Życie społeczne i gospodarcze w Grecji i Rzymie
Nihil difficileNihil difficile: Historia prawa rzymskiego. Słynne postaci świata antycznego związane z prawem rzymskim.
Na początek zapoznaj się z kilkoma podstawowymi informacjami dotyczącymi prawa rzymskiego.
Praktyczni i niechętni do abstrakcyjnego rozumowania Rzymianie nie roztrząsali w swoich pismach znaczenia terminu „prawo”. Jeden z prawników rzymskich, CelsusCelsus, pytany o definicję prawa stwierdził, że:
W trakcie istnienia Rzymu prawo wielokrotnie się zmieniało, jego ewolucja była konsekwencją potrzeb i rozwoju państwa.
W literaturze przedmiotu wyodrębnia się następujace fazy rozwoju prawa rzymskiego:
1. Okres prawa archaicznego (753 p.n.e.-poł. III w. p.n.e.) — obowiązujące wtedy prawo, nazywane kwirytarnym (od KwirytówKwirytów, jak nazywali siebie Rzymianie), było przede wszystkim prawem zwyczajowym. W drugiej połowie tego okresu, dzięki „Ustawie XII Tablic” oraz działalności interpretacyjnej uczonych‑prawników, zaczyna stopniowo wyłaniać się to, co nazywamy systemem prawa.
2. Okres prawa klasycznego (poł. III w. p.n.e.-235 n.e., tj. koniec dynastii Sewerów) — rozkwit i szczyt rozwoju prawa rzymskiego
3. Okres prawa poklasycznego (235‑565 n.e.) — zakończony kodyfikacją justyniańską.
Źródło: Władysław Rozwadowski, Prawo rzymskie. Zarys wykładów wraz z wyborem źródeł. Warszawa 1991, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
W prezentacji multimedialnej przedstawiono chronologicznie etapy rozwoju prawa rzymskiego. Zapoznaj się z nimi, a następnie wykonaj zadania.
Źródła prawa rzymskiego
Żyjący w II w. jurysta rzymski - GajuszGajusz, napisał podręcznik prawa pt. Institutiones („Instytucje”). Zastosował w nim nowatorską, jak na owe czasy, systematykę prawa. Podzielił je na trzy działy: prawo dotyczące osób (ius quod ad personas pertinetius quod ad personas pertinet), rzeczy (ius quod ad res pertinetius quod ad res pertinet oraz powództw (ius quod ad actiones pertinetius quod ad actiones pertinet . Do XIX wieku Instytucje Gajusza znane były wyłącznie dzięki fragmentom z Digestów i Instytucji JustynianaJustyniana. Odkrycie w XIX w. pergaminowego palimpsestupalimpsestu z V/VI w. umożliwiło dotarcie do ok. 80 procent oryginalnego tekstu. Miało to ogromny wpływ na rozwój wiedzy na temat prawa rzymskiego, szczególnie z okresu klasycznego.
A oto źródła prawa według Gajusza. Zapoznaj się z treścią audiobooka i wykonaj zadanie.
Gaius
Instytucje
Źródła prawa:
(…)
2. Składają się zaś prawa ludu rzymskiego z ustaw, uchwał zgromadzeń plebejskich, uchwał senatu, konstytucji cesarzy, edyktów tych (urzędników), którzy mają prawo ogłaszania edyktów, (oraz) odpowiedzi znawców prawa.
3. Ustawą jest to, co lud nakazuje i postanawia. Uchwałą zgromadzenia plebejskiego jest to, co plebs nakazuje i postanawia. Plebs zaś tym się różni od ludu, że nazwą ludu oznacza się wszystkich obywateli, licząc także patrycjuszów, nazwą plebsu zaś oznacza się pozostałych obywateli, z pominięciem patrycjuszów. Stąd (też) patrycjusze niegdyś twierdzili, że uchwałami zgromadzeń plebejskich, które zostały podjęte bez ich przyzwolenia, nie są oni związani. Lecz potem uchwalona została ustawa Hortensia, w której postanowiono, że uchwały zgromadzeń plebejskich obowiązują cały lud; tak więc, tym sposobem zostały (one) zrównane z ustawami.
4. Uchwałą senatu jest to, co senat nakazuje i postanawia. A zachowuje ona moc ustawy, choć tę sprawę rozważano.
5. Konstytucją cesarza jest to, co cesarz postanawia dekretem lub edyktem lub listowną odpowiedzią. I nigdy nie wątpiono, że to zachowuje moc ustawy, skoro (i) sam cesarz otrzymuje władzę przez ustawę.
6. Prawo ogłaszania zaś edyktów mają urzędnicy ludu rzymskiego. Lecz najobszerniejsze prawo jest (zawarte) w edyktach dwóch pretorów: miejskiego i dla cudzoziemców, których jurysdykcję mają w prowincjach ich namiestnicy; także w edyktach edylów kurulnych, których jurysdykcję mają w prowincjach ludu rzymskiego kwestorowi, bo do prowincji cesarza w ogóle się nie posyła kwestorów i dlatego też edykt w tych prowincjach nie jest ogłaszany.
7. Odpowiedzi znawców prawa są (to) zdania i poglądy tych (prawników), którym pozwolono tworzyć prawa. Jeżeli do jednego sprowadzają się ich wszystkie zdania, to, co w taki sposób myślą, zachowuje moc ustawy, jeżeli są natomiast sprzeczne między sobą, sędziemu wolno pójść za którym chce zdaniem.
Co spowodowało, że prawo rzymskie, niewiele zmienione przetrwało do dziś?
Po zapoznaniu się z multimedium na pewno zrozumiesz uniwersalność tego fenomenu.
Sądy rzymskie
Spośród licznych sądów istniejących w państwie rzymskim za czasów królewskich, republiki i pryncypatu można wymienić: sądy rodzinne, domowe, którym przewodniczył pater familiaspater familias oraz sądy państwowe. W okresie królewskim władzę sądową w Rzymie posiadali królowie, w czasach republiki w zasadzie tylko urzędnicy. W zwyczajnym sądowym postępowaniu prywatnym urzędnik wyznaczał spośród obywateli, w porozumieniu ze stronami, sędziego mającego rozstrzygnąć spór. W sprawach należących do kompetencji pretorapretora wyznaczono z reguły trzech lub pięciu sędziów zwanych rekuperatoramirekuperatorami. Od 149 roku p.n.e. ustanowiono stałe trybunały do sądzenia niektórych rodzajów spraw karnych. Pod koniec III wieku n.e. regułą staje się iudicium exordinariumiudicium exordinarium, w którym urzędnik sam rozpoznaje sprawę i kończy ją wyrokiem. W tym okresie najwyższą instancją jest cesarz.
W starożytnym Rzymie nie było urzędu oskarżyciela publicznego oraz formacji dochodzeniowej, przestępstwo nie było więc przestępstwem, dopóki ktoś publicznie nie oskarżył o nie danej osoby. Skargę można było złożyć u pretora. Zarówno oskarżyciel, jak i pozwany otrzymywali wezwanie do stawienia się przed urzędnikiem, który decydował, czy warto zająć się tą sprawą. Jeśli tak, mianował sędziego i przez kilka dni toczył się proces sądowy.
Więcej informacji o Cyceronie znajdziesz w rozdziale -Marek Tuliusz Cyceron, lepszy mówca, czy filozof? w module zatytułowanym -Spuścina literacka starożytnych Rzymian.
Łacińskie paremie prawnicze
Paremie prawnicze to inaczej sentencje łacińskie dotyczące prawa rzymskiego. Różnego rodzaju regulaeregulae i maximae iurismaximae iuris były formułowane już w okresie prawa klasycznego. Tendencja do wyodrębniania takich zasad i sformułowań w całości dorobku jurysprudencji, celem przedstawienia w zwięzłej formie podstawowych założeń porządku prawnego, zaznaczyła się głównie w prawie rzymskim okresu poklasycznego. Wyrazem tej tendencji w prawie justyniańskim może być zamieszczenie w Digestach justyniańskichDigestach justyniańskich odrębnych tytułów poświęconych regułom prawnym oraz znaczeniu terminów prawniczych.
Znaczenie paremii rzymskich dla tworzenia współczesnej kultury prawnej i dla wzajemnego zrozumienia prawników reprezentujących różne systemy prawne jest ogromne. Paremie te są często powoływane w orzecznictwie sądów europejskich i krajowych. Ułatwiają porozumienie w różnych systemach prawnych.
Ponad osiemdziesiąt najważniejszych łacińskich paremii wyryto na budynku Sądu Najwyższego w Warszawie. W ilustracji interaktywnej zamieszczono kilka z nich.
Na zakończenie zapoznaj się z materiałem filmowym traktującym o prawie rzymskim. Dzieki temu utrwalisz i uzupełnisz swoją wiedzę.
Omów przebieg procesu sądowego w starożytnym Rzymie.
Wykaż znaczenie prawa rzymskiego dla współczesnych systemów prawnych w Europie.
Słownik łacińsko‑polski
cywilny, obywatelski, państwowy
księga, wykaz, zbiór
ustalenie, ustawa, rozporządzenie
ciało, całość, ogół
prawo, ustawa, zasadaprawna, sąd
prawo, uchwała, reguła
starsi ludzie, przodkowie
nowy, młody, świeży
Słownik pojęć
stojący na forum wielofunkcyjny budynek użyteczności publicznej, pełniącym rolę hali sądowej i targowej. Nazwa „bazylika” pochodzi od greckiego słowa oznaczającego „królewski”.
żyjący w II w. rzymski prawnik okresu klasycznego, autor zachowanych we fragmentach szeregu dzieł prawniczych.
żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski pisarz, polityk, dowódca wojskowy, filozof i mówca sądowy.
(łac. Digesta Iustiniani, pełna nazwa: Iustiniani Augusti Digesta seu Pandectae) wybór fragmentów pism 39 jurystów dokonany urzędowo i podniesionych do rangi ustawy; najobszerniejsza z trzech części wielkiej kompilacji prawa rzymskiego podjętej w latach 528–534 przez cesarza Justyniana I Wielkiego
żyjący w II w. jurysta rzymski, znany głównie jako autor podręcznika prawa pt. Institutiones („Instytucje”).
żyjący w XVI w. prawnik francuski; autor krytycznego wydania zbioru prawa rzymskiego pt. Corpus iuris civilis („Zbiór prawa cywilnego”).
dawne lub historyczne określenie prawnika, osoby posiadającej specjalistyczną wiedzę z zakresu prawa.
żyjący w V/VI w. cesarz bizantyński z dynastii justyniańskiej; święty Cerkwi prawosławnej. Za jego czasów Cesarstwo Bizantyńskie osiągnęło największą świetność w swych dziejach.
żyjący w II/III w. cesarz rzymski. Syn cesarza Septymiusza; współrządził z ojcem, po jego śmierci (krótkotrwale) z młodszym bratem Septymiuszem Getą. Po jego zamordowaniu w roku 212 stał się władcą samodzielnym.
pierwotnie nazwa Sabinów, ludów zamieszkałych środkową Italię. Po podbiciu ich przez Rzymian (III w. p.n.e.), nazwa ta została przez nich przejęta dla oznaczenia obywateli‑cywilów w przeciwieństwie do Romani jak określano obywateli‑żołnierzy.
żyjący w II/I w. p.n.e. polityk republiki rzymskiej i autorytet w dziedzinie prawa rzymskiego. Przypisuje mu się stworzenie systematycznej dyscypliny prawniczej. Został wybrany na najwyższe stanowisko religijne i polityczne w Rzymie, stanowisko najwyższego kapłana Pontifex Maximus , podobnie jak wcześniej jego ojciec i wuj.
rękopis spisany na używanym już wcześniej materiale piśmiennym, z którego usunięto poprzedni tekst, najczęściej w celu zmniejszenia kosztów nowego materiału.
uprzywilejowana warstwa społeczna w starożytnym Rzymie; arystokraci, którzy posiadali pełnię praw politycznych i monopol na sprawowanie urzędów.
w starożytnym Rzymie byli wolni obywatele bez pełni praw politycznych, którzy walczyli o równouprawnienie z patrycjuszami, czyli arystokratyczną elitą.
uchwały zgromadzenia plebejskiego, czyli zgromadzenia składającego się wyłącznie z plebejuszy — warstwy społecznej niezamożnej i początkowo pozbawionej pełni praw politycznych.
starożytny rzymski urzędnik, który pełnił głównie funkcje sądownicze, ale w czasie nieobecności konsulów mógł przejmować najwyższą władzę w mieście.
Więcej o urzędach i urzędnikach rzymskich dowiesz się z modułu - Wspólna historia, z rozdziału pt. Demokracja, czy monarchia? Rzecz o antycznych formach ustrojowych.
w prawie rzymskim sędziowie wyznaczeni przez pretora do rozstrzygania sporów cywilnych w procesie formularzowym. Byli to osoby prywatne, zwykle zaufani obywatele, powoływane przez pretora na sędziego w konkretnej sprawie. Rekuperator miał za zadanie rozstrzygnąć spór według prawa i formuły pretorskiej, często w sprawach wymagających specjalistycznej wiedzy lub wątpliwych kwestii prawnych. Liczba rekuperatorów zależała od wagi sprawy – zwykle 3 lub 5. Rekuperatorzy pełnili rolę podobną do rozjemców w nowoczesnym arbitrażu – nie byli urzędnikami państwowymi, lecz wykonywali funkcję sędziowską z ramienia pretora.