Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał
R1Im3cqLYx7Pw1

Oj Maluśki – kolędy i pastorałki. Rola tradycji w życiu ludzi

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

R1GBEoOWhr1B0
W prostokątnym polu znajduje się napis „Pobierz”. Jest to przycisk pozwalający na wyświetlenie, pobranie i zapisanie pliku zawierającego scenariusz lekcji - dokument w formacie pdf.

I. Indywidualna i zespołowa ekspresja muzyczna.

1. W zakresie śpiewu. Uczeń:

3) śpiewa, dbając o emisję i higienę głosu, stosuje ćwiczenia oddechowe, dykcyjne i inne, zachowując naturalne właściwości głosu.

III. Kultura muzyczna, narodowe i światowe dziedzictwo kulturowe. Uczeń:

4. poznaje przykłady muzycznej twórczości ludowej, obrzędy, zwyczaje, tradycje swojego regionu.

Nauczysz się

definiować pojęcia: tradycja, zwyczaje, obyczaje, kolęda, pastorałka;

wymieniać polskie zwyczaje ze wskazaniem pory występowania;

opisywać zwyczaje bożonarodzeniowe;

wykazywać różnice między kolędą, pastorałką a piosenką bożonarodzeniową;

opisywać pieśni i utwory o tematyce bożonarodzeniowej;

wykonywać wybrane kolędy, pastorałki i piosenki.

Polskie tradycje

TRADYCJATradycjaTRADYCJA to według Słownika języka polskiego ogół obyczajów, poglądów, zachowań itp., które ludzie należący do jednego narodu lub jednej grupy przekazują sobie z pokolenia na pokolenie.

Tradycyjne obrzędy i zwyczaje związane są często z codziennym życiem, ważnymi wydarzeniami, zmianami zachodzącymi w przyrodzie, zgodnie z porami roku, wreszcie ze świętami. Gdy po zimie czekamy na nadejście wiosny, robimy kukłę – Marzannę, którą topimy w rzece lub palimy na znak, że nie chcemy już zimy. Gaik, to wiosenny zwyczaj, zgodnie z którym przystrajamy zieloną gałąź świerku i chodzimy od domu do domu z życzeniami urodzaju. Innymi zwyczajami są: święto sobótki (obchodzone w noc z 23 na 24 czerwca), dożynki na zakończenie żniw, andrzejki w wigilię świętego Andrzeja, mikołajki – 6 grudnia, święto Trzech Króli – 6 stycznia, czy ostatkikoza zapustna na zakończenia karnawału. Wiele z tych zwyczajów tradycyjnie obchodzi się w całej Polsce, niektóre występują tylko w części regionów, inne wyłącznie na wsiach.

Wysłuchaj utworu.

RNVizuWUWRt2Z
Na zdjęciu zespół czerwone gitary. Zdjęcie jest czarno-białe. Mężczyźni mają dłuższe włosy sięgające ucha. Są ubrani w garnitury a pod nimi koszulki polo lub golfy. Jeden z mężczyzn (Seweryn Krajewski ) ma gitarę basową. Dwóch innym ma gitary o które się opiera. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis: Dzień jeden w roku Wykonawca: Czerwone gitary oraz pojawia się możliwość odsłuchania muzyki. Na nagraniu piosenka w wykonaniu zespołu w składzie: wokaliści, gitary, klawisze, gitara basowa, perkusja. Mężczyźni śpiewają na głosy, łagodnie piosenkę świąteczną. Opowiadają o wyjątkowości świąt , o tym , że w tym czasie wszyscy wszystkim składają życzenia i są sobie życzliwi.
Czerwone Gitary, „Dzień jeden w roku”, online-skills, CC BY 3.0

Z okresem Bożego Narodzenia wiążą się tradycyjne przygotowania do świąt: pieczenie pierników, strojenie choinki i przygotowywanie prezentów, wigilia z 12 potrawami, opłatkiem, prezentami, śpiewaniem kolędTradycjakolęd i pastorałek.

Kolęda domowa

Wysłuchaj utworu.

R3NqPj0y06orR1
Zapis nutowy fragmentu piosenki Kolęda domowa. Pod tytułem znajdują się nazwiska twórców piosenki: muzyka Bohdan Riemer, słowa: Wanda Chotomska. Na początku nut zamieszczono wskazówkę wykonawczą: umiarkowanie. Metrum cztery czwarte, tonacja Es - dur (3 bemole przy kluczu). Utwór rozpoczyna się czterotaktowym wstępem fortepianowym. W zwrotce powtarza się rytm: osiem ósemek, ćwierćnuta z kropką , 3 ósemki, pauza ósemkowa. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis: Utwór: Kolęda domowa, wykonawca: muzycy Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz odtwarza się muzyka. Na nagraniu piosenkę wykonuje śpiewaczka z towarzyszeniem fortepianu. Melodia jest łagodna, pogodna, spokojna trochę melancholijna.
„Kolęda domowa”, AMFN (Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy), CC BY 3.0

Kolęda domowa
Ta kolęda od opłatka się zaczyna,
bo opłatkiem najpierw dzieli się rodzina.
Od opłatka i od życzeń naszej mamy,
od tych słów nad opłatkiem wyszeptanych.
A ty nasza kolędo domowa,
słowa mamy w pamięci zachowaj, zachowaj.

Tradycyjne zwyczaje bożonarodzeniowe:

  • wieczerza wigilijna wg tradycji rozpoczyna się wówczas, gdy na niebie pojawi się pierwsza gwiazda;

  • cała wielopokoleniowa rodzina zasiada wtedy do dużego, nakrytego białym obrusem stołu. Pod obrus wkłada się trochę sianka, które ma zapewnić dostatek i urodzaj, a chrześcijanom przypomina o skromności, którą każdy powinien nosić w sercu;

  • na stół stawiamy 12 potraw: karp w galarecie, barszcz z uszkami, groch z kapustą, kapusta z grzybami, pierogi z kapustą i grzybami, kluski z makiem, kutia, piernik, makowiec, krokiety z grzybami, śledź, kompot z suszonych owoców (lub inne, wg lokalnych tradycji);

  • przygotowujemy jedno więcej nakrycie dla niespodziewanego gościa lub strudzonego wędrowca;

  • wieczerzę wigilijną rozpoczyna dzielenie się opłatkiem i składanie życzeń;

  • po wieczerzy obdarowujemy się prezentami, które zgodnie z tradycją przynosi Mikołaj, Gwiazdor lub Aniołek;

  • śpiewamy kolędy:

  • na 24.00 udajemy się do kościoła na uroczystą pasterkę.

R1Fi7T1I84mJK
Obraz Giotto di Bondone, „Narodziny Chrystusa”. Na obrazie w centralnym punkcie stajenka. W stajence matka z niemowlęciem. Nad stajenką aniołowie. Przed stajenką zwierzęta, św. Józef i pasterze. Jezusem oprócz Maryi opiekuje się kobieta. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis: Wśród nocnej ciszy wykonawca: Chór Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu kolęda “Wśród nocnej ciszy” w wykonaniu chóru żeńskiego. Kobiety śpiewają na głosy. Kolęda ma spokojne zwrotki i bardziej energiczne refreny.
Giotto di Bondone, „Narodziny Chrystusa”, 1303, Kaplica Scrovegnich, Padwa, Włochy, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); „Wśród nocnej ciszy”, AMFN, CC BY 3.0
R167pro5vNltM
Ćwiczenie 1
Spróbuj zapamiętać tekst jednej zwrotki i refrenu kolędy. Tekst: Wśród nocnej ciszy głos się rozchodzi, wstańcie pasterze, Bóg się wam rodzi. Czem prędzej się wybierajcie, do Betlejem pospieszajcie przywitać Pana.

Kolędy i pastorałki

Kolęda to pieśń związana tematycznie z Bożym Narodzeniem, śpiewana w kościołach i przy stołach wigilijnych.

Znane polskie kolędy to:
Wśród nocnej ciszy (należy do najczęściej śpiewanych polskich kolęd, tradycyjnie rozpoczyna pasterkę),
Bóg się rodzi (autorem tekstu kolędy jest poeta – Franciszek Karpiński (1741‑1825), melodia kolędy, nieznanego autora, powstała w XVIII wieku i utrzymana jest w rytmie polskiego tańca narodowego – poloneza. Najstarszy zapis kolędy pochodzi z przełomu XVIII i XIX wieku),
Jezus malusieńki (najstarsze przekazy melodii i tekstów tej kolędy pochodzą z pierwszej połowy XVIII w., jej autorzy są nieznani; kolęda ma rytm chodzonego, dawnego tańca ludowego).

Inne znane kolędy to:
Anioł pasterzom mówił,
Przybieżeli do Betlejem,
Pójdźmy wszyscy do stajenki,
Gdy śliczna Panna,
Lulajże Jezuniu,
Gdy się Chrystus rodzi.

W Polsce bardzo znane i chętnie śpiewane są również pastorałki: pastorałka to pieśń ludowa o wesołym, tanecznym charakterze, tematycznie związana z Bożym Narodzeniem.

Do znanych polskich pastorałek należą:
W dzień Bożego Narodzenia,
Hej, w dzień narodzenia,
Z narodzenia Pana,
Oj Maluśki (pastorałka ta pochodzi z Podhala, jest to pastorałka góralska).

Wysłuchaj utworu.

RWVAxxX1K8Vw7
Obraz Federico Barocciego „Narodzenie”, Na obrazie, w niewielkim ciemnym pomieszczeniu: niemowle położone na sianie, przy nim Maryja. W wejściu do pomieszczenia mężczyzna wskazuje komuś kto jest na zewnątrz na dziecię. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis: Oj Maluśki wykonawca: Chór Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu pastorałka w wykonaniu chóru żeńskiego. Tekst w gwarze góralskiej, melodyka podobna do muzyki z Podhala.
Federico Barocci, „Narodzenie”, 1597, Prado, Madryt, Hiszpania, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); „Oj Maluśki”, AMFN, CC BY 3.0

Charakterystyczną cechą pastorałek jest pasterska tematyka, utrzymana w nastroju radości i humoru. Większość z nich pochodzi z XVII i XVIII wieku. Akcja pastorałek nie rozgrywa się w Betlejem, lecz w rodzinnym, zimowym krajobrazie, dlatego często pastorałki stanowią cenne źródło wiadomości o życiu wsi w dawnej Polsce. Dzięki pastorałkom poznajemy: imiona pasterzy, nazwy popularnych w ówczesnym środowisku wiejskim instrumentów, niektóre zwyczaje związane z Bożym Narodzeniem.

Wysłuchaj utworu.

R11AWZG5tLB7I
Nagranie pastorałki “Zagraj Dziecku kołysankę”. Utwór to spokojna, kołysankowa piosenka o tematyce świątecznej. Piosenkę śpiewają dzieci akompaniament jest nagrany na instrumencie klawiszowym dającym możliwość aranżacji z użyciem wielu barw instrumentów. Tekst jest o śpiewaniu kołysanki Dzieciątku.
  • obok kolęd w okresie Bożego Narodzenia śpiewamy również piosenki opowiadające o narodzonym Dzieciątku i świętach;

Wysłuchaj utworu.

R1I1Cq5KYDmgS
Na ilustracji fotografia Fryderyka Chopina. Kompozytor siedzi, ręce ma skrzyżowane na udach. Patrzy na wprost. Ma dłuższe ciemne włosy zakrywające ucho. Niewielkie ciemne oczy, dość wyraźne brwi. Duży nos i średnie usta. Jest smutny bądź zamyślony. Ubrany jest w białą koszulę i jasny płaszcz. Pod szyją ma zawiązaną ciemną apaszkę. Fotografia jest czarno-biała. Po naciśnięciu punktu interaktywnego wyświetla się napis: Fryderyk Chopin Scherzo h-moll wykonawca: muzyk z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu utwór wykonany na fortepianie. W melodii słychać motywy zaczerpnięte z kolędy Lulajże Jezuniu. Po kilku taktach kompozytor na moment odchodzi od tematu i snuje smętną melodię, by po chwili znów wrócić do melodii kolędy - kołysanki, zagranej w wyższym rejestrze. Utwór jest spokojny, tęskny, melancholijny.
Fryderyk Chopin, Scherzo h-moll, AMFN, CC BY 3.0
  • kolędy i pastorałki były źródłem inspiracji dla wielu znanych kompozytorów, np. Fryderyk Chopin w środkowej części Sherza h‑moll wprowadził motyw kolędy Lulajże Jezuniu;

  • kolędy i pastorałki wykonuje się w okresie od 24 grudnia do 2 lutego. W pieśniach tych często wykorzystywane są rytmy taneczne. Spotykamy wśród nich polonezy (np. Bóg się rodzi), mazurki i krakowiaki, a także dawne tańce obcego pochodzenia. Niektóre kolędy utrzymane są w charakterze kołysanki, dumki lub hymnu. Polski kompozytor i publicysta – Jan Maklakiewicz w artykule napisał o kolędach: […] przez nie nauczyłem się kochać wszystko, co polskie.

  • okres po Świętach Bożego Narodzenia, to czas wesołych zwyczajów i zabaw: chodzenie z gwiazdą i szopką z towarzyszeniem kolęd, pochody karnawałowych przebierańców, zabawy karnawałowe;

  • przez okres Bożego Narodzenia, aż do Święta Ofiarowania Pańskiego (2 lutego, w polskim kościele katolickim, święto to ma również nazwę: Święto Matki Boskiej Gromnicznej) w kościołach oglądać można szopki bożonarodzeniowe. Bardzo znane są tradycyjne szopki krakowskie:

  • od kilku lat organizowane w różnych miejscach kraju są orszaki Trzech Króli: Kacpra, Melchiora i Baltazara, którzy z różnych stron świata wędrowali, by złożyć pokłon i dary małemu Jezusowi. Prowadziła ich gwiazda betlejemska.

RWVAxxX1K8Vw7
Obraz Federico Barocciego „Narodzenie”, Na obrazie, w niewielkim ciemnym pomieszczeniu: niemowle położone na sianie, przy nim Maryja. W wejściu do pomieszczenia mężczyzna wskazuje komuś kto jest na zewnątrz na dziecię. Po naciśnięciu punktu aktywnego wyświetla się napis: Oj Maluśki wykonawca: Chór Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu pastorałka w wykonaniu chóru żeńskiego. Tekst w gwarze góralskiej, melodyka podobna do muzyki z Podhala.
Federico Barocci, „Narodzenie”, 1597, Prado, Madryt, Hiszpania, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); „Oj Maluśki”, AMFN, CC BY 3.0
Polecenie 1
Odpowiedz na pytanie: Z jakiego regionu pochodzi pastorałka „Oj maluśki”?
Odpowiedz na pytanie: Z jakiego regionu pochodzi pastorałka „Oj maluśki”?

1. Oj maluśki, maluśki, maluśki, kiejby rękawicka

Alboli tyz jakoby, jakoby kawałecek smycka.

2. Cy nie lepiej by tobie, by Tobie siedzieć było w niebie

Wsak Twój Tatuś kochany, kochany nie wyganiał Ciebie.

Ref. Li li li li laj

3. Hej, co Tobie takiego, takiego Tobie, mój Panie się stało,

Ześ się na ten kiepski świat, kiepski świat psychodzić zachciało

4. Tam Ci zawse słuzyły, słuzyły prześlicne janioły,

A tu lezys sam jeden, sam jeden jak palusek goły.

Ref. Li li li li laj

Zmodyfikowany tekst na podstawie: http://spiewnikreligijny.pl/teksty/427,oj_maluski_maluski/

Polecenie 2

Zastanów się i odpowiedz na pytanie: Czy tradycja jest ważna w życiu ludzi?
W wypowiedzi uwzględij i rozwiń następujące argumenty:

  • dzięki tradycji czujemy jedność kulturową;

  • pielęgnujemy spuściznę po naszych przodkach;

  • wyróżniamy się jako społeczność;

  • rozumiemy i czujemy polski dorobek artystyczny;

  • żyjemy według określonych wartości i tworzymy kulturę narodową.

Zadania

R4ORET9UBOmHz
Ćwiczenie 2
Wymień zwyczaje kultywowane podczas wieczerzy wigilijnej.
RXAoQ7BJmfH61
Ćwiczenie 3
Nazwę zwyczaju ludowego przyporządkuj do pory roku, w której występuje: Wiosna Możliwe odpowiedzi: 1. Andrzejki, 2. Gaik, 3. Dożynki, 4. Chodzenie z gwiazdą i szopką, 5. Święto sobótki Lato Możliwe odpowiedzi: 1. Andrzejki, 2. Gaik, 3. Dożynki, 4. Chodzenie z gwiazdą i szopką, 5. Święto sobótki Jesień Możliwe odpowiedzi: 1. Andrzejki, 2. Gaik, 3. Dożynki, 4. Chodzenie z gwiazdą i szopką, 5. Święto sobótki Zima Możliwe odpowiedzi: 1. Andrzejki, 2. Gaik, 3. Dożynki, 4. Chodzenie z gwiazdą i szopką, 5. Święto sobótki
RcKuhC5bpohbc
Ćwiczenie 4
Wybierz właściwe zakończenia zdań: Msza święta odprawiana w noc Bożego Narodzenia to 1. BÓG SIĘ RODZI, 2. PASTORAŁKI, 3. PASTERKA, 4. WŚRÓD NOCNEJ CISZY, 5. KOLĘDY, 6. REZUREKCJA
Pieśni bożonarodzeniowe o tematyce pasterskiej to 1. BÓG SIĘ RODZI, 2. PASTORAŁKI, 3. PASTERKA, 4. WŚRÓD NOCNEJ CISZY, 5. KOLĘDY, 6. REZUREKCJA
Polska kolęda w rytmie poloneza to 1. BÓG SIĘ RODZI, 2. PASTORAŁKI, 3. PASTERKA, 4. WŚRÓD NOCNEJ CISZY, 5. KOLĘDY, 6. REZUREKCJA
Ćwiczenie 5

Wysłuchaj fragmentu utworu Scherzo h‑moll op. 20. Podaj nazwisko kompozytora, oraz tytuł kolędy.

R1aWKfWTKlAar
Na nagraniu utwór wykonany na fortepianie. W melodii słychać motywy zaczerpnięte z kolędy Lulajże Jezuniu. Po kilku taktach kompozytor na moment odchodzi od tematu i snuje smętną melodię, by po chwili znów wrócić do melodii kolędy - kołysanki, zagranej w wyższym rejestrze. Utwór jest spokojny, tęskny, melancholijny.
R1QKOn2AX0oqB
Odpowiedz na pytanie: Jaki polski kompozytor zamieścił w swoim utworze cytat z kolędy "Lulajże Jezuniu"?
R13ZA7ANBsJH51
Ćwiczenie 6
Odpowiedz na pytanie: Czym różni się kolęda od pastorałki?
R1ZNuTagaCoWK
Ćwiczenie 7
Wskaż, które z postaci należą do Orszaku Trzech Króli. Możliwe odpowiedzi: 1. Kacper, 2. Melchior, 3. Baltazar, 4. Światowid, 5. Izajasz, 6. Mateusz, 7. Ezechiasz

Słownik pojęć 1

A cappella
A cappella

śpiew bez towarzyszenia instrumentów

Folklor
Folklor

kultura ludowa: sztuka, tradycje i wierzenia związane z życiem wsi

Kolęda
Kolęda

pieśń związana tematycznie z Bożym Narodzeniem, śpiewana w kościołach i przy stołach wigilijnych

Pastorałka
Pastorałka

pieśń ludowa o wesołym, tanecznym charakterze, tematycznie związana z Bożym Narodzeniem

Tańce narodowe
Tańce narodowe

tańce charakterystyczne dla kultury danego narodu. Polskie tańce narodowe to krakowiak, kujawiak, mazur, oberek i polonez

Tradycja
Tradycja

ogół obyczajów, poglądów, zachowań itp., które ludzie należący do jednego narodu lub jednej grupy przekazują sobie z pokolenia na pokolenie

Słownik pojęć został opracowany na podstawie:

M. Gromek, G. Kilbach, I gra muzyka, podręcznik do muzyki dla klas 4‑6 szkoły podstawowej, Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2012

Słownik języka polskiego cz. II, V, Wydawnictwo Naukowe PWN

Biblioteka muzyczna

Bibliografia

Encyklopedia muzyki, pod red. A. Chodkowskiego, PWN, Warszawa 1995