Europa wczesnego średniowiecza
Państwo Franków
W IV w. n.e. trwa wielka wędrówka ludów. Plemiona germańskie wykorzystują sytuację, że uwagę cesarzy rzymskich zaprzątają sprawy wewnętrzne, a armia ma trudności z pilnowaniem granic. Część z nich wkracza na ziemie imperium rzymskiego i zajmuje je jako „sprzymierzeńcy”, ich wojownicy walczą w rzymskich legionach. Słabość imperium staje się ich siłą – na gruzach cesarstwa zachodniego powstają kolejne państwa barbarzyńców, rywalizujących o nowe tereny i wpływy. Jednym z nich jest królestwo Franków. Chlodwig I z dynastii Merowingów, zjednoczywszy rozproszone plemiona, tworzy potęgę, z której w przyszłości zrodzą się Francja oraz Niemcy.
Wskażesz tereny zajmowane przez Franków oraz nazwy dwóch najważniejszych grup.
Przeanalizujesz, w jaki sposób powstało państwo frankijskie.
Przedstawisz osiągnięcia dwóch władców frankijskich: Childeryka i Chlodwiga.
Opiszesz strukturę społeczeństwa w czasach Merowingów.
Symboliczny toporek
Nie dysponujemy wieloma źródłami, które opisują początki państwa Franków. Tak naprawdę historycy opierają się przede wszystkim na spisanej przez Grzegorza z Tours Historii Franków. Nazwą Frankowie określają federację plemion zachodniogermańskich (m.in. Saliów, Amzywariów, Brukterów czy Chamawów). Na tereny Europy przybyły pod koniec III w. n.e. najprawdopodobniej znad Morza Czarnego, pustosząc Galię. Udało im się opanować jej północne tereny między Mozą a Skaldą, tzw. Toksandrię – część dzisiejszej Belgii. Cesarz Julian Apostata pozwolił im w połowie IV w. pozostać w Toksandrii. Być może w zamian za uzyskanie tytułu foederati, czyli sprzymierzeńców Rzymu, mieli bronić linii Renu przed najeźdźcami. Jako sojusznicy Frankowie wykorzystywali trudności cesarstwa, aby rozszerzać swoje siedziby.
Nazwę plemienia można według historyków łączyć z różnymi słowami, m.in. germańskim frankat (wolny), które miałoby określać Germanów niezależnych od Rzymu, czy od małych toporów (łac. francisca), służących do rzucania w trakcie walk. Były one ulubioną bronią Franków. Na to ostatnie mogą również wskazywać słowa określające w innych językach oszczep, takie jak staroangielska franca czy staronorweska frakka.
Współplemieńcy i rywale
Frankowie na początku nie byli wcale jednolitą grupą etniczną. Dzielili się na wiele zwalczających się plemion, z których przez długi czas żadne nie mogło zdobyć i utrzymać dominacji. Łączyło ich to, że pozostawali poganami. Tymczasem inne ludy germańskie, które znajdowały się w orbicie wpływów imperium rzymskiego, przyjmowały arianizm, a więc odłam chrześcijaństwa.
W tamtym okresie na pierwszy plan wysuwały się dwie podstawowe grupy: Frankowie saliccy oraz Frankowie rypuarscy. Pierwsi zamieszkiwali w pobliżu Morza Północnego (Toksandria), drudzy zajmowali tereny na prawym brzegu Renu i nad Menem. W 451 r. w bitwie na Polach Katalaunijskich w pobliżu dzisiejszego Châlons‑en‑Champagne doszło do starcia wojsk zachodniorzymskiego wodza Aecjusza z Hunami, którym przewodził Attyla. Było to ostatnie znaczące zwycięstwo cesarstwa nad barbarzyńskimi plemionami. Obydwa odłamy Franków stanęły w niej po przeciwnych stronach. Frankowie saliccy wsparli Rzymian, natomiast rypuarscy – najeźdźców. Według historyków Franków salickich w tej bitwie prowadził „syn Morza” – Meroweusz. To od niego wywodzi się dynastia Merowingów, królów Franków, pod rządami których doszło do podbicia niemal całej Galii.
Zmiana frontu
Pierwsze znaczące podboje należy przypisać Childerykowi, synowi Meroweusza. Centrum jego posiadłości stanowiło prawdopodobnie Tournai, gdzie odkryto jego grób. Około 463 r. wraz z wojskami rzymskimi pokonał pod Orleanem Wizygotów, którzy chcieli zająć tereny nad Loarą. Kilka lat później, wciąż jako cesarski sojusznik, rozprawił się z Sasami i zdobył Angers.
Ale Frankowie nie myśleli pozostawać wyłącznie plemieniem sojuszniczym wobec Rzymu, podporządkowanym kolejnym władcom. Z biegiem czasu rósł ich apetyt na samodzielne rządzenie i uniezależnienie się od cesarstwa. Chcieli stworzyć silne i samodzielne państwo. Do tego potrzebne było zlikwidowanie rozdrobnienia między Frankami oraz rozprawienie się z sąsiadami zagrażającymi ich władzy i zdobyczom terytorialnym.
Udało się to Chlodwigowi, wnukowi Meroweusza. Objął on władzę w 481 r. po śmierci Childeryka. Na początku rozprawił się z Syagriuszem, rzymskim wodzem i namiestnikiem Galii, który sprawował władzę nad prowincją nawet po upadku Rzymu w 476 roku. Syagriusz został przez Chlodwiga pokonany w 486 r. w bitwie pod Soissons, a nadzorowane przez niego tereny włączono do państwa Franków. Rządy Chlodwiga od początku spotykały się z aprobatą elit Galorzymian, które widziały w nim gwaranta bezpieczeństwa i politycznego ładu. Panowanie Franków objęło ziemie aż do Loary, za którą władali Wizygoci.
Ku jedności
Zachęcony tym sukcesem Chlodwig pokonał Alamanów, a wreszcie (w 507 r.) Wizygotów z Akwitanii. W wojnie przeciw Alamanom wspierali go inni władcy frankijscy. Pozbywszy się ostatecznie mniejszych przywódców plemion frankijskich, władał znaczną częścią Galii.
Chlodwig zdecydował się przyjąć, według tradycji, w 496 r. chrzest w obrządku rzymskim. Celem było utrwalenie jego władzy i zyskanie przewagi nad innymi germańskimi plemionami, które wyznawały arianizm nieakceptowany przez cesarstwo wschodniorzymskie. Dzięki decyzji o chrzcie zyskał sprzymierzeńców w cesarzu Bizancjum oraz zamieszkującej te tereny chrześcijańskiej ludności romańskiej. Umocnił swoją pozycję jako pomazaniec boży i koronowana głowa państwa. Chlodwig stworzył potęgę, z której w przyszłości powstaną zarówno Francja, jak i Niemcy.
Społeczeństwo za czasów Merowingów
Na czele państwa stał król ogłaszany przez wiec. Początkowo wybierało go zgromadzenie wszystkich wojowników, a więc wolni chłopi, którzy służyli na zasadzie pospolitego ruszenia, z czasem wiece przemieniły się w coroczny przegląd wojsk, a władca pochodził spośród członków merowińskiej dynastii. Frankowie uważali, że Merowingowie mają prawo do sprawowania rządów, ponieważ posiadają nadprzyrodzone pochodzenie - według legendy Meroweusz był synem bożka morskiego Kwinotaura, a magiczną moc symbolizowały długie włosy noszone przez merowińskich królów. Ich obcięcie było jednoznaczne z detronizacją władcy.
Dwór królewski, na którym przebywali najważniejsi dostojnicy kościelni oraz świeccy, stanowił główny ośrodek władzy Merowingów. Jednocześnie rządzenie rozległym państwem wymagało od władcy stałej kontroli, dlatego też nieustannie podróżował on wraz ze swoim dworem po kolejnych prowincjach. Podstawą rządów była armia. Jej dowódcy, jako namiestnicy kontrolowali rzymskie lokalne władze cywilne, które zostały zachowane. Monarchia frankijska była podzielona na rejony zarządzane przez namiestników, powoływanych i odwoływanych przez króla. Do ich obowiązków należał nadzór nad sprawami administracyjno‑skarbowymi, sądami oraz kierowanie armią.
Po przyjęciu chrztu Merowingowie ściśle współpracowali z hierarchią kościelną, a religia chrześcijańska stała się czynnikiem integrującym obie społeczności - frankijską i galorzymską. Taką rolę miało też pełnić jednolite prawo salickie (Lex Salica) spisane za czasów Chlodwiga i będące zbiorem przepisów prawa zwyczajowego.
Bratobójcze spory
Chlodwig wprowadził w państwie Franków model monarchii patrymonialnej (łac. patrimonium – ojcowizna, majątek dziedziczny). Zgodnie z tą koncepcją państwo stanowiło własność króla, co dawało mu niezwykle silną władzę nad poddanymi. Wokół dworu królewskiego gromadzili się liczni dostojnicy, zarówno świeccy jak i duchowni. Najwyżsi rangą urzędnicy nie mieli precyzyjnie wyznaczonych stałych kompetencji. Powinności dostojników, w zależności od potrzeb, wyznaczał władca. Koszty funkcjonowania licznego dworu ponosili poddani, gdyż w państwie Franków nie istniało wyraźne rozgraniczenie majątku publicznego od majątku monarchy. Król wyznaczał także naczelników okręgów administracyjnych, czyli hrabstw. Hrabiowie pełnili funkcję dowódców wojska, dbali o lokalne sprawy gospodarcze, w zastępstwie króla sprawowali sądy oraz ściągali podatki. Słabością monarchii patrymonialnej było prawo władcy do dowolnego rozporządzania państwem, np. poprzez dzielenie go pomiędzy spadkobierców. Taki system działał sprawnie pod rządami Chlodwiga, ale przestał się sprawdzać za czasów jego następców. Kolejne podziały kraju powodowały częste i gwałtowne spory między przedstawicielami dynastii Merowingów, z których każdy miał prawo do udziału we władzy. Nieustannym walkom o tron towarzyszyły rozmaite okrucieństwa, skrytobójstwa i egzekucje. W VII w. w efekcie wojen domowych państwo Franków rozpadło się na cztery części: Austrazję i Neustrię na północy oraz Burgundię i Akwitanię na południu.
Pogrążeni w walkach wewnętrznych Merowingowie tracili stopniowo autorytet i wpływy na korzyść lokalnego możnowładztwa. Szczególnie wysoką pozycję zdobyli u ich boku najwyżsi urzędnicy dworscy zwani majordomusami. To właśnie oni sprawowali realne rządy. Do pozbawionych wpływu na władzę ostatnich potomków Chlodwiga w historiografii przylgnęło określenie „gnuśnych królów”. Ostatniego z nich, Childeryka III, w 751 r. zdetronizował Pepin Krótki (714–768), syn majordomusa Karola Młota. W rezultacie władzę nad państwem Franków objęła nowa dynastia – Karolingów. Następca Pepina Krótkiego Karol Wielki (ur. 742 lub 747–814) w 800 r. został koronowany na cesarza i doprowadził kraj do szczytu potęgi.
Zapoznaj się z multimedium, a następnie rozwiąż polecenia.
Wymień dwa najważniejsze czynniki, które sprzyjały ekspansji Franków, i dwa, które ją hamowały.
Wyobraź sobie, że reżyserujesz serial o Merowingach. Nadaj tytuł całej serii oraz poszczególnym czterem odcinkom. Uwzględnij zarówno politykę wewnętrzną, jak i zagraniczną Merowingów. Przede wszystkim jednak pamiętaj, że tytuły powinny przyciągać uwagę widzów.
Trenuj i ćwicz
Na podstawie uzyskanej wiedzy uzupełnij poniższy tekst.
Zaznacz właściwe odpowiedzi.
Zapoznaj się z poniższym tekstem, a następnie rozwiąż zadanie poniżej.
Wielka historia świata – tom 4. Kształtowanie średniowieczaFrankowie, lud Childeryka, pierwotne siedziby posiadali w głębi Germanii, za Renem, zapewne na wybrzeżu, o czym może świadczyć uprawiane przez nich w III i IV wieku piractwo. Ich plemię powstało jako luźny początkowo związek różnych ludów: Chamawów, Brukterów, Chattuariów (…). Z czasem podzielili się na dwie główne grupy: Franków ripuarskich, którzy zamieszkiwali tereny nadreńskie, i Franków salickich, osiedlanych w części północno‑wschodniej Galii. W V wieku Frankowie tworzyli liczne niewielkie państewka pod wodzą królów lub wodzów, których ważniejszymi siedzibami były Kolonia, Cambrai, Tournai. Byli wciąż poganami, a sąsiedztwo cesarstwa i nawet udział w jego wojnach wywarły na ich społeczność zaskakująco niewielki wpływ.
Źródło: Wielka historia świata – tom 4. Kształtowanie średniowiecza, red. Maciej Salamon, s. 63.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenie.
Historia EuropyZe wszystkich plemion germańskich osiadających w granicach Cesarstwa Rzymskiego Frankowie wykazywali początkowo najsłabszą mobilność. Zachowując siedziby nad Menem i środkowym Renem, powoli opanowywali pokojowo – głównie jako sprzymierzeńcy Cesarstwa – Nadrenię rzymską, Belgię i późniejszą Lotaryngię. Osiedlając się na terenach, gdzie żywioły romańskie i germańskie były przemieszane i żyły obok siebie zgodnie, Frankowie przyjmowali nowe elementy kultury powoli, lecz dogłębnie, bez szkody dla naturalnego własnego rozwoju; podobne znaczenie miało zachowanie przez nich dawnej religii, co umożliwiło jej przesiąknięcie elementami romańskimi i chrześcijańskimi jeszcze przed oficjalnym przyjęciem nowej wiary.
Źródło: Historia Europy, red. A. Mączak, Wrocław 1997, s. 73.
Obejrzyj reprodukcję obrazu XIX‑wiecznego malarza Alphonse’a de Neuville’a Hunowie podczas bitwy na Polach Katalaunijskich i odpowiedz na pytania.
Przyporządkuj fragmenty zapisów prawa do dokumentów, z których pochodzą. Następnie wykonaj kolejne polecenie.
Jeśli pełnoprawny obywatel wybił oko członkowi klasy pełnoprawnych obywateli, wyrwą mu oko.
Jeśli złamał kość pełnoprawnego obywatela, złamią mu kość.(...)
Jeśli pełnoprawny obywatel uderzył w twarz pełnoprawnego obywatela, godniejszego niż on, na zgromadzeniu wyliczą mu sześćdziesiąt uderzeń bykowcem.
Jeśli niewolnik innej osoby uderzył w twarz członka klasy pełnoprawnych obywateli, utną mu ucho. Możliwe odpowiedzi: 1. Kodeks Hammurabiego
Wyjaśnij, czy zapisy prawa salickiego świadczą o równości mieszkańców państwa Franków wobec prawa.
Zapoznaj się z poniższym tekstem, a następnie wykonaj polecenie.
Królestwa Merowingów. Władza – społeczeństwo – kultura 450–751Nic nie sugeruje, że latifundia, czyli grunty uprawiane przez wielką liczbę niewolników trzymanych w specjalnych kwaterach, co uważa się za cechę charakterystyczną gospodarki opartej na villae, w ogóle były rozpowszechnione w Galii. Nic więc dziwnego, że nawet w najstarszych testamentach merowińskich niewiele mówi się o niewolnictwie na dużą skalę. W pochodzącym z początku VI w. testamencie Remigiusza biskupa Reims, który wywodził się z arystokracji senatorskiej późnego cesarstwa, dla 16 posiadłości wymienia się 78 osób, niemal wszystkich z imienia, w tym winiarzy, świniopasa i kucharza. O 10 z nich mówi się wprost jako o niewolnikach (servi), jedenasty był niewolnikiem wyzwolonym, 12 osób to coloni, z których jeden został wyzwolony i przeniesiony do familii bratanka albo siostrzeńca biskupa, 31 to kolejni wyzwoleńcy, a 2 to ludzie wolni (ingenuus). W posiadłościach Remigiusza przebywała zatem ludność wolna i niewolna, a także niewolnicy. (…)
U drugiego krańca epoki merowińskiej, w testamencie Abbona, obraz nie jest bardzo odmienny. Tu także dzierżawcy gruntów należą do ludności służebnej lub przypisańców, a określa się ich jako servi, mancipia, coloni, liberti. O wolnym statusie jednej z grup liberti mówi się wprost, że zależał on od ciągłego opłacania należności spadkobiercom Abbona, w tym przypadku klasztorowi Novalaise (…)
Status służebny zazwyczaj był dziedziczny. Nic nie wskazuje na istnienie handlu niewolnikami, lecz w innych źródłach zachowały się na ten temat niewielkie wzmianki. Z kolei testamenty zarówno Remigiusza, jak i Bertrama, zawierają nawiązania do jeńców, którzy zostali wykupieni z niewoli, lecz później na nowo w nią popadli, przypuszczalnie dlatego, że nie byli w stanie zwrócić biskupowi zapłaconej przez niego kwoty (…) Także formulae zawierają wiadomości o ludziach wolnych z własnej woli zmieniających swój status na służebny, bez wątpienia w zamian za ochronę, być może przymuszonych okolicznościami (...).
Źródło: I. Wood, Królestwa Merowingów. Władza – społeczeństwo – kultura 450–751, tłum. M. Wilk, Warszawa 2013, s. 192–193.
Słownik
doktryna teologiczna stworzona przez wczesnochrześcijańskiego prezbitera i teologa Ariusza, uznana przez Kościół katolicki za herezję; odrzucała dogmat Trójcy Świętej i uznawała, że jedynie Bóg (Ojciec) ma w pełni boską naturę, ponieważ jako jedyny jest wieczny, niezrodzony
władca Hunów (434–453 r.), jeden z najsłynniejszych i najpotężniejszych władców barbarzyńskich, nazywany w historiografii Biczem Bożym; rządził terenami od Morza Kaspijskiego aż po Ren, a jego wojska złupiły m.in. Metz, Troyes, Akwileję i Mediolan
(z łac. sprzymierzeńcy) w starożytnym Rzymie określano tak członków ludu albo państwa, które zawarło z nim traktat sojuszniczy; w czasach późnego cesarstwa plemiona barbarzyńskie napływające na ziemie imperium rzymskiego wymuszały przyznanie statusu foederati i możliwość osiedlania się na tych terytoriach
historyczna kraina Europy Zachodniej obejmująca tereny obecnej Francji, Belgii, Szwajcarii oraz północno‑zachodnich Włoch; zamieszkiwana przez plemiona celtyckie, za czasów Juliusza Cezara zyskała status prowincji rzymskiej, w połowie III w. n.e. przez kilkanaście lat była oddzielnym państwem
określnie ludności Galii, która po podboju rzymskim w I w.p.n.e. uległa romanizacji, czyli przyjęła obyczaje rzymskie.
dynastia rządząca w państwie frankijskim w latach 481–751, której założycielem jest legendarny Meroweusz, władca wywodzący się z Franków salickich; najsłynniejszym z merowińskich władców był Chlodwig I
(od łac. patrimonium 'ojcowizna, dziedziczny majątek') najstarsza forma monarchii feudalnej, zapoczątkowana w państwie frankijskim za panowania dynastii Merowingów, charakterystyczna dla wczesnego średniowiecza. Ustrój ten charakteryzował się tym, że państwo stanowiło prywatną własność władcy, który był uważany za właściciela wszystkich ziem, zasobów naturalnych, pana swych poddanych oraz najwyższego sędziego.
wczesnośredniowieczne prawo zwyczajowe dotyczące głównie prawa karnego i procesowego oraz rodzinnego i spadkowego. Nazwa pochodzi od jednego z plemion frankijskich - Franków salickich, zamieszkujących tereny w pobliżu Morza Północnego, z którego wywodziła się dynastia Merowingów.
złota moneta ważąca 4,55 g; bita od IV w. w rzymskim cesarstwie i pozostająca w obiegu do IX w.