Życie domowe i rodzinne w Grecji i Rzymie
Nihil difficileNihil difficile: Edukacja w starożytnej Grecji i Rzymie
Jak wychowywano i kształcono w Grecji
Model edukacji stworzony w starożytnych Atenach oraz propagowany przez nią ideał wychowawczy i polityczny okazał się trwały i uniwersalny. Jego istotą było krzewienie tradycji cywilizacyjnych i obywatelskich. Utrwalał on kulturę i tożsamość nie tylko grecką, ale w dalszej perspektywie europejską.
Grecy dążyli do wszechstronnego wychowania młodych mężczyzn, do jednoczesnego rozwoju cielesnego, obycia politycznego (społecznego) i wykształcenia muzycznego. Wykształcony obywatel powinien być „piękny i dobry”.
Taki model wychowania, który kształtuje w młodym człowieku zarówno cechy fizyczne, jak i duchowe (moralność, cnoty, inteligencja), nosi nazwę kalokagathia, od greckich słów: kalós (piękny) i agathós (dobry).
Całościowe wychowanie Greka, zgodne z normami przyjętymi wśród arystokracji, określane jest terminem paideiapaideia.
Grecki mówca IzokratesIzokrates, uważany za twórcę tego modelu edukacji, w jednej ze swoich mów zdefiniował pojęcie obywatela Grecji z V/IV w. p.n.e.:
Zdobycie takiego wykształcenia niezbędne było młodym Grekom do udziału w życiu publicznym. Istnienie ostracyzmuostracyzmu w Atenach świadczy o dążeniach do tego, by każdy pełnoprawny obywatel miasta umiał pisać. Musiał bowiem zapisać na glinianej tabliczce imię osoby, która jego zdaniem, zagraża państwu i zasługuje na wygnanie.
Informacje na temat sądu skorupkowego oraz życia politycznego w Atenach poszerzysz w rozdziale - Demokracja, czy monarchia? Rzecz o antycznych formach ustrojowych, w module - Wspólna historia.
Jak przebiegało kształcenie chłopców w starożytnej Grecji od narodzin do dwudziestego roku życia dowiesz się otwierając kolejne zakładki.
Z chwilą ukończenia siódmego roku życia chłopiec rozpoczynał edukację. Pozostawał w tym czasie pod opieką tzw. pedagoga, do którego obowiązków należało: kształcenie chłopca, uczenia go dobrych manier i kultury osobistej, a także pomoc w lekcjach. Do dziesiątego roku życia nauczyciel zwany na tym poziomie gramatystą, uczył głównie pisania, liter i tabliczki mnożenia. Za zeszyty służyły drewniane tabliczki powleczone woskiem, za długopisy i ołówki - rylec (podłużne narzędzie zakończone ostrym końcem). Grecy mieli w zwyczaju wiązać tabliczki na podobieństwo dzisiejszej książki. U początków naszej ery zastosowano tę metodę także przy papirusach. Zamiast sporządzać zwoje, oddzielano odrębne karty, a następnie związywano je lub w odpowiedni sposób składano.
Dopiero po tej trzyletniej, bardzo rozbudowanej fazie wstępnej edukacji, chłopiec zaczynał czytać proste utwory literackie, które w tamtych czasach były głównym źródłem wiedzy historycznej, geograficznej, mitologicznej, politycznej i prawnej. Należały do nich przede wszystkim wielkie dzieła Homera, a mianowicie „Iliada” i „Odyseja”. Ważną rolę w kształceniu odgrywały także zasady życia w społeczeństwie, uczenie postaw obywatelskich oraz zasad demokracji. Cały system nauczania opierał się na zasadzie pamięciowej. Uczeń miał obowiązek nauczyć się na pamięć tekstu, z którego był odpytywany; nie musiał rozumieć treści recytowanego utworu. Zajęcia z muzyki, niezbędne do uczestnictwa w życiu religijnym każdej polis, prowadził kitarysta. Uczył on śpiewu hymnów do bóstw oraz innych utworów o treści religijnej oraz gry na kitarze. Ponadto nauczano gry na flecie i tańca rytualnego. Od 14 roku życia uczeń rozpoczynała naukę gimnastyki u nauczyciela zwanego pedotryba. Pod jego okiem młody Grek rozwijał sprawność ciała i trenował najważniejsze dyscypliny sportowe: biegi, skoki, rzut włócznią i dyskiem, strzelanie z łuku, itp. Przygotowywał się do udziału w igrzyskach oraz przyszłej służby wojskowej.
Mimo demokracji ateńskiej i demokratycznej myśli politycznej, nie wszyscy uważali, iż szkolenie i wychowanie państwowe powinno objąć wszystkich obywateli. Zdaniem arystokracji nauka państwowa powinna obejmować dzieci i młodzież wywodzącą się z ich sfer. Cnota bowiem nie była według nich czymś wyuczonych i nabytym, lecz wrodzonym. Ludzie wywodzący się niższych warstw społecznych w naturalny sposób jej nie posiadali i jako tacy nie powinni podlegać państwowemu nauczaniu, którego głównym celem było przecież wykształcenie grupy najlepszych ateńskich obywateli. Jednak poglądy filozofów, rozwój myśli pedagogicznej zmieniły z czasem podejście do tematyki wychowania.
Kształcenie kobiet
Kobiety nie były poddawane kształceniu państwowemu. Nie miały one praw politycznych, choć należały do wspólnoty obywatelskiej. Uważano, że kobiety są „dożywotnio niepełnoletnie”. Kobieta przez całe życie pozostawała pod opieką jakiegoś mężczyzny, najpierw ojca, a potem męża. Część kobiet nawet we własnym domu miała specjalnie wydzielone pomieszczenie, tzw. gynaeceum (gr. gynaikeion) , w których musiała przebywać.
Trzeba jednak zauważyć, że w niektórych greckich miastach kobiety tworzyły własne grupy arystokratyczne, zajmujące się szeroko pojętą kulturą. Chłopcy byli kształceni w muzyce i pisali poezję głównie polityczną, odczytywaną następnie w męskim gronie podczas uczt, a kobiety specjalizowały się w liryce. Najważniejszą przedstawicielką poezji lirycznej jest SafonaSafona, która przewodziła własnej grupie młodych dziewcząt, ucząc je i wychowując.
Więcej o Safonie i jej twórczości literackiej dowiesz się w rozdziale - Uniwersalne treści liryki greckiej, w module zatytułowanym - Literatura grecka.
Aby utrwalić wiedzę dotyczącą kształcenia dzieci w starożytnej Grecji, wykonaj ćwiczenia.
Kształcenie i wychowanie w Sparcie
System wychowania dzieci i młodzieży w Sparcie wywarł ogromny wpływ na całe społeczeństwo. Celem edukacji było całkowite podporządkowanie jednostki państwu. Noworodki uznane za słabe, porzucano w górach. Siedmioletni chłopcy zaczynali wychowanie państwowe trwające do 20 roku życia, którego ukończenie było warunkiem uzyskania statusu obywatela. Oprócz nauki czytania i pisania oraz elementów muzyki, edukacja polegała na permanentnych ćwiczeniach fizycznych i wyrabianiu posłuszeństwa. W wieku 12 lat chłopcy opuszczali dom rodzinny i przenosili się do baraków, gdzie w skrajnej niewygodzie żyli do ukończenia wychowania. Karmiono ich tak skąpo, że musieli dożywiać się kradzionym jedzeniem; przyłapanych karano chłostą, nie za kradzież, ale za to, że dali się złapać. W wieku 20 lat młody człowiek stawał się wojownikiem. Wchodzący w dorosłe życie Spartanin był znakomitym żołnierzem – świetnie wyszkolonym, wytrzymałym, zdyscyplinowanym. Niestety, ich rozwój intelektualny pozostawiał wiele do życzenia. Nie mieli własnego zdania, bo uczono ich być posłusznym zwierzchnikom, mieli minimalne potrzeby duchowe i ubogie słownictwo. LakoniczneLakoniczne wypowiedzi Spartan przeszły do historii.
Jedna z najsłynniejszych anegdot odnosząca się do „oszczędnego” wysławiania się Spartan, dotyczy Filipa II MacedońskiegoFilipa II Macedońskiego. Podczas podboju Grecji (IV w. p.n.e.) wysłał on wiadomość do Sparty: „Jeśli wtargnę do Lakonii, zburzę wasze miasto.” Na co Spartanie odpowiedzieli jednym słowem: „Jeśli.”
Podczas gdy w Atenach kobiety były wychowywane głównie do roli żon i matek pozostających w domu, Spartanki cieszyły się znacznie większą swobodą i niezależnością. Państwo spartańskie uznawało, że zdrowe i silne kobiety wydadzą na świat silnych wojowników, dlatego troszczono się o ich rozwój fizyczny. Dziewczęta uczestniczyły w ćwiczeniach gimnastycznych, biegach, zapasach, a nawet w rzucie oszczepem czy dyskiem. Takie wychowanie miało zahartować ich ciała i ducha. Uczono je również odwagi, dumy i posłuszeństwa wobec praw państwa. Miały też większe prawa niż w innych greckich miastach: mogły posiadać majątek, zarządzać nim i swobodnie poruszać się po mieście. Ceniono ich szczerość, bezpośredniość i lakoniczny sposób mówienia, zgodny z duchem spartańskiej prostoty. Dzięki temu Spartanki wyróżniały się w świecie greckim siłą, pewnością siebie i dumą, która budziła respekt nawet wśród mężczyzn.
Więcej na temat spartańskiego wychowania dowiesz się w rozdziale - Demokracja, czy monarchia? Rzecz o antycznych formach ustrojowych, w module zatytułowanym - Wspólna historia.
Wykonaj ćwiczenia dotyczące wychowania w Sparcie.
Wskaż zalety i wady spartańskiego wychowania. Wyjaśnij, dlaczego pewien historyk zauważył, że to nie przypadek, że Sparta nie wydała żadnego wielkiego filozofa, uczonego czy pisarza.
Edukacja w starożytnym Rzymie
O tym, jak kształcono dzieci i młodzież w Rzymie, dowiesz się z prezentacji. Zapoznaj się z nią, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Słownik łacińsko‑polski
wspólny
rynek, życie publiczne
w, na
język
szkoła elementarna
nic nowego
być
Słownik pojęć
szkoła filozoficzna założona w IV w. p.n.e. przez Platona w gaju Akademosa w Atenach. Była jednym z najważniejszych ośrodków myśli starożytnej. Rozwijano w nim filozofię Platona, ale również m.in. sceptycyzm oraz neoplatonizm (V w.). Po wielu stuleciach działalności Akademia została ostatecznie zamknięta w VI w.
w starożytności i w średniowieczu ośrodek życia kulturalnego i wielki port Morza Śródziemnego; za rządów Ptolemeuszów (IV – I w. p.n.e.) stolica Egiptu.
żyjący w II/I w. p.n.e. wódz, polityk, dyktator i pisarz rzymski; autor m.in. dzieł De bello Gallico („O wojnie galijskiej”) oraz Commentarii rerum gestarum belli civilis („O wojnie domowej”).
Więcej informacji na temat Cezara znajdziesz w rozdziale - Czasy dyktatury. Cezar o Cezarze, czyli pamiętniki wielkiego wodza, w module - Historia starożytnego Rzymu.
żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski mówca, polityk, filozof i pisarze, uznawany za jednego z najwybitniejszych mówców i prozaików w historii łaciny. Był kluczową postacią polityczną i obrońcą republiki rzymskiej.
O Cyceronie dowiesz się więcej w rozdziale - Marek Tuliusz Cyceron - lepszy mówca, czy filozof? w module zatytułowanym -Spuścizna literacka starożytnych Rzymian.
żyjący w IV w. p.n.e. król Macedonii, polityk i strateg. Dzięki sukcesom w wojnach z sąsiadami powiększył terytorium państwa, tworząc z Macedonii silny organizm państwowy. Ojciec twórcy imperium macedońskiego, Aleksandra Wielkiego.
starożytny grecki kompleks budynków, który służył ćwiczeniom fizycznym; z czasem stał się także ważnym ośrodkiem życia towarzyskiego i intelektualnego, miejscem dyskusji filozoficznych i nauki, a w późniejszym okresie nawet siedzibą szkół średnich.
żyjący w II w. p.n.e. bracia Tyberiusz i Gajusz, synowie Tyberiusza Semproniusza Grakchusa i Kornelii Afrykańskiej Młodszej. Zasłynęli ze swych reform mających ograniczyć nierówności społeczne w republice rzymskiej. Tyberiusz chciał przeprowadzić reformę rolną; Gajusz kontynuował jego dzieło, wprowadzając szersze reformy społeczne i polityczne. Obaj zostali zabici w wyniku oporu arystokracji.
pierwotnie nazwa starożytnego plemienia z południowej Tesalii, które według mitologii, dało nazwę Grekom i ich ojczyźnie – Helladzie. Z czasem Hellenami nazywano wszystkich ludzi zamieszkujących Grecję i jej kolonie.
żyjący w VIII w. p.n.e. grecki pieśniarz wędrowny, epik, śpiewak i recytator; uważany za ojca poezji; autor dwu poematów zatytułowanych Iliada i Odyseja.
Rozdział podręcznika poświęcony Homerowi nosi tytuł - Śladami Homera: Iliada i Odyseja. Znajdziesz go w module - Literatura grecka.
żyjący w V/IV w. p.n.e. mówca grecki i nauczyciel wymowy; wprowadził podział na języki poetyckie i języki prozy.
strunowy instrument muzyczny, używany przez starożytnych Greków; odmiana liry.
miasto położone nad cieśniną Bosfor, dzisiejszy Stambuł. Nazwa ta została nadana miastu przez cesarza Konstantyna Wielkiego, który wybrał je na stolicę Cesarstwa Rzymskiego w IV w.
żyjąca w II w. p.n.e. matka Tyberiusza i Gajusza Grakchów, rzymska arystokratka. Dobrze wykształcona, gromadziła wokół siebie elitę intelektualną ówczesnego Rzymu; oddana rodzinie i wychowaniu dzieci, stała się wzorem rzymskiej matrony.
kraina historyczna w południowej starożytnej Grecji, położona w południowo‑wschodniej części Półwyspu Peloponeskiego; jej stolicą była Sparta.
żyjący w III w. p.n.e. pierwszy w historii poeta rzymski, z pochodzenia Grek. Zasłużył się dla łaciny tworząc pierwociny języka poetyckiego w zakresie epopei, liryki i dramatu. Dla potrzeb tej szkoły przetłumaczył na łacinę Odyseję Homera.
jeden z trzech rodzajów literackich, obok epiki i dramatu, charakteryzujący się subiektywnym wyrażaniem emocji, uczuć i refleksji poprzez monolog liryczny.
V/IV w. p.n.e., złoty wiek greckiej sztuki, charakteryzujący się dążeniem do harmonii, proporcji i realizmu, a kulminacją rozwoju artystycznego.
szkoła zapasów i boksu w starożytnej Grecji; zazwyczaj wchodziła w skład gimnazjonu.
z greckiego paidagogos – „prowadzący chłopca”, niewolnik, którego zadaniem było odprowadzanie chłopca do szkoły lub palestry i pilnowanie go. Z czasem termin ten rozszerzył się na osoby, które moralnie i duchowo prowadziły wychowanka, ucząc go zasad dobrego zachowania.
grecka wyspa położona między Morzem Śródziemnym i Morzezm Egejskim. W starozytności ważny ośrodek kulturalny i handlowy.
żyjaca w VII/VI w. p.n.e. grecka poetka tworząca poezję liryczną.
Więcej informacji o Safonie znajdziesz w rozdziale - Uniwersalne treści liryki greckiej, w module zatytułowanym - Literatura grecka.