Sztuka starożytnej Grecji
Nihil difficile Nihil difficile: Od uśmiechu archaicznego do grupy LaokoonaLaokoona. Krótka historia rzeźby greckiej
Rzeźba grecka stanowi jedno z najważniejszych osiągnięć sztuki starożytnej i wywarła ogromny wpływ na późniejszy rozwój kultury europejskiej. Jej twórcy dążyli do ukazania piękna ludzkiego ciała, harmonii proporcji oraz idealnego połączenia natury z rozumem. Na przestrzeni wieków rzeźba zmieniała się wraz z rozwojem myśli filozoficznej, estetycznej i społecznej.
Uśmiechnięte posagi
Rzeźba okresu archaicznego charakteryzowała się schematycznością oraz sztywną, frontalną postawą przedstawianych postaci. Typowe dla tego okresu były figury kurosówkurosów i korkor, ukazujące młodzieńców i dziewczęta o uproszczonych formach. Postaci miały ręce zaciśnięte w pięści, jedną stopę wysunietą do przodu, włosy „w kratkę”, a na twarzy tzw. „uśmiech archaiczny”.
Ilustracja interaktywna tzw. Kuros z AnawisosAnawisos jest idealnym przykładem tej charakterystyki.
Prezentacja multimedialna przedstawia kolejną rzeźbę pochodzącą z okresu archaicznego. Jest to „Moschoforos”, czyli pasterz „Niosący cielę”. Zapoznaj się z prezentacją, a dla utrwalenia wiedzy, wykonaj zadania.
Monumentalne posągi
W okresie klasycznym rzeźba grecka osiągnęła harmonię i doskonałość formy. Twórcy, tacy jak Fidiasz czy Poliklet, skupiali się na idealnych proporcjach ciała oraz naturalnym ruchu postaci, stosując zasadę kontrapostu. Rzeźby z tego okresu cechuje spokój, równowaga i dążenie do ideału piękna. Uderzający jest całkowity spokój rzeźbionych postaci.
Rzeźbę grecką epoki kasycznej znamy głównie z kopii rzymskich, które powstały mniej więcej 500 lat po oryginałach. Spodziewamy się zwykle, że kopie te są wierne, jednak w starożytności oryginał był raczej inspiracją i wzorem. Kopiowano chętnie i często zwłaszcza dzieła Polikleta, Myrona i Fidiasza, rzeźbiarzy V w. p.n.e.
W galerii przedstawiono sylwetki najwybitniejszych artystów V i IV w. p.n.e. oraz ich spektakularne dzieła. Zapoznaj się z multimedium i wykonaj ćwiczenia.
Równowaga przeciwieństw, czyli kontrapost
Poliklet był nie tylko twórcą słynnego kanonu w rzeźbie, ale również prekursorem kontrapostu w sztuce.
Czym była technika kontrapostu dowiesz się na podstawie słynnej rzeźby Doryforos („Niosący włócznię”).
Ilustracja posiada punkty interaktywne, w których znajdziesz teksty kultury zawierajace informacje m. in. na temat kanonu i kontrapostu w rzeźbie klasycznej.
W V wieku p.n.e., w sztuce okresu klasycznego, rzeźbiarze greccy komponowali postacie ludzkie tak, aby patrząc na nie widz mógł wyczuwać tkwiący w nich jakby uśpiony potencjał ruchu, wewnętrzną dynamikę. Ten sposób kształtowania był diametralnie różny od sposobu wykonania kolosów stojących przy pylonach świątyń egipskich, gdzie postacie faraonów zastygłe są w trwałym, wiecznym bezruchu. Rzeźbiarz grecki potrafił osiągnąć efekt odwrotny przez niezwykle staranne modelowanie, oparte na znajomości anatomii ciała ludzkiego i obserwacji człowieka w ruchu, a dzięki atletyce – gry mięśni w chwili największego napięcia […]Źródło: Kazimierz Michałowski, Jak Grecy tworzyli sztukę, Warszawa 1986, s. 86–87., 2.
Artyści greccy dokonywali świadomego wyboru form najbardziej typowych i właśnie tworząc typowy obraz człowieka – młodego atlety, pięknej kobiety czy pięknej bogini – tworzyli sztukę na wskroś realistyczną. Zresztą oni sami w sztuce najbardziej cenili realizm.
Kanon Polikleta polegał na zasadach matematycznych. Jak w świątyni doryckiej wielkością stałą, modulusem, który niejako był regulatorem proporcji budowli, stała się szerokość tryglifu, tak w kanonie Polikleta tą najmniejszą, stałą miarą‑modulem całej kompozycji była szerokość palca. Typowe, według artysty, proporcje ciała ludzkiego – oparte na wielokrotności modułu – przedstawiały się następująco: stopa stanowiła 1/6 część wysokości ciała, głowa 1/8, twarz i długość dłoni od przegubu 1/10. W ramach antropometrycznej podstawy kanonu przeprowadził Poliklet tzw. klasyczną ponderację ciała ludzkiego, tj. kontrapost […].Źródło: Kazimierz Michałowski, Jak Grecy tworzyli sztukę, Warszawa 1986, s. 102–103., 3.
Zasada ponderacji ciała (co inaczej możemy określić – jego równowagi) polegała na następującym rozwiązaniu: postać wspiera się np. na prawej nodze, lewa – przesunięta nieznacznie ku tyłowi – dotyka podstawy tylko końcami palców. W ten sposób prawie cały ciężar ciała spoczywa na nodze prawej. W konsekwencji w torsie zaznacza się esowata linia, będąca wynikiem swobodnego ciążenia korpusu. […] Obciążonej prawej nodze odpowiada swobodnie opuszczona wzdłuż ciała prawa ręka, natomiast lewa ręka, zgięta w łokciu, dźwiga przedmiot. W ten sposób dokonuje się w rzeźbie pewna równowaga sił: pracuje prawa noga i lewa ręka, odpoczywa lewa noga i prawa ręka.
Człowiek w sztuce greckiej jest istotą żywą, stojącą przed nami na ziemi, poddaną fizycznym prawom, poruszającą się w sposób naturalny, istniejącą w trójwymiarowej przestrzeni. Artyści greccy osiągnęli mistrzowską umiejętność przedstawiania ludzi w gwałtownym ruchu, ludzi przeżywających dramatyczne wydarzenia, ludzi, których myśli i uczucia są nam w sposób przekonywający pokazane w ich ruchach i wyrazie twarzy. Grecy umieli przedstawiać także ludzi w skupieniu; zarówno ludzi walczących, jak pogrążonych w myślach; piękne nagie kobiety i gimnastykujących się sportowców; wodzów i filozofów; bogów i atletów; bohaterów i ich kochanki; dzieci i zwierzęta. Greccy malarze i rzeźbiarze nie tylko osiągnęli doskonałość w odtwarzaniu człowieka i natury, lecz wykształcili także wiele różnorodnych koncepcji artystycznych – w obrębie humanistycznego ideału harmonijnego i naturalnego piękna […].Źródło: Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto. Opowieść o sztuce europejskiej naszej ery, Warszawa 1991, t. 1, s. 32–33., 4.
Rodzaj dzieł, jakie często zamawiano u artystów, sprzyjał doskonaleniu ich wiedzy o ciele ludzkim w akcji. Świątynia, taka jak w Olimpii, otoczona była poświęconymi bogom posągami zwycięskich atletów. Może to nam się wydawać dziwnym obyczajem, gdyż niezależnie od popularności naszych mistrzów sportu, nie spodziewamy się po nich, by zamawiali swe portrety i zanosili do kościoła w podzięce za zwycięstwo w ostatnim meczu. Ale wielkie sportowe zloty Greków, z których igrzyska olimpijskie były oczywiście najsłynniejsze, zupełnie różniły się od naszych współczesnych zawodów. Znacznie silniej wiązały się z wierzeniami religijnymi i rytuałami. Ci, którzy brali w nich udział, nie byli sportowcami – czy to amatorami, czy zawodowcami – ale członkami wybitnych greckich rodzin, a na zwycięzcę w tych igrzyskach patrzono z podziwem, jak na kogoś, kto z woli bogów stał się niezwyciężony. Igrzyska organizowano pierwotnie po to, by zobaczyć, na kogo spadło błogosławieństwo zwycięstwa. Aby upamiętnić i może uwiecznić oznaki boskiej łaski, zwycięzcy zamawiali swoje posągi u najbardziej renomowanych artystów epoki.Źródło: Ernst H. Gombrich, O sztuce, przeł. Monika Dolińska et al., Warszawa 1997, s. 89.
Starożytność grecka, łącząc dwie idee: piękna i dobra, stworzyła ideał człowieka, „kalokagathię” (gr. „kalos” znaczy piękny, „agathos” – dobry).
„Kalokagathia” oznacza dążenie do harmonijnego rozwoju ducha i ciała.
Rzeźba okresu klasycznego starała się wyrazić tę ideę.
Rzeźby pełne dynamiki
Rzeźba hellenistyczna przyniosła większą swobodę artystyczną i silniejsze wyrażanie emocji. Postacie ukazywano w dynamicznych pozach, często w momentach napięcia, cierpienia lub dramatycznego ruchu. Artyści skupiali się na indywidualizmie oraz realistycznym przedstawieniu ludzkich uczuć i doświadczeń.
Grupa Laokoona to jedna z najsłynniejszych grup rzeźbiarskich. Gdy w 1506 r. wydobyto ją z ruin rzymskiego pałacu cesarza TytusaTytusa, wielki artysta renesansu
Michał AniołMichał Anioł był wprost porażony dramatycznym pięknem tej kompozycji. Rzeźba, wirtuozersko wykonana w marmurze, charakteryzuje się typowym dla sztuki hellenistycznej dynamizmem i bogactwem efektów światłocieniowych.
Zapoznaj się z ilustracją interaktywną, gdzie zamieszczono mit o śmierci Laokoona i jego synów. Dodatkowo pod punktem 2 znajduje się tekst łaciński odnoszący się do tego incydentu; w punkcie 3 - tłumaczenie tekstu na język polski.
Grupa Laokoona była podziwiana, opiewana w poezji i kopiowana przez stulecia.
Aż do XIX wieku uchodziła za wzór i esencję sztuki antycznej. Nic więc dziwnego, że inspirowała wielu artystów. Na ilustracji znajduje się obraz El GrecaEl Greca , hiszpańskiego malarza greckiego pochodzenia. Kompozycja jest artystyczną przeróbką
, transformacją rzeźbiarskiego pierwowzoru. Artysta zastosował tu ekspresyjną deformację ciał oraz silne kontrasty światła i cienia. Postacie są wydłużone, mają atroficzną muskulaturę i przybierają nienaturalne pozy. Przedstawiono je w zimnej poświacie nadciągającej burzy.
Zapoznaj się z materiałem filmowym, który podsumuje twoją wiedzę na temat rzeźby greckiej i wykonaj ćwiczenia.
Rzeźba grecka, oparta na harmonii, proporcji i dążeniu do ideału piękna, stała się jednym z najtrwalszych fundamentów sztuki europejskiej. Jej wpływ widoczny jest także w rzeźbie współczesnej, na przykład w dynamicznych formach Henry’ego Moore’aHenry’ego Moore’a czy w uproszczonych, symbolicznych postaciach Alberto GiacomettiegoAlberto Giacomettiego. Choć artyści XX i XXI wieku często odrzucają klasyczny realizm, nadal podejmują dialog z greckim rozumieniem ciała i przestrzeni. Dziedzictwo rzeźby greckiej nie polega więc jedynie na naśladownictwie form, lecz na trwałej inspiracji do poszukiwania sensu ludzkiej postaci w sztuce.
Słownik łacińsko‑polski
ucieczka
zawikłać, otoczyć, opleść
morze
nic trudnego
oko
obrazić, uszkodzić
wąż
Słownik pojęć
historyczna miejscowość w Grecji, położona w Attyce, na południe od Aten, znana przede wszystkim z cmentarzyska, na którym odkryto słynnego posągu młodego mężczyzny – Kurosa z Anawisos, datowanego na ok. 530 r. p.n.e. Dziś jest to popularna miejscowość turystyczna.
w starożytności centralne wzgórze miasta, pełniące funkcje obronne, pałacowe i religijne; ośrodek kultu i życia publicznego. Najsłynniejszym przykładem jest akropol Atenach.
żyjący w IV w. p.n.e. macedoński król i wybitny wódz starożytności; syn króla Macedonii Filipa II i jego żony Olimpii. Jego wychowawcą i nauczycielem był filozof Arystoteles. Aleksander stworzył ogromne imperium obejmujące Grecję, Egipt, Mezopotamię, Persję i część Indii. Przyczynił się do rozpowszechnienia kultury greckiej na Wschodzie, zapoczątkowując epokę hellenistyczną.
w mitologii greckiej plemię wojowniczych kobiet, potomkinie boga Aresa, słynące z niezależności, waleczności i umiejętności w sztuce wojennej, które żyły na obrzeżach świata (nad Morzem Czarnym, w Tracji, Azji Mniejszej).
w mitologii greckiej patron słońca, światła, muzyki, poezji, sztuki, uzdrawiania, łucznictwa i wróżb, brat bliźniak Artemidy, syn Zeusa i Latony. Przedstawiany jako piękny, młody mężczyzna, symbolizujący harmonię i porządek, często z lirą (instrumentem), łukiem, strzałami i wieńcem laurowym, związany z wyrocznią delficką i natchnieniem.
w mitologii greckiej bogini mądrości, sztuki, sprawiedliwej wojny, opiekunka miast, m.in. Aten i Sparty; jedna z dwunastu głównych bogów olimpijskich. Jej atrybuty to: włócznia, tarcza i łuk. Jej rzymskim odpowiednikiem była Minerwa.
leżące w środkowej Grecji stanowisko archeologiczne i miejscowość turystyczna. W starożytności były jednym z najważniejszych sanktuariów Grecji, poświęconym bogu Apollinowi. Znajdowała się tam słynna wyrocznia delficka, do której zwracali się władcy i polis z całego świata greckiego.
żyjący w XVIII/XIX w. brytyjskim arystokrata oraz dyplomata. Pełniąc funkcję ambasadora Wielkiej Brytanii przy Imperium Osmańskim, doprowadził do wywiezienia z Aten licznych rzeźb z Partenonu. Zbiory te, znane jako marmury Elgina, trafiły do British Museum i do dziś są przedmiotem sporów o ich zwrot Grecji.
żyjący w XVI/XVII w. hiszpański malarz, rzeźbiarz i architekt pochodzenia greckiego; jeden z najwybitniejszych przedstawicieli manieryzmu w sztuce.
wpływowa włoska rodzina arystokratyczna, działająca od średniowiecza do XVII wieku. Największą potęgę ród ten osiągnął w XVI wieku, gdy Alessandro Farnese został papieżem Pawłem III. Byli mecenasami sztuki i zgromadzili jedną z najważniejszych kolekcji dzieł antycznych i renesansowych w Europie. Z ich nazwiskiem wiążą się m.in. słynne rzeźby antyczne, takie jak Herakles Farnese czy Byk Farnezyjski.
żyjący w XX w. szwajcarski malarz i rzeźbiarz, pionier rzeźby modernistycznej, na pograniczu ekspresjonizmu i surrealizmu.
jeden z najważniejszych herosów mitologii greckiej; syn Zeusa i śmiertelniczki Alkmeny, obdarzonym nadludzką siłą. Zasłynął z wykonania dwunastu prac, które miały odkupić jego winy. Po śmierci został przyjęty do grona bogów i czczony jako wzór męstwa i wytrwałości.
Więcej informacji o mitologicznych herosach znajdzieszw rozdziale - Tajemniczy świat bogów i superbohaterów.
starożytne, bogate greckie miasto położone w dzisiejszej południowo‑zachodniej Turcji, znane z rozwiniętego handlu , słynnej szkoły medycznej i posągu Afrodyty Praksytelesa. Dzisiaj to ważne stanowisko archeologiczne z ruinami portów, teatrów, świątyń (Afrodyty, Apollina), agory i nekropolii.
typ starożytnego greckiego posągu przedstawiającego stojącą młodą kobietę.
Rzeźby te powstawały głównie w okresie archaicznym i ukazywały postać w sztywnym, frontalnym ujęciu, ubraną w bogato drapowane szaty.
Kory pełniły funkcję wotywną lub nagrobną i były często bogato polichromowane.
typ starożytnego greckiego posągu przedstawiającego nagiego młodzieńca w pozycji stojącej. Rzeźby te powstawały głównie w okresie archaicznym i cechowały się frontalnym ujęciem, schematyczną sylwetką oraz wysuniętą lewą nogą. Kurosi pełnili funkcje wotywne lub nagrobne i wyrażali ideał młodzieńczej siły oraz piękna.
w mitologii greckiej trojański kapłan Apollina lub Posejdona. Zgodnie z mitem ostrzegał Trojan przed wprowadzeniem do miasta konia trojańskiego.
Za sprzeciw wobec woli bogów został wraz z synami uduszony przez morskie węże zesłane przez Atenę lub Posejdona. Jego śmierć została utrwalona w słynnej hellenistycznej grupie rzeźbiarskiej „Grupa Laokoona”.
żyjący w XV/XVI w. jeden z najwybitniejszych artystów renesansu włoskiego.
Pochodził z Florencji i działał jako rzeźbiarz, malarz, architekt oraz poeta.
Jest autorem takich dzieł jak „Dawid”, „Pietà” oraz freski w Kaplicy Sykstyńskiej. Pracował na zlecenie papieży, m.in. Juliusza II i Pawła III.
Jego twórczość wywarła ogromny wpływ na rozwój sztuki europejskiej.
żyjący w XIX/XX w. brytyjski rzeźbiarz. Zasłynął przede wszystkim z monumentalnych, abstrakcyjnych rzeźb o organicznych formach, często przedstawiających postać leżącą. Jest uznawany za jednego z najważniejszych rzeźbiarzy nowoczesnych.
w mitologii greckiej bogini zwycięstwa, przedstawiana jako piękna, młoda kobieta ze skrzydłami i złotą koroną, trzymająca gałązkę laurową w jednej ręce i gałązkę palmową w drugiej.
wielobarwna ozdoba malarska zdobiąca ściany, stropy, sklepienia budowli (wewnątrz i na zewnątrz), a także rzeźby i inne obiekty artystyczne.
w mitologii greckiej bogini i uosobienie Księżyca, córka tytanów Hyperiona i Tei, siostra Heliosa (Słońca) i Eos (Jutrzenki). Przedstawiano ją jako piękną kobietę podróżującą nocą po niebie w srebrnym rydwanie ciągniętym przez białe konie.
żyjący w I w. cesarz rzymski, syn cesarza Wespazjana i członkiem dynastii Flawiuszów. Znany jest przede wszystkim z zakończenia wojny żydowskiej i zdobycia Jerozolimy w 70 r. oraz z ukończenia budowy Koloseum. Cieszył się opinią sprawiedliwego i łagodnego władcy, mimo krótkiego panowania.