustav Stresemann,  kanclerz i minister spraw zagranicznych. Na czas sprawowania władzy przez tego polityka przypada okres tzw. złotych lat Republiki Weimarskiej.

R14XjnQLoi2Qz

Fotografia przedstawia uśmiechniętego łysiejącego mężczyznę w garniturze, który trzyma w rękach zwinięte w rolkę papiery. Wokół stoją inni elegancko ubrani mężczyźni i również pozują do zdjęcia.

Niemcy stopniowo wychodziły z izolacji politycznej i gospodarczej, w jakiej się znalazły po zakończeniu wojny. Rząd republiki nawiązał współpracę ze Stanami Zjednoczonymi oraz mocarstwami zachodnimi, rozpoczynając nowy okres w polityce zagranicznej zwany okresem odprężenia. Lata rządów Stresemanna okazały się kluczowe dla odbudowy gospodarki republiki i uzdrowienia jej finansów. Sukcesom tym towarzyszyły jednak coraz większe trudności w polityce wewnętrznej. Rządy szybko upadały i coraz trudniej było stworzyć stabilną koalicję. W drugiej połowie lat 20. scena polityczna zaczęła ewoluować w stronę konserwatyzmu, a partie stanowiące podstawę tzw. koalicji weimarskiej traciły wpływy na rzecz partii prawicowych. Po śmierci Friedricha Eberta w 1925 r. na urząd prezydenta został wybrany bohater z czasów I wojny światowej, zwycięzca spod Tannenbergu – Paul von Hindenburg. Jego wygrana w rywalizacji o fotel prezydencki oznaczała sukces sił monarchicznych i konserwatywnych.

RwKjjKCQGJmwA

Fotografia przedstawia starszego mężczyznę ubranego w garnitur. Ma siwe krótkie włosy postawione na jeża i długie zakręcone wąsy. Ma groźną minę patrząc w obiektyw.

Czy żyło się lepiej?

Jednym z najważniejszych dokonań Stresemanna było odwołanie biernego oporu w Zagłębiu Ruhry. W środowisku nacjonalistów decyzja ta była bardzo niepopularna, gdyż interpretowano ją jako kolejne – po traktacie wersalskim – poddanie się Niemiec mocarstwom Zachodnim. Koszty biernego oporu okazały się jednak zbyt duże. Spadek wartości marki był tak gwałtowny, że pensje traciły na wartości nazajutrz po ich otrzymaniu (zobacz poniższy wykres).

Hiperinflacja 

Zapoznaj się z wykresem i wykonaj polecenie.

R1XK48R9OQXN1

Rysunek przedstawia wykres pokazujący poziom hiperinflacji kursu złotej marki w stosunku do marki papierowej w latach tysiąc dziewięćset osiemnaście, tysiąc dziewięćset dwadzieścia trzy. Największy skok inflacji widać w ostatnim roku gdzie z wartości sto rośnie do biliona.

W tej sytuacji koniecznością było także przeprowadzenie reformy walutowej polegającej na denominacji pieniądza (trzy biliony starych marek wymieniano na jedną nową). W obliczu zaś trudności związanych ze spłatą reparacji wojennych powołano międzynarodową komisję ekspertów gospodarczych. Efektem jej prac było wdrożenie tzw. planu Dawesa, w ramach którego została ograniczona wysokość odszkodowań, rozłożono je w czasie, a co najważniejsze – na ich spłatę rząd amerykański zobowiązał się udzielić znaczących pożyczek. Kolejny taki plan został wprowadzony cztery lata później i od nazwiska swojego pomysłodawcy otrzymał nazwę planu Younga. Na jego mocy spłata reparacji wojennych przez Niemcy została rozłożona do 1988 roku.

Dzięki napływowi kapitału amerykańskiego gospodarka szybko się odradzała. Zwiększyła się produkcja przemysłowa i rolnicza. Dodatkowo wprowadzenie systemu ubezpieczeń społecznych, skrócenie godzin pracy i podwyższenie pensji poprawiły sytuację robotników. Nie wszyscy jednak w równym stopniu korzystali z boomu gospodarczego. Pogłębiały się podziały między bogatymi a biednymi. Klasa średnia, drobni przedsiębiorcy, kupcy i rolnicy w niewielkim stopniu odczuli polepszenie warunków życia. Mimo podniesienia się wskaźników wzrostu gospodarczego ogólny bilans rozwoju ekonomicznego nadal ledwie sięgał poziomu sprzed wojny i pozostawał w tyle za najbardziej rozwiniętymi potęgami ekonomicznymi Europy.

Sytuacja międzynarodowa 

Zapoznaj się z prezentacją multimedialną i wykonaj polecenia

Trenuj i ćwicz

Słownik