Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Udostępnij materiał Dodaj całą stronę do teczki

Substancje chemiczne stale towarzyszą człowiekowi w jego codziennym życiu. Podobnie rzecz ma się z bakteriami, które często w powszechnej opinii są błędnie kojarzone wyłącznie z chorobami. Warto jednak pamiętać, że zarówno substancje chemiczne, jak i bakterie, mogą mieć niszczący wpływ na nasz organizm.

RBftGJ9LY7f4j
Skażenie wymaga zastosowanie indywidualnych środków ochronnych - na zdjęciu ratownicy w maskach z pochłaniaczami, kombinezonach oraz gumowych rękawicach.
Źródło: Adam Gregor (https://pl.fotolia.com), własność prywatna.

W celu przygotowania się do tej lekcji możesz skorzystać z następujących e‑materiałów:

1. Ostrzeganie i alarmowanie.PhMK5rbhAOstrzeganie i alarmowanie.

2. Oznakowanie i substancje toksyczne.P1DR5iPlcOznakowanie i substancje toksyczne.

Zastanów się jednocześnie nad pod potencjalnymi źródłami skażeń oraz nad tym, w jaki sposób należy reagować w wypadku ich wystąpienia.

i2eM07Rq1Y_d5e250
Nauczysz się
  • wymieniać źródła zagrożeń biologiczno‑chemicznych;

  • wymieniać etatowe indywidualne środki ochrony przed skażeniami;

  • wykonywać zastępcze środki ochrony dróg oddechowych;

  • charakteryzować zbiorowe środki ochrony;

  • wyjaśniać sposoby zabezpieczenia żywności oraz wody przed skażeniami;

  • opisywać sposób wykonywania zabiegów sanitarnych i specjalnych.

i2eM07Rq1Y_d5e250

1. Źródła zagrożeń biologiczno‑chemicznych

Substancje chemiczne są nieodłącznym elementem życia codziennego. Wiele z nich, np. leki, kosmetyki czy też środki czyszczące, pomaga nam i ułatwia życie. Podobnie rzecz ma się z bakteriami. Te mikroorganizmy możemy spotkać wszędzie na naszej planecie – nawet w warunkach, które na pierwszy rzut oka wykluczają jakiekolwiek życie. Ponadto wiele z nich, jak np. probiotyki – bakterie kwasu mlekowego – mają pozytywny wpływ na nasz organizm.

Bakterie mogą jednak być kojarzone również z chorobami, a wiele substancji chemicznych i mikroorganizmów może stanowić niebezpieczeństwo dla zdrowia i życia ludzi. Z tego względu istotną rolę odgrywa odpowiednia ochrona przed zagrożeniami biologiczno‑chemicznymi, a także przed promieniowaniem opisywanym w e‑materiale pt. Promieniowanie i energia atomowa.

R1bFb2iVApoWk
Źródła zagrożeń biologiczno-chemicznych
Źródła zagrożeń biologiczno-chemicznych można podzielić na związane z czasem wojny oraz charakterystyczne dla czasu pokoju

Ilustracja przedstawia zestawienie źródeł zagrożeń biologiczno‑chemicznych z podziałem na typowe dla czasu wojny i dla czasu pokoju.

1. Górna część infografiki zawiera tytuł „Źródła zagrożeń biologiczno‑chemicznych” na czerwonym tle. Poniżej na tle pomarańczowym znajdują się trzy źródła charakterystyczne dla czasu wojny, wszystkie ilustrowane przykładowymi zdjęciami. Są to:

a) Uderzenia bronią masowego rażenia - ilustrowane zdjęciem eksplozji atomowej;

b) Użycie bojowych środków trujących, ilustrowane zdjęciem żołnierzy ćwiczących na poligonie w kłębach zielonego dymu;

c) Działanie grup dywersyjno‑rozpoznawczych, ilustrowane zdjęciem oddziału żołnierzy w mundurach maskujących, idących przez las.

2. Dolna połowa infografiki wyróżniona niebieskim tłem zawiera zagrożenia typowe dla czasu pokoju. Są to:

a) Niekontrolowane uwolnienie toksycznych środków przemysłowych - ilustrowane zdjęciem przerdzewiałych beczek stojących na trawiastym podłożu;

b) Katastrofy transportowe, drogowe, kolejowe, morskie i lotnicze - ilustrowane zdjęciem wypadku drogowego z udziałem dwóch ciężarówek;

c) Pożary magazynów, zakładów produkcyjnych i ośrodków badawczych - ilustrowane zdjęciem fabryki, znad której wzbijają się kłęby dymu;

d) Awarie - ilustrowane zdjęciem ratowników pracujących nocą na drodze oświetlonej przenośnymi halogenami;

e) Złe i nieodpowiedzialne składowanie odpadów, ilustrowane zdjęciem dzikiego wysypiska śmieci w lesie.

i2eM07Rq1Y_d5e290

2. Indywidualne środki ochrony przed skażeniami i zakażeniami

Fundamentalnym zadaniem indywidualnych środków ochronyindywidualne środki ochrony przed skażeniamiindywidualnych środków ochrony jest zabezpieczenie organizmu człowieka przed szkodliwymi substancjami chemicznymi, niebezpiecznymi mikroorganizmami oraz pyłem promieniotwórczym. Dzieli się je na środki etatoweetatowe indywidualne środki ochrony przed skażeniamietatowezastępczezastępcze środki ochrony przed skażeniamizastępcze.

Ciekawostka

W końcu 2019 roku wybuchła w Chinach i rozprzestrzeniła się na cały świat epidemia COVID‑19. Od początku pojawiły się problemy ze środkami ochrony zarówno dla personelu medycznego, jak i z zastępczymi dla pozostałej części społeczeństwa. Personel medyczny mający bezpośrednio do czynienia z chorymi używał głównie: kombinezonów, osłon na ręce i obuwie z tworzyw sztucznych mocowanych dodatkowo do kombinezonów, masek ochronnych różnej klasy i przepuszczalności, przyłbic ochronnych. Miały jednak miejsce sytuacje, kiedy nawet zabezpieczeni w ten sposób ratownicy chorowali na tę chorobę.

Etatowe indywidualne środki ochrony przed skażeniami można podzielić na środki ochrony dróg oddechowych oraz skóry. Podstawowymi środkami ochrony dróg oddechowych są przede wszystkim maski przeciwgazowe, które dzieli się na filtracyjneizolacyjne.

  • Maski filtracyjne oczyszczają wdychane powietrze za pomocą specjalnych filtrów, filtropochłaniaczy albo pochłaniaczy. Maskami takiego rodzaju są maski MP‑5 i MP‑6 (zaprezentowane w galerii poniżej).

  • Maski izolacyjne całkowicie odseparowują drogi oddechowe, oczy i twarz od skażonego środowiska – czyste powietrze dostarczane jest człowiekowi z podłączonej do maski butli.

Wspomniane środki ochrony skóry służą do ochrony powierzchni ciała przed zagrożeniem związanym z działaniem szkodliwych substancji chemicznych, mikroorganizmów, materiałów promieniotwórczych oraz innych niebezpiecznych środków. Do środków ochrony skóry należą:

  • filtracyjna odzież ochronna (zestaw FOO‑1): ubranie filtracyjne (kurtka z kapturem i spodnie), rękawice gumowe z bawełnianymi wkładkami ocieplającymi, buty ochronne, torba na buty i rękawice oraz zasobnik na strój;

  • odzież ochronna OP‑1M: płaszcz z kapturem, pończochy ochronne, rękawice ochronne z bawełnianymi ocieplaczami oraz torba na cały zestaw;

  • jednoczęściowy lekki strój ochronny L‑2, wykonany z podgumowanej impregnowanej tkaniny bawełnianej koloru khaki;

  • lekka odzież ochronna L‑1: bluza z kapturem, spodnie z pończochami ochronnymi, rękawice ochronne oraz torba na cały zestaw.

i2eM07Rq1Y_d5e354

3. Zastępcze środki ochrony przed skażeniami

Choć etatowe indywidualne środki ochrony przed skażeniami stanowią bardzo dobre zabezpieczenie przed szkodliwym działaniem substancji chemicznych, to jednak jest mało prawdopodobne, aby w razie zagrożenia dysponowała nimi również ludność cywilna. Dlatego też istotne jest przygotowanie zastępczych środków ochrony dróg oddechowych i skóry. Nie chronią one przed działaniem bojowych środków trującychbojowe środki trującebojowych środków trujących, ale mogą zabezpieczyć nasz organizm przed szkodliwymi substancjami chemicznymi, niebezpiecznymi mikroorganizmami chorobotwórczymi oraz pyłem promieniotwórczym.

Do zastępczych środków chroniących drogi oddechowe zalicza się m.in.:

Takie zastępcze środki można również wykonać samemu z powszechnie dostępnych materiałów. Kilka przykładów prezentuje nagranie wideo poniżej.

i2eM07Rq1Y_d992e208
RGUoQu7O1Grxx
Nagranie prezentuje sposób samodzielnego wykonania substytutu maski. Film rozpoczyna ujęcie aktora prezentującego stolik, na którym leżą wszystkie wymieniane przez lektora przedmioty. Towarzyszy temu pokazywanie przedmiotów z bliska. Po tym następuje demonstracja wykonywania kolejnych wersji masek zgodnie z komentarzem lektora. Każda demonstracja kończy się ujęciem z bliska twarzy aktora z założoną zaimprowizowaną maską. Film kończy ponowne ujęcie aktora prezentującego wszystkie materiały niezbędne do wykonania prowizorycznej ochrony dróg oddechowych.

Zastępczymi środkami ochrony skóry mogą być:

  • fartuchy ochronne wykonane z gumy, tkanin impregnowanych, skóry i tworzyw sztucznych,

  • wszelkiego rodzaju płaszcze i peleryny przeciwdeszczowe, najlepiej z gumy, tworzyw sztucznych lub folii,

  • kombinezony skórzane,

  • ubiory z folii metalizowanej,

  • buty i kalosze gumowe lub z tworzyw sztucznych,

  • wysokie buty skórzane i z tworzyw sztucznych,

  • okulary ochronne - narciarskie, przemysłowe, motocyklowe, wodne,

  • nakrycia głowy wykonane z gumy, skóry lub z tworzyw sztucznych,

  • rękawice skórzane lub wykonane z materiałów syntetycznych.

i2eM07Rq1Y_1443684464600_0

Z wymienionych środków można skompletować zastępczą odzież ochronną (zastępczy środek ochrony dróg oddechowych + zastępczy środek ochrony skóry). Stosując taką odzież, należy bezwzględnie pamiętać, że zapewnia ona możliwość tylko krótkotrwałego przebywania na terenie skażonym!

Polecenie 1

Rozejrzyj się po klasie i poszukaj materiałów, jakie mogłyby posłużyć do konstrukcji zastępczych środków ochrony przed skażeniami. Skorzystaj również ze swojego plecaka i jego zawartości.

R11VquYeZisJG
(Uzupełnij).
i2eM07Rq1Y_d5e545

4. Zbiorowe środki ochrony

Etatowe i zastępcze środki ochrony przed skażeniami służą do zabezpieczenia pojedynczych osób, a ich właściwości są często krótkotrwałe. Dlatego konieczne było stworzenie mechanizmów zapewniających bezpieczeństwo i schronienie większej liczbie ludzi – zbiorowych środków ochronyzbiorowe środki ochronyzbiorowych środków ochrony. Ich zadaniem jest zabezpieczenie ludności przed wieloma niebezpieczeństwami: bojowymi środkami trującymibojowe środki trującebojowymi środkami trującymi, toksycznymi środkami przemysłowymitoksyczne środki przemysłowetoksycznymi środkami przemysłowymi, innymi szkodliwymi substancjami chemicznymi, mikroorganizmami chorobotwórczymi, pyłem promieniotwórczym, promieniowaniem, uderzeniami broni masowego rażenia oraz atakami bronią konwencjonalną. Ponadto w warunkach zagrożenia w takich budowlach można przechowywać również ruchome dobra kultury, ważną dokumentację, cenną aparaturę, leki, a także cenniejsze zwierzęta.

Do zbiorowych środków ochronnych zaliczamy schronyschronschronyukryciaukryciaukrycia.

R13fsWK0IIxu0
Zbiorowe środki ochrony
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Aplikacja interaktywna prezentuje różnice pomiędzy schronami i ukryciami, a także wymagania stawiane tym rodzajom schronień. Rozpoczyna się od dwóch rysunków. Lewy, podpisany słowem Schron, prezentuje betonowy bunkier w otoczeniu trawy, drzew z kilkupiętrowym blokiem mieszkalnym w tle. Do schronu prowadzą dwie niezależne drogi. Rysunek po prawej stronie przedstawia pagórek z wykopanym wejściem do schronienia zasłoniętym drewnianym poziomym włazem, do którego prowadzi pojedyncza droga. Otoczenie to pola i wzgórza z sylwetką domu jednorodzinnego na horyzoncie. Kliknięcie któregoś z rysunków lub podpisu powoduje powiększenie widoku danego rodzaju schronienia i odegranie komentarza lektora. W prawym dolnym rogu obrazka znajduje się przycisk z napisem Powrót, którego kliknięcie powoduje przejście do ekranu wyboru początkowego.

Komentarz w przypadku schronu:

Schron jako budowla o wysokiej wytrzymałości konstrukcji posiada 2 rodzaje wejść - główne i zapasowe, które chronią gazoszczelne i ognioodporne drzwi hermetyczne. Ponadto, zamontowane urządzenia filtrowentylacyjne oczyszczają skażone powietrze z zewnątrz, dzięki czemu do wnętrza budowli nie docierają żadne skażenia. 
Podstawowe wyposażenie – opis wyposażenia zamieszony w nawiasie jest podpisem ilustracji:
W przypadku schronu są to: rury kanalizacyjne (kanalizacja), agregat prądotwórczy (własne źródło prądu), symbol czerwonego krzyża (punkt medyczny) , apteczka (sprzęt ratowniczy), żarówka (oświetlenie), kaloryfer (ogrzewanie), butelka z wodą i puszki z żywnością (zapasy wody i żywności), telefon (środki łączności).

Komentarz w przypadku ukrycia:

W zależności od wielkości budynku, w ukryciu może przebywać od ok. 50 do 200 osób. Należy pamiętać, że przygotowanie takiego miejsca wymaga prac, takich jak np. wypełnienie zbędnych otworów okiennych i drzwiowych, futryn oraz dziurek od klucza, a także wzmocnienia ścian. W ukryciach powinien znajdować się również sprzęt wentylacyjny.
Podstawowe wyposażenie – opis wyposażenia zamieszony w nawiasie jest podpisem ilustracji:
apteczka (sprzęt ratowniczy), butelka z wodą i puszki z żywnością (zapasy żywności oraz wody), saperka i kilof (sprzęt do odgruzowywania), ławka (ławki do siedzenia).

Aby znaleźć schronienie przed różnymi niebezpieczeństwami, można także udać się do najbliższej stacji metra lub tunelu. Szkodliwe pyły i inne substancje przedostają się tam w mniejszych ilościach. Ponadto takie konstrukcje stanowią dobrą ochronę przed atakami bronią konwencjonalną, np. bombardowaniem, ponieważ ich konstrukcje są znacznie bardziej odporne niż konstrukcje budynków mieszkalnych i budynków użyteczności publicznej.

Polecenie 2

Jakie działania należy podjąć, aby przystosować pomieszczenie przedstawione na poniższej fotografii do pełnienia przez nie funkcji ukrycia zapewniającego krótkotrwałą ochronę przed czynnikami rażenia broni konwencjonalnej i pyłem promieniotwórczym? Odpowiedź podaj w formie kilku punktów.

Ro4JsSXZ9rkSn
Piwnica
Źródło: Piotr Frydecki (https://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0.
RhihJ6Dy5xm4P
(Uzupełnij).
i2eM07Rq1Y_d5e591

5. Sposoby zabezpieczenia żywności i wody

Na jednej z pierwszych lekcji przedstawiono piramidę potrzeb według Maslowai2eM07Rq1Y_d992e316piramidę potrzeb według Maslowa. [czytaj Maslow / Masloła] Jej podstawę stanowią potrzeby fizjologiczne, do których zalicza się m.in. żywność oraz wodę.

Człowiek nie jest w stanie przetrwać bez żywności oraz wody. Dlatego należy zadbać o ich odpowiednie zabezpieczenie przed działaniem szkodliwych substancji chemicznych oraz chorobotwórczych bakterii. Jeśli już gromadzimy zapasy, warto pamiętać o zasadach dotyczących wyboru i przygotowywania artykułów żywnościowych, które mają tę rezerwę stanowić. Należy pamiętać, aby:

  • nie zajmowały one zbyt dużo miejsca,

  • były produktami wysokokalorycznymi, lekkostrawnymi i nadającymi się do przechowywania przez dłuższy czas,

  • można było je spożywać na zimno lub ewentualnie po lekkim podgrzaniu.

Gwarancją skutecznego zabezpieczenia żywności jest umieszczenie jej w szczelnych pojemnikach. O właściwościach ochronnych opakowań decyduje przede wszystkim ich konstrukcja oraz rodzaj materiału, z jakiego zostały wykonane. Bardzo dobre są naczynia szklane z hermetycznie zamykanymi wieczkami – nie przepuszczają one zarówno gazów, par, jak i pyłów. Podobne właściwości mają opakowania wykonane z metalu i tworzyw sztucznych. Dodatkową zaletą takich opakowań jest to, że w bardzo łatwy sposób dokonuje się ich dezynfekcjidezynfekcjadezynfekcji. Ponadto w warunkach domowych skuteczne opakowanie zbiorcze może stanowić lodówka. Jej właściwości ochronne można zwiększyć za pomocą dodatkowych zasłon z folii lub ceraty.

Ważne!

Wyjątkowo trwałego i hermetycznego opakowania wymagają produkty sypkie, takie jak sól, cukier, kasza, mąka. Także przetwory owocowe i wszystkie produkty płynne należy zabezpieczyć wyjątkowo szczelnie, ponieważ nie ma możliwości ich odkażenia w razie przedostania się do nich substancji niepożądanych.

Podsumowując, wśród opakowań ochronnych wyróżnia się m.in. opakowania:

  • pyłoszczelne z materiałów twardych – np. metalowe puszki, opakowania szklane, słoje i butelki nieprzepuszczające pary wodnej i gazu;

  • drewniane – skonstruowane m.in. ze sklejki lub płyty pilśniowej; np. skrzynki wyłożone kilkoma warstwami papieru lub beczki;

  • pyłoszczelne z tworzyw miękkich – np. hermetycznie zamykane worki, woreczki, torby wykonane z folii powlekanych, metalowych i innych tworzyw sztucznych;

  • pyłoszczelne papierowe – opakowania wielowarstwowe, najlepiej z wkładką parafinową lub z tworzyw sztucznych.

Polecenie 3

Przyporządkuj opakowania do rodzajów zagrożeń, przed którym stanowią one ochronę.

Rnc5zkM0i5EY7
Aplikacja interaktywna w formie tabeli. W górnym wierszu napis Ochrona przed i trzy kolumny opisane, licząc kolejno od lewej, jako: Szkodliwymi substancjami chemicznymi, Substancjami promieniotwórczymi oraz Niebezpiecznymi mikroorganizmami. Poniżej Trzy rzędy komórek opisane z lewej strony, licząc od góry, jako: Całkowita, Częściowa i Brak Ochrony. Łącznie dziewięć pustych pól. Pod tabelą siedem małych ilustracji przedstawiających różne sposoby opakowywania żywności i towarów. Licząc od lewej są to: opakowania szczelne szklane, opakowania szczelne metalowe, opakowania szczelne drewniane, papier, karton, tkanina i folia. Zadaniem użytkownika jest przeciągnięcie każdej miniatury do odpowiedniego wiersza we wszystkich trzech kolumnach i sprawdzenie poprawności wyboru poprzez naciśnięcie przycisku Sprawdź w prawym dolnym rogu. Ćwiczenie nie zostaje uznane za poprawnie zaliczone, dopóki wszystkie opakowania nie zostaną właściwie przyporządkowane we wszystkich trzech kategoriach.
Zabezpieczenie żywności i wody
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
RK5Y2dZEjTzoK
ochrona całkowitą Możliwe odpowiedzi: 1. opakowanie szczelne szklane, 2. tkanina, 3. drewniane, 4. papier, 5. metalowe, 6. karton, 7. folia ochrona częściowa Możliwe odpowiedzi: 1. opakowanie szczelne szklane, 2. tkanina, 3. drewniane, 4. papier, 5. metalowe, 6. karton, 7. folia brak ochrony Możliwe odpowiedzi: 1. opakowanie szczelne szklane, 2. tkanina, 3. drewniane, 4. papier, 5. metalowe, 6. karton, 7. folia
R16g95RVWOW4O
Ochrona przed substancjami promieniotwórczymi Ochrona całkowita Możliwe odpowiedzi: 1. opakowanie szczelne szklane, 2. tkanina, 3. folia, 4. papier, 5. karton, 6. opakowanie szczelne drewniane, 7. opakowanie szczelne metalowe Ochrona częściowa Możliwe odpowiedzi: 1. opakowanie szczelne szklane, 2. tkanina, 3. folia, 4. papier, 5. karton, 6. opakowanie szczelne drewniane, 7. opakowanie szczelne metalowe Brak ochrony Możliwe odpowiedzi: 1. opakowanie szczelne szklane, 2. tkanina, 3. folia, 4. papier, 5. karton, 6. opakowanie szczelne drewniane, 7. opakowanie szczelne metalowe
RasRNpO5lKp2S
Ochrona przed niebezpiecznymi mikroorganizmami Ochrona całkowita Możliwe odpowiedzi: 1. opakowanie szczelne metalowe, 2. opakowanie szczelne szklane, 3. karton, 4. opakowanie szczelne drewniane, 5. papier, 6. tkanina, 7. folia Ochrona częściowa Możliwe odpowiedzi: 1. opakowanie szczelne metalowe, 2. opakowanie szczelne szklane, 3. karton, 4. opakowanie szczelne drewniane, 5. papier, 6. tkanina, 7. folia Brak ochrony Możliwe odpowiedzi: 1. opakowanie szczelne metalowe, 2. opakowanie szczelne szklane, 3. karton, 4. opakowanie szczelne drewniane, 5. papier, 6. tkanina, 7. folia

W przypadku zagrożenia skażeniem władze lokalne mogą zadecydować o zamknięciu punktu poboru wody, co spowoduje jej brak wśród odbiorców (ludności cywilnej). W związku z tym, istotne jest odpowiednie zabezpieczenie jej zapasów, które zagwarantują regularne nawadnianie organizmu.

Ciekawostka

Jak długo człowiek może żyć bez wody?

Górna granica wytrzymałości organizmu bez wody to 3‑5 dni. Czas ten zależy jednak od wieku, kondycji, budowy ciała oraz warunków środowiskowych. W wysokich temperaturach odwodnienie może nastąpić nawet po 60 minutach. Dziecko zamknięte w nagrzanym samochodzie może umrzeć nawet po 30 minutach!

Aby przygotować odpowiednie i dobrze zabezpieczone zapasy wody, należy:

  • zgromadzić zapas nieskażonej wody, a ilość należy dostosować do indywidualnych potrzeb,

  • zabezpieczyć studnie kopane oraz ujęcia domowych studni wierconych, wykonując obudowy w postaci budek obitych papą lub blachą albo utwardzone powierzchnie z cegieł, cementu lub asfaltu (z niewielkim spadkiem na zewnątrz) w promieniu od 1,5 m do 2 m wokół studni,

  • przechowywać nieskażoną wodę w szczelnie zamkniętych szklanych, metalowych lub plastikowych pojemnikach (np. butelkach, słojach, bańkach).

i2eM07Rq1Y_d992e316
i2eM07Rq1Y_d5e704

6. Zabiegi specjalne i sanitarne

Do skażenia środowiskaskażenie środowiskaskażenia środowiska może dojść w przypadku użycia broni masowego rażenia czy też bojowych środków trujących, a także w sytuacji niekontrolowanego uwolnienia toksycznych środków przemysłowych, katastrof transportowych, pożarów lub awarii (np. elektrowni atomowych). Organizmy nie są w stanie żyć i normalnie funkcjonować w takich warunkach, dlatego jest niezwykle ważne jak najszybsze usunięcie źródła skażenia ze środowiska. Dokonuje się tego poprzez zabiegi specjalnezabiegi specjalnezabiegi specjalne.

Zabiegi specjalne wykonuje się, aby w maksymalny możliwy sposób ograniczyć wpływ szkodliwych substancji chemicznych, niebezpiecznych mikroorganizmów oraz pyłu promieniotwórczego na organizm człowieka i jego otoczenie. Dzięki temu jest możliwy powrót ludzi na teren skażony i przywrócenie normalnego trybu funkcjonowania społeczeństwa. Zabiegi specjalne dzieli się na zabiegi całkowite i częścioweczęściowe zabiegi specjalneczęściowe.

Do całkowitych zabiegów specjalnych zalicza się odkażanieodkażanieodkażanie, dezynfekcjędezynfekcjadezynfekcjędezaktywacjędezaktywacjadezaktywację. Ponadto wyróżnia się również deratyzacjęderatyzacjaderatyzacjędezynsekcjędezynsekcjadezynsekcję. Z poniższych aplikacji można się dowiedzieć, na czym polegają te zabiegi.

R1Lkt8ksauVHi
Dezaktywacja
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Aplikacja pt. „Dezaktywacja” rozpoczyna się od wyświetlenia kwadratu z pytaniem „W jaki sposób przeprowadza się dezaktywację” ? Poniżej drugi kwadrat z napisem „dowiedz się”, który należy kliknąć.

Po naciśnięciu lektor mówi:
Dezaktywację można przeprowadzić na kilka sposobów, które zbiorczo podzielić można na mechaniczne (wyświetli się to w kwadracie po prawej w stosunku do centralnego pola) i fizykochemiczne (w kwadracie po lewej w stosunku do centralnego pola).
Po naciśnięciu przycisku „sposoby mechaniczne” lektor mówi:
Do dezaktywacji mechanicznej zalicza się między innymi zamiatanie, trzepanie i zeskrobywanie. W ten sposób oczyszcza się między innymi ściany, podłogi, sprzęt domowy czy też meble.
Pod przyciskiem „sposoby mechaniczne” wraz z wypowiedzią lektora pojawiają się trzy podpisane ilustracje. Na każdej postać ubrana jest identycznie w kombinezon ochronny zakrywający całe ciało włącznie z głową. Założone ma rękawice i obuwie ochronne. Twarz zasłonięta jest maską z dużym przysłoniętym otworem, na wysokości oczu, do patrzenia. Na ilustracjach postać wykonuje opisywane czynności:
Zamiatanie — Postać przy użyciu zmiotki zamiata biały proszek rozsypany na podłodze.
Trzepanie –  W prawej dłoni trzyma trzepaczkę do dywanów. Przed nią na trzepaku zawieszony duży, czerwony dywan. Postać wykonuje zamach ręką z trzepaczką. W tle zielone pagórki i niebieskie niebo.
Zeskrobywanie – Postać trzymając w prawej dłoni skrobak zeskrobuje czerwoną plamę ze ściany. U stóp leżą wcześniej zeskrobane kawałki.

Po naciśnięciu przycisku „sposoby fizykochemiczne” lektor mówi: 
Dezaktywację fizykochemiczną przeprowadza się z udziałem rozpuszczalników lub roztworów piorących i polega ona głównie na myciu oraz praniu w tym praniu w środkach detergentowych, lub chemicznych. W ten sposób oczyszcza się na przykład odzież, powierzchnie zatłuszczone, powierzchnie asfaltowe lub pokryte kostką.
Pod przyciskiem „sposoby fizykochemiczne” pojawiają się dwie podpisane  ilustracje. Na każdej postać ubrana jest identycznie w kombinezon ochronny zakrywający całe ciało włącznie z głową. Założone ma rękawice i obuwie ochronne. Twarz zasłonięta jest maską z dużym przysłoniętym otworem, na wysokości oczu, do patrzenia. Na ilustracjach postać wykonuje opisywane czynności:
Mycie – Postać pochylona w dół, w ręku trzyma myjkę ciśnieniową. Używa jej do mycia kostki. W tle zielony pagórek i czyste, niebieskie niebo.
Pranie – Postać w ręku trzyma zielony materiał. Przed nim duża pralka. Drzwiczki do bębna pralki są otwarte. Wnętrze pralki jest puste.

RvXe5o10iqOs5
Aplikacja interaktywna prezentująca, za pomocą schematu blokowego, któremu towarzyszy komentarz lektora, proces odkażania. Rozpoczyna się od widoku planszy z pytaniem w zielonym polu W jaki sposób przeprowadza się odkażanie?. Poniżej znajduje się przycisk Dowiedz się, którego kliknięcie powoduje odtworzenie komentarza i pojawienie się trzech strzałek kierujących od zielonego pola w dół boki do trzech nowych niebieskich pól opisanych jako Sposoby mechaniczne po lewej, Sposoby chemiczne pośrodku i Sposoby fizykochemiczne po prawej. Kliknięcie jednego z niebieskich pól powoduje przeniesienie schematu w górną część okna aplikacji, odegranie komentarza lektora i wyświetlenie odpowiednich ilustracji, na których osoba w białym kombinezonie ochronnym, z kapturem na głowie, w masce przeciwgazowej oraz w żółtych gumowych butach i rękawicach ochronnych wykonuje omawiane czynności. Dla odkażania mechanicznego są to zamiatanie podłóg i ścieranie ścian. Dla sposobów chemicznych jest to mycie asfaltu lub chodnika mieszanką odkażającą z myjki ciśnieniowej. Dla sposobów fizykochemicznych jest to mycie stołu środkiem odkażającym znajdującym się obok stołu w kanistrze.
Odkażanie
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Aplikacja pt. „Odkażanie” rozpoczyna się od wyświetlenia kwadratu z  pytaniem „W jaki sposób przeprowadza się odkażanie”? Poniżej drugi kwadrat z napisem dowiedz się, który należy kliknąć. Po kliknięciu lektor odczyta: 
Odkażanie można przeprowadzić na kilka sposobów, które zbiorczo podzielić można na sposoby mechaniczne, chemiczne, fizykochemiczne.
Poniżej centralnego pola aplikacji pojawią się kwadraty z tymi sposobami — mechaniczne po lewej, chemiczne po środku, fizykochemiczne po prawej. Po kliknięciu jeden z tych kwadratów lektor odczyta dalszą treść.
Po naciśnięciu przycisku „sposoby mechaniczne” lektor mówi: 
Do odkażania sposobem mechanicznym zalicza się między innymi zamiatanie oraz ścieranie. 
Pod przyciskami wraz z wypowiedzią lektora pojawiają się dwie podpisane ilustracje. Na każdej postać ubrana jest identycznie w kombinezon ochronny zakrywający całe ciało włącznie z głową. Założone ma rękawice i obuwie ochronne. Twarz zasłonięta jest maską z dużym przysłoniętym otworem, na wysokości oczu, do patrzenia. Na ilustracjach postać wykonuje opisywane czynności:
Zamiatanie – Postać przy użyciu zmiotki zamiata biały proszek rozsypany na podłodze. 
Ścieranie – Postać trzymając w prawej dłoni szmatkę, wyciera ścianę. Na ścianie widoczne ciemniejsze miejsca, które wcześniej wycierała postać. Po lewej stronie na ziemi leży duże wiadro z cieczą w środku. 
Po naciśnięciu przycisku „sposoby chemiczne” lektor mówi: 
Sposoby chemiczne polegają na neutralizacji środków trujących poprzez zastosowanie odkażalników wchodzących z nimi w reakcje na przykład wapna chlorowanego lub sody kaustycznej.
Pod przyciskami wraz z wypowiedzią lektora pojawia się podpisana ilustracja.
Podpis: „Stosowanie odkażalników wchodzących w reakcje  ze środkami trującymi”
Ilustracja: Postać ubrana jest w kombinezon ochronny zakrywający całe ciało włącznie z głową. Założone ma rękawice i obuwie ochronne. Twarz zasłonięta jest maską z dużym przysłoniętym otworem, na wysokości oczu,  do patrzenia. Postać trzyma w ręku łopatę. Na łopacie biały proszek, który rozsypuje po drodze. Po lewej stronie ilustracji, za postacią na ziemi leży worek, w którym znajduje się proszek.
Po naciśnięciu przycisku „sposoby fizykochemiczne” lektor mówi: 
Przeprowadzanie odkażania sposobem fizykochemicznym oznacza zmywanie skażonych powierzchni środkami odkażającymi i chemicznymi, którymi są na przykład różnego rodzaju rozpuszczalniki takie jak ropa naftowa, benzyna lub aceton.
Pod przyciskami wraz z wypowiedzią lektora pojawia się podpisana ilustracja.
Podpis: „Zmywanie skażonych powierzchni środkami odkażającymi i chemicznymi”
Ilustracja: Postać ubrana jest w kombinezon ochronny zakrywający całe ciało włącznie z głową. Założone ma rękawice i obuwie ochronne. Twarz zasłonięta jest maską z dużym przysłoniętym otworem, na wysokości oczu, do patrzenia. Postać wyciera blat szmatką. Przed nim na blacie stoją dwie butelki, jedna z acetonem druga z ropą naftową. Za postacią znajduje się bukłak z benzyną.

Ważne!

Wszystkie czynności z zakresu zabiegów specjalnych powinny być wykonywane przy użyciu etatowych indywidualnych środków ochronnych. W trakcie ich wykonywania nie można ściągać odzieży ochronnej oraz odsłaniać swojego ciała!

Od zabiegów specjalnych odróżnić należy zabiegi sanitarnezabiegi sanitarnezabiegi sanitarne, które stanowią zespół czynności mających na celu usunięcie środków skażających, zakażających i promieniotwórczych z powierzchni ciała człowieka. Podobnie jak zabiegi specjalne, dzielimy je również na zabiegi częścioweczęściowe zabiegi sanitarneczęściowecałkowitecałkowite zabiegi sanitarnecałkowite.

Częściowe zabiegi sanitarne mają na celu jak najszybsze usunięcie z ciała niebezpiecznych substancji chemicznych, biologicznych i promieniotwórczych. Przeprowadza się je od razu po stwierdzeniu skażenia, czyli już na terenie skażonym lub ewentualnie natychmiastowo po jego opuszczeniu przez mieszkańców. Zabiegi sanitarne wykonuje się również obowiązkowo po wszystkich rodzajach zabiegów specjalnych.
Częściowe zabiegi sanitarne polegają m.in. na przecieraniu odsłoniętych części ciała roztworami dezynfekującymi lub odkażającymi. W przypadku ich braku można zastosować czystą wodę, wodę z mydłem, czyste chusteczki, a nawet trawę, siano lub śnieg. Warto również przepłukać jamę ustną płynami odkażającymi lub czystą wodą. Ponadto wykonując te zabiegi, można wykorzystać Indywidualny Pakiet Przeciwchemiczny (IPP)Indywidualny Pakiet Przeciwchemiczny (IPP)Indywidualny Pakiet Przeciwchemiczny (IPP) oraz Indywidualny Pakiet Radioochronny (IPR)Indywidualny Pakiet Radioochronny (IPR)Indywidualny Pakiet Radioochronny (IPR).

Celem całkowitych zabiegów sanitarnych jest kompletne usunięcie z powierzchni ciała niebezpiecznych, trujących i toksycznych substancji chemicznych, promieniotwórczych i biologicznych oraz środków odkażających. Przeprowadza się je w specjalnie dostosowanych do tego miejscach, np. łaźniach, kąpieliskach lub zorganizowanych zespołach urządzeń specjalnych. Podczas całkowitych zabiegów sanitarnych osoby, które są im poddawane, oddają skażoną odzież, a następnie są sprawdzane pod kątem obecności niebezpiecznych substancji (pomiar natężenia skażenia nazywa się kontrolą dozymetryczną). Później osoby te kilkukrotnie myją wodą z mydłem kolejno: ręce, głowę, twarz, szyję oraz pozostałe części ciała. Po ponownej kontroli dozymetrycznej (i pozytywnym jej wyniku) otrzymują odkażoną odzież. Osoby, które nie są w stanie same wykonać całkowitych zabiegów sanitarnych, są kąpane przez odpowiednie służby. Przykładowy zabieg sanitarny prezentuje ilustracja poniżej.

RPTuCiJKi8V7u
Zabiegi sanitarne
Źródło: Aberdeen Proving Ground (http://www.flickr.com), licencja: CC BY 2.0.
i2eM07Rq1Y_d5e874

7. Podsumowanie

  • Zagrożenia biologiczno‑chemiczne można ogólnie podzielić na występujące w czasie wojny oraz charakterystyczne dla czasu pokoju.

  • Indywidualne środki ochrony zabezpieczają organizm człowieka przed szkodliwymi substancjami chemicznymi, niebezpiecznymi mikroorganizmami oraz pyłem promieniotwórczym.

  • Indywidualne środki ochrony przed skażeniami dzielimy na etatowe oraz zastępcze.

  • Etatowe indywidualne środki ochrony przed skażeniami można podzielić na środki ochrony dróg oddechowych oraz środki ochrony skóry.

  • Podstawowymi środkami ochrony dróg oddechowych są przede wszystkim maski przeciwgazowe, które dzieli się na maski filtracyjne i izolacyjne.

  • Do środków ochrony skóry zalicza się zestawy odzieży ochronnej.

  • Zastępcze środki ochrony nie chronią przed działaniem bojowych środków trujących, ale w razie wystąpienia zagrożenia mogą zabezpieczyć organizm przed szkodliwymi substancjami chemicznymi, niebezpiecznymi mikroorganizmami chorobotwórczymi oraz pyłem promieniotwórczym. Należy jednak pamiętać, że ich działanie jest krótkotrwałe.

  • Zbiorowe środki ochrony to budowle, które zapewniają bezpieczeństwo grupom ludzi. Zalicza się do nich schrony oraz ukrycia. Tumczasowego schronienia można szukać także w tunelach oraz na podziemnych stacjach metra.

  • Człowiek nie jest w stanie przetrwać bez żywności oraz wody. Dlatego istotne jest ich odpowiednie zabezpieczenie przed działaniem bojowych środków trujących, toksycznych środków przemysłowych, innych szkodliwych substancji chemicznych oraz chorobotwórczych bakterii.

  • Gwarancją skutecznego zabezpieczenia żywności jest umieszczenie jej w szczelnych pojemnikach. O właściwościach ochronnych opakowań decyduje głównie konstrukcja oraz rodzaj materiału, z jakiego zostały wykonane.

  • Organizmy żywe nie są w stanie żyć i normalnie funkcjonować w skażonym środowisku. Dlatego istotna jest szybka neutralizacja lub usunięcie źródła skażenia. Dokonuje się tego poprzez zabiegi specjalne, które dzieli się na całkowite i częściowe.

  • Do całkowitych zabiegów specjalnych zalicza się odkażanie, dezynfekcję i dezaktywację, oraz deratyzację i dezynsekcję.

  • Od zabiegów specjalnych należy odróżnić zabiegi sanitarne, które stanowią zespół czynności mających na celu usunięcie środków skażających, zakażających i promieniotwórczych z powierzchni ciała człowieka. Podobnie jak zabiegi specjalne, dzielimy je na częściowe i całkowite.

Praca domowa
Polecenie 4.1

Jakie materiały spośród tych, które masz w domu, wykorzystasz w celu przygotowania zastępczych środków ochrony dla siebie i swojej rodziny?

Rmq5dCg2qNtso
(Uzupełnij).
i2eM07Rq1Y_d5e954

8. Słowniczek

bojowe środki trujące
Definicja: bojowe środki trujące

toksyczne związki chemiczne, które ze względu na swoje właściwości chemiczne i fizyczne mają zastosowanie militarne

całkowite zabiegi sanitarne
Definicja: całkowite zabiegi sanitarne

zespół czynności mających na celu usunięcie z powierzchni ciała niebezpiecznych, trujących i toksycznych substancji chemicznych, promieniotwórczych i biologicznych oraz środków odkażających; przeprowadza się je w specjalnie dostosowanych do tego miejscach, np. łaźniach, kąpieliskach

częściowe zabiegi sanitarne
Definicja: częściowe zabiegi sanitarne

zespół czynności mających na celu usunięcie lub neutralizację szkodliwych substancji chemicznych, niebezpiecznych mikroorganizmów oraz pyłu promieniotwórczego

częściowe zabiegi specjalne
Definicja: częściowe zabiegi specjalne

zespół czynności mających na na celu zmniejszenie działania szkodliwych substancji, niebezpiecznych mikroorganizmów i pyłu promieniotwórczego na organizm człowieka i środowisko naturalne

deratyzacja
Definicja: deratyzacja

zwalczanie za pomocą środków chemicznych, fizycznych lub biologicznych wszelkich szkodliwych gryzoni, najczęściej szczurów i myszy

dezaktywacja
Definicja: dezaktywacja

zabiegi zmniejszające właściwości pyłu promieniotwórczego; polegają one najczęściej na usuwaniu go z  terenu, wody, żywności, sprzętu, uzbrojenia itp.; zabiegi dezaktywacyjne nie powodują zmniejszania stopnia napromieniowania przedmiotów i materiałów

dezynfekcja
Definicja: dezynfekcja

zabiegi mające na celu niszczenie drobnoustrojów chorobotwórczych i ich form przetrwalnikowych środkami fizycznymi i chemicznymi, by zapobiec zakażeniu

dezynsekcja
Definicja: dezynsekcja

działania polegające na tępieniu szkodliwych owadów (zwłaszcza pasożytniczych, jak: muchy, komary, pchły, wszy i karaluchy), ich jaj i larw, ze względów sanitarnych i gospodarczych

etatowe indywidualne środki ochrony przed skażeniami
Definicja: etatowe indywidualne środki ochrony przed skażeniami

specjalne środki skonstruowane i przeznaczone do zabezpieczenia organizmu przed konkretnymi skażeniami i zakażeniami; znajdują się one na wyposażeniu sił zbrojnych, służb ratowniczych, formacji obronnych, zakładów przemysłowych oraz innych wyspecjalizowanych jednostek

indywidualne środki ochrony przed skażeniami
Definicja: indywidualne środki ochrony przed skażeniami

środki (cały ubiór lub jego części) przeznaczone do indywidualnego zabezpieczenia całej powierzchni ciała lub jego części (np. dróg oddechowych i oczu) przed działaniem szkodliwych substancji chemicznych, niebezpiecznymi mikroorganizmami oraz pyłem promieniotwórczym

Indywidualny Pakiet Przeciwchemiczny (IPP)
Definicja: Indywidualny Pakiet Przeciwchemiczny (IPP)

polski zestaw substancji stosowanych do dezaktywacji bojowych środków trujących, służy do odkażania niewielkich powierzchni ciała (dłonie, ręce i szyja), broni osobistej, oporządzenia i umundurowania

Indywidualny Pakiet Radioochronny (IPR)
Definicja: Indywidualny Pakiet Radioochronny (IPR)

zestaw substancji do stosowania po skażeniu promieniotwórczym oraz po skażeniu bojowymi środkami chemicznymi

odkażanie
Definicja: odkażanie

działania polegające na usuwaniu lub neutralizacji niebezpiecznych substancji chemicznych z powierzchni różnego rodzaju przedmiotów i materiałów

schron
Definicja: schron

budowla ochronna, która charakteryzuje się wysoką wytrzymałością konstrukcji zapewniającą ochronę ludności (w liczbie od około 50 do 300 osób) przed działaniem broni masowego rażenia, broni klasycznej, a także niebezpiecznych środków chemicznych i biologicznych; znajduje się w nim wyposażenie umożliwiające przetrwanie przez dłuższy czas

skażenie środowiska
Definicja: skażenie środowiska

zanieczyszczenie środowiska przyrodniczego (zwłaszcza gleby, wody, powietrza) toksycznymi środkami chemicznymi, materiałami promieniotwórczymi lub zakaźnymi czynnikami biologicznymi, niezależnie od ich rodzaju i czasu oddziaływania

toksyczne środki przemysłowe
Definicja: toksyczne środki przemysłowe

używane w przemyśle oraz innych sektorach gospodarki związki chemiczne, materiały promieniotwórcze, substancje biologiczne oraz ich odpady, których niekontrolowane uwolnienie może prowadzić do skażenia środowiska oraz zagrożenia życia i zdrowia ludności cywilnej

ukrycia
Definicja: ukrycia

budowle ochronne, które zapewniają krótkotrwałą ochronę przed czynnikami rażenia broni konwencjonalnych, pyłem promieniotwórczym, bojowymi środkami trującymi i toksycznymi środkami przemysłowymi; przygotowuje się je np. w dostosowanych do tego celu piwnicach lub podpiwniczeniach

zabiegi sanitarne
Definicja: zabiegi sanitarne

zespół czynności mających na celu usunięcie środków skażających, zakażających i promieniotwórczych z powierzchni ciała człowieka

zabiegi specjalne
Definicja: zabiegi specjalne

zespół czynności polegających na usuwaniu szkodliwych substancji chemicznych, niebezpiecznych mikroorganizmów oraz pyłu promieniotwórczego z powierzchni znajdujących się w otoczeniu człowieka

zastępcze środki ochrony przed skażeniami
Definicja: zastępcze środki ochrony przed skażeniami

środki ochrony wykonane z szeroko dostępnych i na co dzień wykorzystywanych materiałów, nie chronią przed działaniem bojowych środków trujących, ale w razie wystąpienia zagrożenia mogą zabezpieczyć organizm przed szkodliwymi substancjami chemicznymi, niebezpiecznymi mikroorganizmami chorobotwórczymi oraz pyłem promieniotwórczym

zbiorowe środki ochrony
Definicja: zbiorowe środki ochrony

budowle ochronne, których konstrukcja zabezpiecza ludność, zwierzęta oraz cenne dobra przed wieloma niebezpieczeństwami: bojowymi środkami trującymi, toksycznymi środkami przemysłowymi, innymi szkodliwymi substancjami chemicznymi, mikroorganizmami chorobotwórczymi, pyłem promieniotwórczym, promieniowaniem, uderzeniami broni masowego rażenia oraz atakami bronią konwencjonalną

i2eM07Rq1Y_d5e1303

9. Zadania

Ćwiczenie 1
R1ZGrxZxRVnzp
zadanie interaktywne
Zad.1
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
R1JutxR3FZ3zN
zadanie interaktywne
Zad.2
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
R11fY5KGLdozU
zadanie interaktywne
Zad.3
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida