R1XHU2EJLVD1Q
Fotografia przedstawia górną część kamiennej budowli antycznej. Zachowała się ona fragmentarycznie. Nad zniszczoną belką znajduje się fragment fryzu: kilka pionowych płyt ze żłobieniami. Na nich wsparte są belki prostopadłe do architrawu. Przyczółek wsparty jest na skromnych żłobionych kolumnach. Tło stanowi błękitne niebo.

Historia starożytnej Grecji

Propyleje, ok. V w. p.n.e., Akropol, Ateny, Grecja.
Źródło: dostępny w internecie: wikimedia org., domena publiczna.

Nihil difficĭle nihil difficĭleNihil difficĭle: Czy tylko miasto‑państwo? Rzecz o greckich poleis

Polis (l.mn. poleis) stanowiła typową (choć nie jedyną) dla Greków formę organizacji społeczeństwa i państwa. Był to wynalazek długowieczny (istniał ok. 1200 lat) i dobrze przyjmował się na różnych terenach: miejsce narodzin i ekspansji ok. 1500 poleis, jakie znamy, stanowił basen Morza Śródziemnego, ale istniały także poleis nad Morzem Czarnym i na Bliskim Wschodzie (aż po rzekę IndusIndusIndus). Tym, co stanowiło o niezwykłej oryginalności polis, była charakterystyczna forma sprawowania władzy, która określiła podstawowe cechy cywilizacji greckiej.

bg‑turquoise
Zapamiętaj!
Zapamiętaj!

Od słowa „polis” pochodzą wyrazy „polityk” i „polityka”.

Definicja pojęcia polis

Aby ustalić precyzyjną definicję polis (l.mn. poleis), uczeni pod kierownictwem duńskiego badacza Mogensa Hermana HansenaMogens Herman HansenMogensa Hermana Hansena wykonali żmudną pracę: odnaleźli w źródłach starożytnych wszystkie poświadczenia tego słowa (a jest ich, jak się okazało, ok. 11 tys.) i poddali je analizie znaczeniowej. Z ich ustaleń wynika, że dla Greków termin polis miał dwa podstawowe zakresy znaczeniowe: z jednej strony polis była osadą, z drugiej – wspólnotą. Pierwsze znaczenie miało charakter materialny: polis tworzyła skupisko domów, które z czasem przerodziło się w miasto. Drugie – charakter bardziej abstrakcyjny i osobowy: polis składała się z ludzi tworzących organizm polityczny, który dziś byśmy nazwali państwem. W ten sposób zbitka słowna „miasto‑państwo”, do której jesteśmy przyzwyczajeni, zyskała legitymizację.

R1N6BQLJ66FKA1
Syrakuzy, Sycylia, Włochy; w starożytności jedna z największych i najsłynniejszych poleis, założona w VIII w. p.n.e.
Źródło: I Fratelli Angelo e Giorgio Bonomo (fot.), dostępny w internecie: Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0.
bg‑gray2

O formach ustrojowych poleis greckich dowiesz się z modułu Wspólna historia, z rozdziału zatytułowanego: Demokracja, czy monarchia? Rzecz o antycznych formach ustrojowych.

Natura polis

Polis była instytucją polityczną. Tworzyli ją obywatele (gr.politai, ludzie wolni, którzy w odróżnieniu od innych członków społeczeństwa (cudzoziemców, zależnych chłopów, niewolników i kobiet) jako jedyni mieli wpływ na kwestie dotyczące wspólnoty.

bg‑olive
Ciekawostka

Kobiety w starożytnej Grecji nie były obywatelami; nie miały też praw politycznych. Wedle Greków o idealnej żonie nie powinno się mówić publicznie; nie powinna była też pojawiać się w miejscach publicznych bez męskiego opiekuna. Miejsce kobiety było w domu, którym się opiekowała i w którym wychowywała dzieci.

Obywatelem trzeba się było urodzić, ewentualnie (bardzo rzadko) zostawało się nim na mocy uchwały najważniejszej instytucji greckiej polis, czyli zgromadzenia ludowego. Na zgromadzeniu zapadały ponadto decyzje dotyczące całej społeczności: o wypowiedzeniu wojny i zawarciu pokoju, uchwalaniu praw, budowach publicznych, ustanawianiu kultów itd. Każda decyzja musiała zostać poprzedzona publiczną debatą: inicjator danego przedsięwzięcia przekonywał zgromadzonych do swoich racji, inni zaś mieli prawo przedstawić kontrpropozycję. Arbitrem był lud (gr. demos), który przyznawał zwycięstwo którejś ze stron w głosowaniu.

Z biegiem lat przyczyniło się to nie tylko do rozkwitu sztuki przemawiania i zdolności logicznej argumentacji, ale także do wykształcenia specyficznej mentalności: Grecy interesowali się tym, co dzieje się w najbliższym świecie, uznawali jawność życia publicznego za bezdyskusyjną, nabywali poczucia odpowiedzialności za losy wspólnoty czy traktowali polityczną rywalizację jako coś naturalnego. Bezpośrednie uczestnictwo w życiu wspólnoty przejawiało się nie tylko w możliwości włączenia się w obrady zgromadzenia, ale także w pracę innych instytucji politycznych polis, np. rady (gr.bule), dysponującej głosem doradczym wobec zgromadzenia, która często przygotowywała jego obrady, sądów lub objęcia funkcji jednego z kadencyjnych (najczęściej rocznych) urzędników.

Instytucje polityczne greckiej polis zostały przedstawione na wykresie.

RQBakoEhjqiCm1
Ilustracja przedstawia schemat instytucji politycznych polis. Instytucje polityczne polis dzielą się na: Radę, Zgromadzenie, Urzędników, Sądy. Rada ma głos doradczy wobec Zgromadzenia. Prowadzi bieżącą politykę wewnętrzną i zagraniczną państwa (na przykład przyjmowanie posłów). Zgromadzenie ustanawia prawa, decyduje o wojnie i pokoju, niekiedy ma kompetencje sądownicze (na przykład w przypadku zdrady), wybiera urzędników. Urzędnicy to archonci, polemarchowie, stratedzy i inni. Sądy mają kompetencje sądownicze.
Źródło: Contentplus sp. z o. o. na podstawie oprac. własnego Sebastiana Rajewicza, licencja: CC BY-SA 3.0.

Model greckiej polis

Na ilustracji interaktywnej zaprezentowano schemat polis greckej. Zapoznaj się z nim, a następnie rozwiąż zadania.

1
RBTK2EOBJR641
Mapa interaktywna przedstawiająca model greckiej kolonii. Na mapie znajdują się jasne budynki miasta z czerwonawymi dachami. U góry mapy znajduje się wzgórze ze stojącą na nim świątynią. Lasy oraz roślinność zaznaczono na zielono. Na dole namalowano niebieską płaszczyznę wody. Ważne miejsca zostały podpisane oraz zaznaczono czerwono białymi znacznikami. W celu uruchomienia prezentacji należy kliknąć na biały trójkąt, znajdujący się w szarym kółku. Po lewej stronie mapy znajdują się interaktywne punkty z przełącznikami, które pokazują lub chowają dany punkt na mapie. Po kliknięciu na konkretny interaktywny punkt pojawia się informacja na jego temat. Akropol: W Grecji starożytnej było to osiedle lub miasto położone na wzgórzu. W kulturze mykeńskiej (II tys. p. n. e.), akropolis była zamkiem obronnym, który z czasem przekształcił się w ośrodek kultu religijnego (np. w Atenach). Do punktu zostało również dołączone zdjęcie. Fotografia przedstawia widok na ateński akropol, starożytny kompleks budynków wzniesiony na stromym wzgórzu. W centrum fotografii znajduje się Partenon – świątynia poświęcona Atenie Dziewicy (z greckiego parthenos - dziewica) zbudowana z jasnego marmuru, oparta na kolumnach. Zdjęcie wykonane zostało w czasie prac renowacyjnych. Obok Partenonu znajdują się pozostałe budowle akropolu, które także były poddawane renowacji. Fotografia została wykonana od strony parku, w jasny i bezchmurny dzień.Carole Raddato (fotograf), Akropol ateński, okres archaiczny, Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY SA 2.0. Teatr: Było to miejsce, gdzie ku czci boga Dionizosa wystawiano sztuki teatralne. Od piątego wieku p.n.e. do kanonu na długie lata weszły trzy tragedie, trzy komedie i jeden dramat satyrowy. Początkowo chóry, z których miała powstać tragedia, występowały na placach, na gładko ubitej lub wybrukowanej ziemi, tańcząc dookoła ołtarza Dionizosa, z trzech stron zaś placu urządzano dla widzów rodzaj drewnianych trybun. Najstarsze z zachowanych resztek monumentalnych greckich budowli teatralnych sięgają VI w. p.n.e. (w Thorikos w Attyce). Do punktu zostało również dołączone zdjęcie. Fotografia przedstawia teatr grecki. W centrum teatru znajdują się turyści. Zdjęcie zostało wykonane na tle gór. Leonid Svetkov (fotograf), Teatr grecki, Delfy, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY SA 2.5. Stadion: Budowla w kształcie podkowy, z amfiteatralnie wznoszącą się widownią, wyposażona w tor wyścigowy; miejsce odbywania się zawodów lekkoatletycznych. Poza najsłynniejszym w starożytności stadionem w Olimpii przeznaczonym na 45000 widzów, na którym mogło startować 20 zawodników znane są stadiony w Atenach, Delfach, Epidauros i w Efezie. Do punktu zostało również dołączone zdjęcie. Na fotografii przedstawiono część stadionu greckiego, znajdującego się w Olimpii. Fotografia ukazuje dwie kamienne ściany, pomiędzy którymi biegnie ścieżka, prowadząca na dużą, otwartą przestrzeń. Tło stanowi góra znajdująca się w oddali. Jean Housen (fotograf) Stadion grecki, VI w. p.n.e., Olimpia, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY 3.0. Agora: W miastach greckich centralnie położony plac - rynek najczęściej czworokątny, na którym koncentrowało się życie polityczne i znajdowały najważniejsze miejsca kultu. Agora archaiczna charakteryzowała się ulicą przebiegającą przez środek placu, której wylot wypadał między dwoma portykami. Jednym z najsłynniejszych rynków w starożytności była agora ateńska. Wznosił się tam buleuterion, ołtarze i budowle, które rozsławiły imię Aten, takie jak Stoa Poikile z freskami Polignota i Mikona. Do punktu zostało również dołączone zdjęcie. Fotografia przedstawi ruiny agory w Atenach. W centrum zdjęcia znajduje się plac, dookoła którego umieszczone są ruiny kolumn. Tło stanowią budynki. Ruiny agory w Atenach, VI w. p.n.e., Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY SA 3.0. Port: Grecy dostosowywali naturalne ukształtowanie terenu, tworząc często porty w zatokach z naturalnymi cyplami osłaniającymi statki i zabudowania portowe przed wiatrem i falami. W dużych portach, jak Pireus, znajdowały się stocznie, gdzie budowano statki, magazyny do przechowywania towarów, sklepy i inne punkty usługowe. W części stacjonowania floty budowano specjalne szopy, gdzie dokonywano drobnych napraw potężnych trirem. Do punktu został dołączony obraz przedstawiający port grecki. Na pierwszym planie znajduje się morze z zacumowanymi do portu statkami. W tle znajdują się budynki i pola, a w oddali zaś góry. John Steeple Davis Pireus i mury Aten, 1900 r., [w:] "The story of the greatest nations, from the dawn of history to the twentieth century", Nowy Jork 1900 r., źródło: wikimedia.org, domena publiczna. Świątynia: W pojęciu starożytnych Greków była domem bóstwa. Mieściła posąg kultowy, przybory liturgiczne, niekiedy skarbczyk lub skarb miasta. Wierni gromadzili się przed świątynią, nie wchodząc do wnętrza, stąd niewielkie rozmiary świątyń i skromna dekoracja wnętrza, zaś rozbudowana i bogato dekorowana strona zewnętrzna. Kamienna świątynia grecka wykształciła się w VII/VI w. p.n.e. z drewnianego megaronu. Do punktu zostało dołączone zdjęcie. Przedstawia ono Świątynię Hery w Paestum. Jest to duża budowla zbudowana z pionowo ustawionych kolumn, znajdująca się na otwartej przestrzeni. W tle rosną drzewa. Norbert Nagel (fotograf), Światynia Hery w Paestum, VI w. p.n.e., Kampania, Włochy, źródło: wikimedia.org, CC BY SA 3.0. Tolos: W architekturze greckiej była to budowla na planie koła, często z dookolną kolumnadą, zwieńczona stożkowym dachem przypominającym kopułę. Do punktu zostało dołączone zdjęcie z tolosem w Delfach. Ukazane zostały ruiny budowli: część ściany zbudowanej z kolumn. Tło stanowią ruiny innych budowli oraz góry. Arian Zwegers (fot.), Tolos Delficki - świątynia Ateny Pronaja, IV w. p.n.e., Delfy, Grecja, źródło: wikimedia.org, domena publiczna. Mury: Zapotrzebowanie na mury obronne otaczające polis związane było z zagrożeniami wojennymi, czego przykładem jest mur Temistoklesa w Atenach zbudowany w V w. p.n.e. w czasie zagrożenia militarnego ze strony Persów. Do punktu zostało dołączone zdjęcie. Przedstawia ono mur Temistoklesa, Jest on nierówny i bardzo zniszczony. Fptpgrafia została wykonana na tle błękitnego nieba. Jebulon (fotograf), Mur Temistoklesa, V w. p.n.e., Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC0 1.0. Domy: Domy w okresie archaicznym budowane były z suszonej cegły. Miały glinianą podłogę, były jedno- lub dwupiętrowe i nie powstawały według określonego projektu charakterystycznego dla danej polis. Ulice były wąskie, a budynki stawiano chaotycznie, bez określonego planu i zamysłu architektonicznego. Domy kamienne zaczęły pojawiać się w V w. p.n.e. Do punktu zostało dołączone zdjęcie. Ukazano na nim ścieżkę, po bokach której znajdują się dwie zniszczone ściany, prowadzącą na plac z pionowymi kolumnami. W tle znajdują się góry. Dom Masek, III w. p.n.e., Delos, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY SA 3.0. Pola uprawne: Ziemie uprawne należące do polis znajdowały się na terenie chory - gruntów położonych poza terenem miejskim, na których pole uprawiać mogli jedynie obywatele danej polis. Podział ziem był nierówny - największe majątki należały do arystokracji, która sama nie musiała pracować, zatrudniając do tego chłopów i niewolników. Podstawową uprawą na terenie Attyki była oliwka, powszechnie hodowano bydło. Do punktu zostało dołączone zdjęcie. Ukazuje ono pola w dolinie. Na pierwszym, planie znajdują się zielone krzaki oliwy, a dalej pola zboża. Nat Pikozh (fot.), Dolina Messara, Kreta, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY 2.0 Model greckiej kolonii, online skills, CC BY 3.0 Źródło: online‑skills, Model greckiej kolonii, ilustracja, licencja: CC BY 3.0.
Model greckiej polis
Źródło: online-skills, Model greckiej kolonii, ilustracja, licencja: CC BY 3.0.

Mapa interaktywna przedstawiająca model greckiej kolonii. Na mapie znajdują się jasne budynki miasta z czerwonawymi dachami. U góry mapy znajduje się wzgórze ze stojącą na nim świątynią. Lasy oraz roślinność zaznaczono na zielono. Na dole namalowano niebieską płaszczyznę wody. Ważne miejsca zostały podpisane oraz zaznaczono czerwono białymi znacznikami. W celu uruchomienia prezentacji należy kliknąć na biały trójkąt, znajdujący się w szarym kółku. Po lewej stronie mapy znajdują się interaktywne punkty z przełącznikami, które pokazują lub chowają dany punkt na mapie. Po kliknięciu na konkretny interaktywny punkt pojawia się informacja na jego temat. Akropol: W Grecji starożytnej było to osiedle lub miasto położone na wzgórzu. W kulturze mykeńskiej (II tys. p. n. e.), akropolis była zamkiem obronnym, który z czasem przekształcił się w ośrodek kultu religijnego (np. w Atenach). Do punktu zostało również dołączone zdjęcie. Fotografia przedstawia widok na ateński akropol, starożytny kompleks budynków wzniesiony na stromym wzgórzu. W centrum fotografii znajduje się Partenon – świątynia poświęcona Atenie Dziewicy (z greckiego parthenos - dziewica) zbudowana z jasnego marmuru, oparta na kolumnach. Zdjęcie wykonane zostało w czasie prac renowacyjnych. Obok Partenonu znajdują się pozostałe budowle akropolu, które także były poddawane renowacji. Fotografia została wykonana od strony parku, w jasny i bezchmurny dzień.Carole Raddato (fotograf), Akropol ateński, okres archaiczny, Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY SA 2.0. Teatr: Było to miejsce, gdzie ku czci boga Dionizosa wystawiano sztuki teatralne. Od piątego wieku p.n.e. do kanonu na długie lata weszły trzy tragedie, trzy komedie i jeden dramat satyrowy. Początkowo chóry, z których miała powstać tragedia, występowały na placach, na gładko ubitej lub wybrukowanej ziemi, tańcząc dookoła ołtarza Dionizosa, z trzech stron zaś placu urządzano dla widzów rodzaj drewnianych trybun. Najstarsze z zachowanych resztek monumentalnych greckich budowli teatralnych sięgają VI w. p.n.e. (w Thorikos w Attyce). Do punktu zostało również dołączone zdjęcie. Fotografia przedstawia teatr grecki. W centrum teatru znajdują się turyści. Zdjęcie zostało wykonane na tle gór. Leonid Svetkov (fotograf), Teatr grecki, Delfy, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY SA 2.5. Stadion: Budowla w kształcie podkowy, z amfiteatralnie wznoszącą się widownią, wyposażona w tor wyścigowy; miejsce odbywania się zawodów lekkoatletycznych. Poza najsłynniejszym w starożytności stadionem w Olimpii przeznaczonym na 45000 widzów, na którym mogło startować 20 zawodników znane są stadiony w Atenach, Delfach, Epidauros i w Efezie. Do punktu zostało również dołączone zdjęcie. Na fotografii przedstawiono część stadionu greckiego, znajdującego się w Olimpii. Fotografia ukazuje dwie kamienne ściany, pomiędzy którymi biegnie ścieżka, prowadząca na dużą, otwartą przestrzeń. Tło stanowi góra znajdująca się w oddali. Jean Housen (fotograf) Stadion grecki, VI w. p.n.e., Olimpia, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY 3.0. Agora: W miastach greckich centralnie położony plac - rynek najczęściej czworokątny, na którym koncentrowało się życie polityczne i znajdowały najważniejsze miejsca kultu. Agora archaiczna charakteryzowała się ulicą przebiegającą przez środek placu, której wylot wypadał między dwoma portykami. Jednym z najsłynniejszych rynków w starożytności była agora ateńska. Wznosił się tam buleuterion, ołtarze i budowle, które rozsławiły imię Aten, takie jak Stoa Poikile z freskami Polignota i Mikona. Do punktu zostało również dołączone zdjęcie. Fotografia przedstawi ruiny agory w Atenach. W centrum zdjęcia znajduje się plac, dookoła którego umieszczone są ruiny kolumn. Tło stanowią budynki. Ruiny agory w Atenach, VI w. p.n.e., Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY SA 3.0. Port: Grecy dostosowywali naturalne ukształtowanie terenu, tworząc często porty w zatokach z naturalnymi cyplami osłaniającymi statki i zabudowania portowe przed wiatrem i falami. W dużych portach, jak Pireus, znajdowały się stocznie, gdzie budowano statki, magazyny do przechowywania towarów, sklepy i inne punkty usługowe. W części stacjonowania floty budowano specjalne szopy, gdzie dokonywano drobnych napraw potężnych trirem. Do punktu został dołączony obraz przedstawiający port grecki. Na pierwszym planie znajduje się morze z zacumowanymi do portu statkami. W tle znajdują się budynki i pola, a w oddali zaś góry. John Steeple Davis Pireus i mury Aten, 1900 r., [w:] „The story of the greatest nations, from the dawn of history to the twentieth century”, Nowy Jork 1900 r., źródło: wikimedia.org, domena publiczna. Świątynia: W pojęciu starożytnych Greków była domem bóstwa. Mieściła posąg kultowy, przybory liturgiczne, niekiedy skarbczyk lub skarb miasta. Wierni gromadzili się przed świątynią, nie wchodząc do wnętrza, stąd niewielkie rozmiary świątyń i skromna dekoracja wnętrza, zaś rozbudowana i bogato dekorowana strona zewnętrzna. Kamienna świątynia grecka wykształciła się w VII/VI w. p.n.e. z drewnianego megaronu. Do punktu zostało dołączone zdjęcie. Przedstawia ono Świątynię Hery w Paestum. Jest to duża budowla zbudowana z pionowo ustawionych kolumn, znajdująca się na otwartej przestrzeni. W tle rosną drzewa. Norbert Nagel (fotograf), Światynia Hery w Paestum, VI w. p.n.e., Kampania, Włochy, źródło: wikimedia.org, CC BY SA 3.0. Tolos: W architekturze greckiej była to budowla na planie koła, często z dookolną kolumnadą, zwieńczona stożkowym dachem przypominającym kopułę. Do punktu zostało dołączone zdjęcie z tolosem w Delfach. Ukazane zostały ruiny budowli: część ściany zbudowanej z kolumn. Tło stanowią ruiny innych budowli oraz góry. Arian Zwegers (fot.), Tolos Delficki - świątynia Ateny Pronaja, IV w. p.n.e., Delfy, Grecja, źródło: wikimedia.org, domena publiczna. Mury: Zapotrzebowanie na mury obronne otaczające polis związane było z zagrożeniami wojennymi, czego przykładem jest mur Temistoklesa w Atenach zbudowany w V w. p.n.e. w czasie zagrożenia militarnego ze strony Persów. Do punktu zostało dołączone zdjęcie. Przedstawia ono mur Temistoklesa, Jest on nierówny i bardzo zniszczony. Fptpgrafia została wykonana na tle błękitnego nieba. Jebulon (fotograf), Mur Temistoklesa, V w. p.n.e., Ateny, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC0 1.0. Domy: Domy w okresie archaicznym budowane były z suszonej cegły. Miały glinianą podłogę, były jedno- lub dwupiętrowe i nie powstawały według określonego projektu charakterystycznego dla danej polis. Ulice były wąskie, a budynki stawiano chaotycznie, bez określonego planu i zamysłu architektonicznego. Domy kamienne zaczęły pojawiać się w V w. p.n.e. Do punktu zostało dołączone zdjęcie. Ukazano na nim ścieżkę, po bokach której znajdują się dwie zniszczone ściany, prowadzącą na plac z pionowymi kolumnami. W tle znajdują się góry. Dom Masek, III w. p.n.e., Delos, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY SA 3.0. Pola uprawne: Ziemie uprawne należące do polis znajdowały się na terenie chory - gruntów położonych poza terenem miejskim, na których pole uprawiać mogli jedynie obywatele danej polis. Podział ziem był nierówny - największe majątki należały do arystokracji, która sama nie musiała pracować, zatrudniając do tego chłopów i niewolników. Podstawową uprawą na terenie Attyki była oliwka, powszechnie hodowano bydło. Do punktu zostało dołączone zdjęcie. Ukazuje ono pola w dolinie. Na pierwszym, planie znajdują się zielone krzaki oliwy, a dalej pola zboża. Nat Pikozh (fot.), Dolina Messara, Kreta, Grecja, źródło: wikimedia.org, CC BY 2.0 Model greckiej kolonii, online skills, CC BY 3.0 Źródło: online‑skills, Model greckiej kolonii, ilustracja, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 1
R1GMA32KJ55UF
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 2
RE3SSHXURGZGE
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Wielkość poleis

Odpowiedź na pytanie o wielkość poleis powinna uwzględniać, zgodnie z definicją polis, dwa elementy: terytorialny i demograficzny. Terytorium polis stanowiło nie tylko miasto, ale także chora, czyli obszar wiejski wokół miasta, w którym obywatele jako jedyni mogli posiadać majątki ziemskie. Większość poleis była organizmami niewielkimi, o powierzchni do 100 km² (mniej więcej tyle, co współczesne polskie gminy). Najmniejsza z nich, Balbina położona na wyspie o tej samej nazwie, miała powierzchnię 8 km²; najsłynniejsze i największe – Spartę i Ateny o powierzchni odpowiednio 8400 km² i 2400 km² – można porównać do współczesnych niewielkich państw, takich jak Cypr (9251 km²) czy Luksemburg (2586 km²). Większość poleis dzieliła się na fylefyla, gr. fylefyle.

Liczba ludności to najczęściej kwestia szacunków, ale ostrożne wyliczenia wskazują, że typowe poleis posiadały kilka tysięcy mieszkańców wszelkiego wieku, stanu i pochodzenia, w tym kilkuset obywateli, zawsze dorosłych mężczyzn.

RBZ8SCU75GPSV
Wykres kołowy. Powierzchnia poleis. Lista elementów:
  • mniej niż 25 km²; Udział procentowy: 15%
  • 25‑100 km²; 45; Udział procentowy: 45%
  • 100‑200 km²; Udział procentowy: 20%
  • 200‑500 km²; Udział procentowy: 10%
  • więcej niż 500 km²; Udział procentowy: 10%
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R1GS5E4KURGAZ
Wykres kolumnowy. Lista elementów:
  • 1. zestaw danych:
    • Procent ludności mieszkającej poza miastem: Poleis do 200 km²
    • : 0.33
  • 2. zestaw danych:
    • Procent ludności mieszkającej poza miastem: Poleis od 200 do 500 km²
    • : 0.5
  • 3. zestaw danych:
    • Procent ludności mieszkającej poza miastem: Poleis powyżej 500 km²
    • : 0.65
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Powstanie i koniec poleis

Nie wiemy, kiedy i gdzie narodziła się polis. Jak wynika z lektury poematów HomerowychHomerHomerowych, ta specyficzna forma organizacji społeczeństwa istniała już w VIII w. p.n.e. Większość uczonych uważa, że polis narodziła się na przełomie Wieków CiemnychWieki CiemneWieków Ciemnych i epoki archaicznejepoka archaicznaepoki archaicznej, w IX–VIII w. p.n.e., w wyniku wielkiego przyrostu ludności, postępu cywilizacji i obserwowanego w tym okresie przyspieszonego procesu urbanizacyjnego.

Według ArystotelesaArystotelesArystotelesa pojawienie się polis było nieuniknionym rezultatem działania sił naturalnych:

Arystoteles
Arystoteles Polityka

Człowiek jest z natury stworzony do życia w państwie. [...] Każdy, kto egzystuje samowystarczalnie poza społecznością polis jest albo zwierzęciem, albo bogiem.

CART1 Źródło: Arystoteles, Polityka, tłum. Ludwik Piotrowicz, s. 2–3, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

Mniejsze dyskusje budzi czas upadku poleis. Przez wiele lat za symboliczny „akt zgonu” (wedle sformułowania jednego z badaczy) uważano podbój Grecji przez Filipa II MacedońskiegoFilip II MacedońskiFilipa II Macedońskiego w 338 r. p.n.e. W rzeczywistości poleis nie „umarły pod CheroneąCheroneaCheroneą”, ale zmieniły hegemona: wcześniej były nim największe z nich (Sparta, Ateny, Teby, a więc „swoi”), po Cheronei – obce mocarstwa, najpierw hellenistyczne, później Rzym. Ich kres wyznacza upadek świata antycznego.

Aby podsumować dotychczasową wiedzę zapoznaj się z filmem zatytułowanym Polis: idea państw‑miast, a następnie wykonaj zadania.

R1A6dYi5G76m1
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: Idea państw‑miast.
Polecenie 3
R1MAKQFPH456F
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 4
RLGQUHSL85O8Q
Wybierz poprawną odpowiedź. Synojkizm oznacza dosłownie: Możliwe odpowiedzi: 1. przekazywanie rządów w polis z ojca na syna, 2. współzamieszkiwanie, 3. wzajemną pomoc współobywateli
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 5
R3PstjsS4aTuw
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Słownik łacińsko‑polski

 nihil difficĭle
 nihil difficĭle

nic trudnego

Słownik pojęć

Arystoteles
Arystoteles
RSZK74T72V8E6
Rzymska kopia popiersia Arystotelesa, według rzeźby Lizypa, wykonanej w IV w. pne). Muzeum Pałacu Altemps, Rzym, Włochy
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

żyjący w IV w. p.n.e. jeden z najwybitniejszych filozofów greckich.  Od miejsca narodzin (Stagira) zwany był niekiedy Stagirytą.

bg‑gray2

Obszerne informacje o życiu i twórczości Arystotelesa znajdzoesz w module Filozofia w starożytnej Grecji i Rzymie, w rozdziale Jak filozofowie greccy wyjaśniali naturę wszechrzeczy.

Cheronea
Cheronea

miasto w Grecji. W 338 r. p.n.e. miejsce bitwy zwycięskiej dla armii Filipa II Macedońskiego, której wynik zadecydował o utracie niezależności przez poleis greckie.

epoka archaiczna
epoka archaiczna

okres w historii starożytnej Grecji mieszczący się między tzw. wiekami ciemnymi cywilizacji greckiej a jej okresem klasycznym. Obejmuje przedział czasu od VIII w. p.n.e. do początku V w. p.n.e.

falanga
falanga

zwarty szyk bojowy piechoty greckiej (później również macedońskiej i hellenistycznej) ustawiony w linii, ośmiorzędowy, ustawiony równolegle do frontu.

Filip II Macedoński
Filip II Macedoński

żyjący w IV w. p.n.e. król Macedonii. Dzięki sukcesom w wojnach z sąsiadami powiększył terytorium państwa, tworząc z Macedonii silny organizm państwowy. Ojciec twórcy imperium macedońskiego, Aleksandra Wielkiego.

fyla, gr. fyle
fyla, gr. fyle

jednostka podziału obywateli. Pierwotne fyle były starsze od samej polis, później w wielu miejscach świata greckiego stały się zwykłymi jednostkami administracyjnymi.

Homer
Homer
RT9S3EO2LHQA4
Popiersie Homera, rzymska kopia z II w. n.e. Muzeum Brytyjskie, Londyn
Źródło: dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Homer#/media/Plik:Homer_British_Museum.jpg, domena publiczna.

żyjący w VIII w. p.n.e. grecki wędrowny pieśniarz i recytator. Dzięki autorstwu dwu wiekopomnych poematów IliadyOdysei, uważa się go za ojca poezji epickiej.

bg‑gray2

Więcej informacji na temat Homera i jego twórczości znajdziesz w module Literatura grecka, w rozdziale zatytułownaym: Śladami Homera: Iliada i Odyseja.

Indus
Indus

rzeka w Azji Południowej, przepływająca przez Chiny, Indie i Pakistan, a ostatecznie uchodząca do Morza Arabskiego. Jej długość wynosi 3180 km.

Mogens Herman Hansen
Mogens Herman Hansen

żyjący w XX/XXI w. duński filolog klasyczny;  jeden z czołowych uczonych zajmujących się demokracją ateńską i polis grecką.

synojkizm
synojkizm

w starożytnej Grecji proces połączenia odrębnych osad w jeden organizm państwowy – polis.

Wieki Ciemne
Wieki Ciemne

okres w historii starożytnej Grecji, trwający od upadku kultury mykeńskiej (XII?XI w. p.n.e.) do początku epoki archaicznej (IX/VIII w. p.n.e, podczas którego zaszły w świecie greckim zasadnicze zmiany, które zadecydowały o kształcie klasycznej cywilizacji greckiej. Określenie ciemne wiąże się z bardzo skromnym (w porównaniu z wcześniejszym i późniejszym okresem) zasobem źródeł archeologicznych i całkowitym brakiem źródeł pisanych.