Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Złoto i sól kamienna to substancje chemiczne, które wydobywane są w kopalniach. Złoto, podobnie jak np. żelazo, tlen i wodór, jest pierwiastkiem chemicznym. Z kolei sól kamienna (znana chemikom pod nazwą „chlorek sodu”), podobnie jak woda czy dwutlenek węgla, to związek chemiczny. Obecnie znanych jest 118 pierwiastków chemicznych i kilkadziesiąt milionów związków chemicznych. Jaka jest różnica między pierwiastkiem a związkiem chemicznym?

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:
  • definicję substancji;

  • zastosowanie w praktyce zasad bezpieczeństwa w szkolnej pracowni chemicznej;

  • przykłady właściwości substancji zaliczanych do właściwości fizycznych oraz właściwości chemicznych;

  • sposoby badania właściwości fizycznych i chemicznych substancji.

Nauczysz się
  • definiować pojęcia: pierwiastekzwiązek chemiczny;

  • wyjaśniać różnicę między pierwiastkiem a związkiem chemicznym;

  • uzasadniać, dlaczego warto posługiwać się symbolami chemicznymi;

  • omawiać zasady tworzenia symboli pierwiastków chemicznych;

  • wymieniać przykłady pierwiastków i związków chemicznych.

iWTct7wQTb_d5e229

1. Jakie substancje nazywamy pierwiastkami chemicznymi?

W naszym otoczeniu występują różne substancje o różnych właściwościach fizycznych i chemicznych. Substancje te możemy podzielić na prostesubstancje prosteproste (niepołączone z innymi substancjami) i złożonesubstancje złożonezłożone. Substancje proste to takie, których nie można rozłożyć na prostsze. Substancje złożone ulegają rozkładowi na inne (prostsze) substancje, np. pod wpływem działania wysokiej temperatury.

Badanie składu pierwiastkowego cukru
Doświadczenie 1
R17u7OZVrHdEr
Problem badawczy Czy cukier buraczany (sacharoza) jest substancją prostą?. Hipoteza Wybierz jedną z przedstawionych hipotez, a następnie zweryfikuj ją wykonując doświadczenie według załączonej instrukcji. Hipoteza 1: Cukier buraczany (sacharoza) ulega reakcji rozkładu, gdyż jest substancją złożoną. Hipoteza 2: Cukier buraczany (sacharoza) jest substancją prostą - nie da się go rozłożyć na prostsze składniki. (Wybierz: Hipoteza 1, Hipoteza 2). Co będzie potrzebne palnik; probówka; drewniana łapa do probówek; zapałki; cukier buraczany. Instrukcja 1. Do probówki wsyp cukier buraczany (do wysokości ok. 2 cm) i ogrzewaj go ostrożnie w płomieniu palnika. 2. Obserwuj zachodzące zmiany.
1
Polecenie 1
RN2UyLw8zyN2V
Obserwacje: (Uzupełnij). Wnioski: (Uzupełnij).

Wykonano doświadczenie, które pozwoliło zbadać, czy cukier buraczany (sacharozę) można rozłożyć na substancje prostsze w wyniku działania wysokiej temperatury.

Co było potrzebne:

  • cukier buraczany,

  • probówka,

  • palnik,

  • drewniana łapa do probówek,

  • zapałki.

Przebieg doświadczenia:

Do probówki wsypano cukier buraczany (do wysokości ok. 2 cm). Probówkę ostrożnie ogrzewano w płomieniu palnika.

Obserwacje:

Na skutek ogrzewania, biała substancja stała zmienia zabarwienie na brązowe i staje się płynna (cukier ulega karmelizacji). Na ściankach probówki pojawiają się krople bezbarwnej cieczy. W wyniku dalszego ogrzewania, zawartość probówki stopniowo ciemnieje i w końcowym efekcie przyjmuje czarne zabarwienie.

Wnioski:

Cukier buraczany (sacharoza) to substancja złożona – pod wpływem działania wysokiej temperatury rozkłada się na inne (prostsze) substancje.

Podsumowanie:

Pod wpływem ogrzewania sacharoza ulega początkowo karmelizacji. Pojawiająca się na ściankach probówki bezbarwna ciecz to skroplona para wodna. Na skutek dłuższego ogrzewania karmel ulega zwęgleniu. Choć przeprowadzona przemiana chemiczna ma w rzeczywistości dosyć skomplikowany przebieg, to można z niego wnioskować, że cukier buraczany (sacharoza) jest substancją złożoną. Działanie wysokiej temperatury spowodowało jego rozkład na węgiel oraz wodę.

Polecenie 1
R1Id5cdrKRlhr
Cukier buraczany należy do: Możliwe odpowiedzi: 1. cukrów złożonych, 2. cukrów prostych, 3. związków nienasyconych

Cukier buraczany nie należy do substancji prostych. Substancjami prostymi są pierwiastki chemicznepierwiastek chemicznypierwiastki chemiczne – jak węgiel powstający w wyniku analizowanej przemiany chemicznej.

Pojęcie „pierwiastek” znane było już w starożytności, jednak w tamtym czasie miało inne niż obecnie znaczenie (pierwiastkami nazywano cztery żywioły, z których miałaby być utworzona materia: ziemia, woda, ogień i powietrze). Wspomniana definicja pierwiastka, jako substancji prostej, wprowadzona została w 1661 r. przez angielskiego uczonego Roberta Boyle’a (czyt. Bojla) i stała się podstawą współczesnych rozważań na temat pierwiastków.

Obecnie znanych jest 118 pierwiastków chemicznych, z których ok. 90 występuje w przyrodzie. Pozostałe pierwiastki zostały otrzymane sztucznie w laboratoriach. Warto wspomnieć, że tylko nieliczne pierwiastki występują w przyrodzie w tzw. stanie wolnym (rodzimym), jako substancje niezwiązane z innymi. Należą do nich m.in. złoto, siarka, węgiel, platyna, miedź oraz tlen i azot.

R192W8Xh8mweE
Złoto (po lewej) i srebro (po prawej) to pierwiastki chemiczne, które występują w przyrodzie w stanie wolnym (rodzimym).
Źródło: Rob Lavinsky (http://commons.wikimedia.org), Alchemist-hp (http://commons.wikimedia.org), Krzysztof Jaworski, licencja: CC BY-SA 3.0.
iWTct7wQTb_d5e382

Czy kopernik ma coś wspólnego z Mikołajem Kopernikiem, czyli skąd wzięły się nazwy pierwiastków chemicznych?

Każdy z obecnie znanych pierwiastków chemicznych ma swoją nazwę oraz symbol. Nazwy te brzmią różnie w różnych językach (np. tlen w języku łacińskim to oxygenium (czyt. oksigenium), w języku angielskim to oxygen (czyt. oksydżen), a w języku niemieckim Saúerstoff (czyt. sałersztof)). Na całym świecie do oznaczania pierwiastków chemicznych stosuje się jednak te same symbolesymbol pierwiastkasymbole – jedno lub dwuliterowe skróty, pochodzące od łacińskich nazw pierwiastków (przykładowo symbol tlenu to O od oxygenium). W nich pierwsza litera jest zawsze wielka, a druga (jeśli występuje) jest już mała.

Część pierwiastków chemicznych znana była już w starożytności i to z tego okresu pochodzą ich nazwy. Od XX w. prawo do nadawania nazw pierwiastkom mają osoby, które pierwsze je odkryły lub otrzymały. Nazwa pierwiastka, zanim zostanie podana do wiadomości publicznej, musi zostać zatwierdzona przez międzynarodową organizację o nazwie IUPAC (ang. International Union of Pure and Applied Chemistry (czyt. internaszynal junion of piur end aplajd kemistry))International Union of Pure and Applied Chemistry (czyt. internaszynal junion of piur end aplajd kemistry) IUPACIUPAC (ang. International Union of Pure and Applied Chemistry (czyt. internaszynal junion of piur end aplajd kemistry)). Polskie tłumaczenia nazw pierwiastków chemicznych ustala Polskie Towarzystwo ChemicznePolskie Towarzystwo ChemicznePolskie Towarzystwo Chemiczne.

Nazwy pierwiastków tworzono m.in. od ich właściwości, nazw ciał niebieskich i imion postaci mitologicznych:

R2CiGrhaWGQ7I
Animacja przedstawia proces tworzenia nazw pierwiastków na podstawie następujących kryteriów: od właściwości tych pierwiastków, od nazw ciał niebieskich, planet i planetoid oraz od postaci mitologicznych.

Nazwy niektórych pierwiastków pochodzą od nazwisk wybitnych uczonych:

Duża część pierwiastków swoje nazwy zawdzięcza nazwom geograficznym - m.in. nazwom kontynentów, państw europejskich i stanów w USA:

R13cMtvKA4RtH
Animacja ukazuje genezę nazw pierwiastków utworzonych od nazw geograficznych, takich jak: nazwy kontynentów, nazwy państw europejskich, nazwy stanów i miast w USA, nazwy miast skandynawskich i europejskich, a także nazwy rzek.
1
11
Polecenie 2

Wykorzystując informacje zawarte w powyższych materiałach filmowych oraz galerii zdjęć, a także inne dostępne źródła informacji, stwórz mapę pojęć ukazującą różne pochodzenie nazw pierwiastków chemicznych. W mapie uwzględnij przynajmniej 20 pierwiastków chemicznych – podaj ich polskie nazwy, symbole oraz nazwy w języku łacińskim.

R1Pw6H2g2jNPf
Odpowiedź zapisz w zeszycie do lekcji chemii, zrób zdjęcie, a następnie umieść je w wyznaczonym polu.
1
Polecenie 2

Wykorzystując informacje zawarte w powyższych materiałach filmowych oraz galerii zdjęć, a także inne dostępne źródła informacji, przyporządkuj nazwy pierwiastków chemicznych do ich pochodzenia.

RHI8GIuRuXCw8
Nazwa pierwiastka chemicznego pochodząca od: właściwości substancji Możliwe odpowiedzi: 1. bromos - fetor (brom, Br), 2. sira - jasnożółty (siarka, S), 3. uranium - Uran (uran, U), 4. chloros – zielony (chlor, Cl), 5. 'dfsd, 6. plutonium - Pluton (pluton, Pu), 7. ioeides - filetowy (jod, I), 8. fdfsd, 9. neptunium - Neptun (neptun, Np), 10. helios - Słońce (hel, He), 11. ''ds, 12. osme - smród (osm, Os) nazw ciał niebieskich i planet Możliwe odpowiedzi: 1. bromos - fetor (brom, Br), 2. sira - jasnożółty (siarka, S), 3. uranium - Uran (uran, U), 4. chloros – zielony (chlor, Cl), 5. 'dfsd, 6. plutonium - Pluton (pluton, Pu), 7. ioeides - filetowy (jod, I), 8. fdfsd, 9. neptunium - Neptun (neptun, Np), 10. helios - Słońce (hel, He), 11. ''ds, 12. osme - smród (osm, Os) imion postaci mitologicznych Możliwe odpowiedzi: 1. bromos - fetor (brom, Br), 2. sira - jasnożółty (siarka, S), 3. uranium - Uran (uran, U), 4. chloros – zielony (chlor, Cl), 5. 'dfsd, 6. plutonium - Pluton (pluton, Pu), 7. ioeides - filetowy (jod, I), 8. fdfsd, 9. neptunium - Neptun (neptun, Np), 10. helios - Słońce (hel, He), 11. ''ds, 12. osme - smród (osm, Os) nazwisk uczonych Możliwe odpowiedzi: 1. bromos - fetor (brom, Br), 2. sira - jasnożółty (siarka, S), 3. uranium - Uran (uran, U), 4. chloros – zielony (chlor, Cl), 5. 'dfsd, 6. plutonium - Pluton (pluton, Pu), 7. ioeides - filetowy (jod, I), 8. fdfsd, 9. neptunium - Neptun (neptun, Np), 10. helios - Słońce (hel, He), 11. ''ds, 12. osme - smród (osm, Os) nazw geograficznych Możliwe odpowiedzi: 1. bromos - fetor (brom, Br), 2. sira - jasnożółty (siarka, S), 3. uranium - Uran (uran, U), 4. chloros – zielony (chlor, Cl), 5. 'dfsd, 6. plutonium - Pluton (pluton, Pu), 7. ioeides - filetowy (jod, I), 8. fdfsd, 9. neptunium - Neptun (neptun, Np), 10. helios - Słońce (hel, He), 11. ''ds, 12. osme - smród (osm, Os)
iWTct7wQTb_d5e537

2. W jakim celu powstały symbole pierwiastków chemicznych?

Dla zainteresowanych
Polecenie 3

Podczas komunikowania się za pomocą np. SMS‑ów możesz spotkać zapisy typu:
;)
>:(
:-D
Wyjaśnij, co oznaczają te symbole.

RIVXMb3WXsMbh
(Uzupełnij).
R1L2XH3yuMVvc
Możliwe odpowiedzi: 1. symbole złożone ze znaków nieliterowych, 2. symbole złożone z liter, 3. symbole złożone z cyfr
Polecenie 4

Przeanalizuj zapis rozgrywek szachowych, a następnie uzasadnij, dlaczego do opisu przebiegu partii szachowej stosuje się zapis symboliczny.

Zapis przebiegu partii szachowej:
1.d4 f5 2.c4 Sf6 3.Sc3 e6 4.Sf3 d5 5.e3 c6 6.Gd3 Gd6 7.0‑0 0‑0 8.Se2 Sbd7 9.Sg59. G:h2+ 10.Kh1 Sg4 (10.K:h2 Sg4+ 11.Kg1 H:g5 +-) 11.f4 He8 12.g3 Hh5 13.Kg2 Gg1! (14.W:g1 Hh2+ 15.Kf3 Hf2x) 14.S:g1 Hh2+ 15.Kf3 e5! 16.d:e5 Sd:e5+! 17.f:e5 S:e5+ 18.Kf4 Sg6+ 19.Kf3 f4! 20.e:f4 (grozi 20. Gg4+ 21. Se5x, 20.g:f4 Sh4x, 20.G:g6 Gg4+ 21.K:g4 H:g3+ 22.Kh5 h:g6+ 23.K:g6 Wf6+ 24.Kh5 Wh6x) 20. Gg4+! 21.K:g4 Se5+(21.Ke3 przedłużało partię) 22.f:e5 h5x

RMup75jOKRqFb
Oznaczenia i symbole szachowe
Źródło: epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Symboliczny zapis partii szachowej mówi o:

R1Dc38wG3xwgO
Możliwe odpowiedzi: 1. położeniu figur na polach szachowych, 2. czasie trwania rozgrywki, 3. ruchach figur po polu szachowym

W życiu codziennym często stosujemy symbole. Dzięki nim możemy bez konieczności czytania, niejednokrotnie bardzo długiego, słownego opisu zrozumieć potrzebne informacje. Przykładami takich symboli są piktogramy (np. znaki drogowe lub piktogramy BHP). Swój sposób porozumiewania się mają także chemicy. Zamiast posługiwać się pełnymi nazwami pierwiastków i związków chemicznych, które (jak już wspomniano) brzmią inaczej w różnych językach, zastąpili je odpowiednimi symbolami.

Symbole pierwiastków chemicznych to umowne, międzynarodowe skróty ich nazw. Pochodzą najczęściej z języka angielskiego lub z łaciny i greki – w przypadku pierwiastków znanych od dawna.

Polecenie 5

W poniższej tabeli zapisano symbole wybranych pierwiastków chemicznych oraz ich nazwy w języku polskim, łacińskim i angielskim – zapoznaj się z nimi. Podczas analizy zawartości tabeli postaraj się zapamiętać jak najwięcej symboli i odpowiadających im nazw zapisanych w języku polskim. Następnie zagraj w grę memory, w której symbole pierwiastków chemicznych należy dopasować do ich nazw.

R13YAud6E2ntl
Symbole wybranych pierwiastków chemicznych oraz ich pełne nazwy
Źródło: Krzysztof Jaworski, Małgorzata Bartoszewicz, licencja: CC BY-SA 3.0.
RSI2T0FEd7Szd
zadanie interaktywne
Polecenie 5

Połącz w pary nazwy pierwiastków z ich symbolami.

R1RXhgu1Io8fh
wodór Możliwe odpowiedzi: 1. Cu, 2. Mg, 3. Fe, 4. O, 5. H, 6. P, 7. Si, 8. Sn magnez Możliwe odpowiedzi: 1. Cu, 2. Mg, 3. Fe, 4. O, 5. H, 6. P, 7. Si, 8. Sn miedź Możliwe odpowiedzi: 1. Cu, 2. Mg, 3. Fe, 4. O, 5. H, 6. P, 7. Si, 8. Sn tlen Możliwe odpowiedzi: 1. Cu, 2. Mg, 3. Fe, 4. O, 5. H, 6. P, 7. Si, 8. Sn żelazo Możliwe odpowiedzi: 1. Cu, 2. Mg, 3. Fe, 4. O, 5. H, 6. P, 7. Si, 8. Sn cyna Możliwe odpowiedzi: 1. Cu, 2. Mg, 3. Fe, 4. O, 5. H, 6. P, 7. Si, 8. Sn krzem Możliwe odpowiedzi: 1. Cu, 2. Mg, 3. Fe, 4. O, 5. H, 6. P, 7. Si, 8. Sn fosfor Możliwe odpowiedzi: 1. Cu, 2. Mg, 3. Fe, 4. O, 5. H, 6. P, 7. Si, 8. Sn
iWTct7wQTb_d5e596

3. Jakie substancje nazywamy związkami chemicznymi?

Związki chemiczne to substancje złożone składające się z przynajmniej dwóch połączonych ze sobą trwale pierwiastków chemicznych. Zatem związek chemiczny (jako substancją złożoną) można rozłożyć na substancje prostsze, co w końcowym efekcie może prowadzić do otrzymania z niego „czystych” pierwiastków chemicznych.

Ustaliliśmy już, że sacharoza (cukier buraczany) to substancja złożona. Cukier ten jest więc związkiem chemicznym.

1
Polecenie 6

W oparciu o analizę wyników doświadczenia nr 1, wymień nazwy oraz symbole pierwiastków wchodzących w skład sacharozy.

RH4nBknXmM8Dv
Odpowiedź: (Uzupełnij).

Powstający w wyniku termicznego rozkładu sacharozy węgiel to pierwiastek chemiczny. Z kolei będąca drugim produktem tej przemiany woda, jest związkiem chemicznym. Woda jest więc substancją złożoną, którą można rozłożyć na prostsze składniki. Można tego dokonać np. w procesie tzw. elektrolizy, której uproszczony schemat przedstawiono na poniższym rysunku:

RS6vwq3JnDHG1
Uproszczony schemat elektrolizy wody
Źródło: Dariusz Adryan, dostępny w internecie: epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

W wyniku rozkładu wody, pod wpływem prądu, można uzyskać tlen oraz wodór – substancje należące do pierwiastków chemicznych. Woda jest zatem związkiem chemicznym utworzonym z tlenu (O) i wodoru (H).

Znając symbole pierwiastków chemicznych, można zapisać wzory związków chemicznych. Przykładowo:

  • sacharoza to związek chemiczny o wzorze C12H22O11;

  • woda to związek chemiczny o wzorze H2O;

  • związek chemiczny utworzony z magnezu i tlenu nosi nazwę tlenek magnezu i ma wzór MgO;

  • związek chemiczny utworzony z wapnia i tlenu nosi nazwę tlenek wapnia i ma wzór CaO;

  • węgiel i tlen mogą tworzyć ze sobą dwa związki chemiczne: tlenek węgla(II) – CO lub tlenek węgla(IV) (dwutlenek węgla) – CO2.

Sposoby zapisywania wzorów, interpretowania tych zapisów i tworzenia nazw związków chemicznych poznasz na dalszych etapach nauki chemii.

Zapamiętaj!

Przestrzegaj wielkich i małych liter w zapisie symboli pierwiastków i związków chemicznych:
C to symbol węgla;
O to symbol tlenu;
Co to symbol kobaltu;
ale CO to wzór związku chemicznego o nazwie tlenek węgla(II).

Z wieloma związkami chemicznymizwiązek chemicznyzwiązkami chemicznymi spotykamy się na co dzień. Na przykład w kuchni często używa się analizowanej już wody oraz sacharozy (cukru buraczanego), soli kamiennej (chlorku sodu), kwasku cytrynowego (kwasu cytrynowego), octu (kwasu octowego rozpuszczonego w wodzie) czy też alkoholu (etanolu rozpuszczonego w wodzie).

1
Polecenie 7

Zapoznaj się z poniższą grafiką interaktywną, a dowiesz się, w jakich innych przedmiotach i produktach przechowywanych w kuchni znajdują się związki chemiczne.

R11BPbKfyPAVw
Ilustracja interaktywna. Głównym składnikiem gazu ziemnego jest metan — związek chemiczny węgla i wodoru o wzorze CH4. W przypadku braku instalacji gazowej, w kuchenkach gazowych wykorzystuje się gaz będący mieszaniną innych związków chemicznych węgla i wodoru — propanu (C3H8) i butanu (C4H10). Kofeina to związek chemiczny o wzorze C8H10N4O2, zawarty m.in. w kawie i herbacie. Rośliny przetwarzają obecny w powietrzu tlenek węgla(IV) (CO2) i wodę (H2O) na cukier prosty — glukozę, będącą związkiem chemicznym utworzonym z węgla, wodoru i tlenu (C6H12O6). Owoce zawdzięczają swój przyjemny zapach m.in. związkom chemicznym, które należą do tzw. estrów — utworzonych z węgla, tlenu i wodoru. Głównym składnikiem bawełny jest celuloza — związek chemiczny trzech pierwiastków: węgla, wodoru i tlenu, którego wzór można w uproszczeniu przedstawić jako: (C6H10O5)n. Częstym składnikiem dodawanym do ciasta jest soda oczyszczona. Jej głównym elementem jest związek chemiczny o nazwie wodorowęglan sodu (NaHCO3), odpowiadający za wyrastanie ciasta podczas pieczenia. Różnego rodzaju związki chemiczne zawarte są w przyprawach. Chlorek sodu (sól kuchenna) to związek chemiczny sodu z chlorem (NaCl). Swój charakterystyczny smak pieprz zawdzięcza piperynie — związkowi chemicznemu o wzorze (C17H19NO3). Woda to związek chemiczny tlenu i wodoru o wzorze H2O. W produkcji szkła wykorzystuje się krzemionkę (tlenek krzemu(IV)) — związek chemiczny o wzorze SiO2. W procesie przygotowywania zaprawy wapiennej (wykorzystywanej m.in. jako tynk), wykorzystywany jest związek chemiczny o wzorze Ca(OH)2. W skład przedmiotów wykonanych z tworzyw sztucznych wchodzą różne związki chemiczne (tzw. polimery), zbudowane głównie z węgla i wodoru. W lodówkach stosuje się tzw. czynniki chłodnicze, w skład których wchodzą często związki chemiczne zbudowane z węgla, wodoru oraz fluoru. Swój kwaśny smak cytryna zawdzięcza kwasowi cytrynowemu. Jest to związek chemiczny o wzorze C6H8O7.
Grafika interaktywna
Źródło: dostępny w internecie: pixnio.com, domena publiczna.

Wspomniana już na początku tej lekcji sól kamienna to związek sodu z chlorem o wzorze NaCl:

RKWSPZUD1xpUU
Porównanie wyglądu pierwiastków chemicznych – sodu i chloru – oraz utworzonego przez te pierwiastki związku chemicznego – chlorku sodu.
Źródło: Dnn87, Krzysztof Jaworski, SoraZG, W. Oelen, dostępny w internecie: http://www.flickr.com, licencja: CC BY-SA 3.0.

Zwróć uwagę, że chlorek sodu znacznie różni się od pierwiastków chemicznych, wchodzących w jego skład, już pod względem wyglądu. Sód jest substancją stałą, która gwałtownie reaguje z wodą z utworzeniem żrącego związku chemicznego, a chlor jest trującym gazem o żółtozielonej barwie. Z kolei chlorek sodu, który powstaje w wyniku połączenia się tych dwóch pierwiastków, to najpopularniejsza przyprawa i środek konserwujący, nadający potrawom słony smak.

Z powyższej analizy można zatem wnioskować, że związki chemiczne mają inne właściwości niż wchodzące w ich skład pierwiastki. Jako przykład można podać wymienianą już kilkakrotnie wodę. W temperaturze pokojowej jest ona cieczą, a pierwiastki wchodzące w jej skład – tlen i wodór – w tej samej temperaturze są gazami.

Ciekawostka

Jak dawniej zapisywano wzory chemiczne?
Formy zapisu wzorów chemicznych wraz z upływem czasu ulegały zmianom. Prześledźmy ten proces na przykładzie wzoru wody:
W dziele Antoine Lavoisiera (czyt. antła lawłazier) (1743–1794) Oeuvres możemy znaleźć następujące oznaczenia:

RBVyWsB4MkdGe
Wodór: hydrogenium
Źródło: Dariusz Adryan, dostępny w internecie: epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Trudności z brakiem odpowiedniego zapisu nurtowały innych uczonych. Pierre‑Auguste Adet (czyt. pier ogust ede) (1763–1834) i Jean Henri Hassenfratz (czyt. żą enri assenfrac) (1755–1827) wysunęli propozycję prostszego zapisu:

R1auD9Cw3iYcr
Symbole
Źródło: Dariusz Adryan, dostępny w internecie: epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Symbole te oznaczały nie tylko pierwiastki, ale umożliwiały także oznaczanie związków chemicznych poprzez zestawienia, np:

RWzLOJTPxwfVL
Symbole
Źródło: Dariusz Adryan, dostępny w internecie: epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

John Dalton (czyt. dżon dalton) (1766–1844) wprowadził oznaczenia pierwiastków, stosując symbole, dzięki którym można było zapisywać również wzory związków chemicznych:

RMcuev3VpTHH8
Symbole
Źródło: Dariusz Adryan, dostępny w internecie: epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Kilka lat później, system Daltona został zastąpiony symbolami chemicznymi, wprowadzonymi przez Jönsa Berzeliusa (czyt. jonsa beszeliusa), które są z niewielkimi zmianami stosowane do dziś, np.:

  • wodór: H;

  • tlen: O;

  • woda: HOH.

iWTct7wQTb_d5e755

Podsumowanie

  • Substancją jest każdy pierwiastek i każdy związek chemiczny.

  • Pierwiastek chemiczny to substancja prosta, której nie można rozłożyć na prostsze substancje.

  • Obecnie znanych jest 118 pierwiastków chemicznych, z których każdy ma swoją nazwę oraz symbol.

  • Symbole pierwiastków to jedno- lub dwuliterowe skróty, wywodzące się od ich nazw łacińskich.

  • Związek chemiczny to substancja złożona z co najmniej dwóch różnych pierwiastków chemicznych, połączonych ze sobą.

  • Związki chemiczne można rozłożyć na prostsze substancje (w tym również na pierwiastki chemiczne), np. pod wpływem działania wysokiej temperatury.

  • Związki chemiczne mają inne właściwości niż tworzące je pierwiastki.

Praca domowa
1
Polecenie 8.1

Wykonaj grę memory. W tym celu przygotuj przynajmniej 30 par kart, zapisując na nich informacje dotyczące pochodzenia nazw pierwiastków, np.:

  • nazwa i symbol pierwiastka – kraina geograficzna;

  • nazwa i symbol pierwiastka – nazwa planety;

  • nazwa i symbol pierwiastka – nazwisko uczonego.

Zagraj w tak przygotowaną grę z koleżanką lub kolegą z klasy.

R17FpNLIbzqhM
Odpowiedź zapisz w zeszycie do lekcji chemii, zrób zdjęcie, a następnie umieść je w wyznaczonym polu.
Polecenie 8.1

Połącz w pary symbole pierwiastków z pochodzeniem ich nazw.

RVz36AcAeMUhe
element 1 lewy Możliwe odpowiedzi: 1. element 1 prawy, 2. element 4 prawy, 3. element 5 prawy, 4. element 3 prawy, 5. element 2 prawy element 2 lewy Możliwe odpowiedzi: 1. element 1 prawy, 2. element 4 prawy, 3. element 5 prawy, 4. element 3 prawy, 5. element 2 prawy element 3 lewy Możliwe odpowiedzi: 1. element 1 prawy, 2. element 4 prawy, 3. element 5 prawy, 4. element 3 prawy, 5. element 2 prawy element 4 lewy Możliwe odpowiedzi: 1. element 1 prawy, 2. element 4 prawy, 3. element 5 prawy, 4. element 3 prawy, 5. element 2 prawy element 5 lewy Możliwe odpowiedzi: 1. element 1 prawy, 2. element 4 prawy, 3. element 5 prawy, 4. element 3 prawy, 5. element 2 prawy
1
Polecenie 8.2

Sacharoza (cukier buraczany) to substancja złożona z węgla, tlenu oraz wodoru. Przerysuj poniższą tabelę do zeszytu i uzupełnij wskazane właściwości, zawartych w sacharozie substancji. Następnie sformułuj wniosek, w którym ocenisz, czy substancje złożone mają takie same właściwości jak pierwiastki, z których zostały utworzone.

SACHAROZA

WĘGIEL

TLEN

WODÓR

STAN SKUPIENIA

BARWA

R11YACf2u2n6a
Odpowiedź zapisz w zeszycie do lekcji chemii, zrób zdjęcie, a następnie umieść je w wyznaczonym polu.
1
Polecenie 8.2

Sacharoza (cukier buraczany) to substancja złożona z węgla, tlenu i wodoru. Porównaj stany skupienia i barwy tych pierwiastków oraz sacharozy. Następnie sformułuj wniosek, w którym ocenisz, czy substancje złożone mają takie same właściwości, jak pierwiastki, z których zostały utworzone.

R1WVvO2X4JITl
(Uzupełnij).
Dla zainteresowanych
Polecenie 9

Sporządź oś czasu i umieść na niej daty odkryć wybranych pierwiastków chemicznych, a także ich znaczenie.

R1ULctcQQg3Sj
(Uzupełnij).

Wybierz 5 pierwiastków chemicznych i opisz, kiedy i przez kogo zostały odkryte oraz od czego pochodzą ich nazwy i jakie mają symbole.

RUezelZVenp5K
(Uzupełnij).
Polecenie 10

Zaproponuj infografikę ułatwiającą zapamiętanie symboli i nazwy pierwiastków.

R12aRBaJ6EsFJ
(Uzupełnij).

Zaproponuj metodę ułatwiającą zapamiętanie symboli i nazw pierwiastków chemicznych.

R1GHLUOHtxx6B
(Uzupełnij).
iWTct7wQTb_d5e858

Słownik

elektroliza wody
elektroliza wody

w uproszczeniu: reakcja chemiczna, w której woda pod wpływem przepływu prądu elektrycznego ulega rozkładowi na tlen i wodór

International Union of Pure and Applied Chemistry (czyt. internaszynal junion of piur end aplajd kemistry) IUPAC
International Union of Pure and Applied Chemistry (czyt. internaszynal junion of piur end aplajd kemistry) IUPAC

Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej; międzynarodowa organizacja, która zajmuje się głównie standaryzacją symboliki, nazewnictwa i wzorców wielkości fizycznych stosowanych przez chemików na całym świecie

pierwiastek chemiczny
pierwiastek chemiczny

substancja prosta, której nie można rozłożyć na substancje prostsze

Polskie Towarzystwo Chemiczne
Polskie Towarzystwo Chemiczne

stowarzyszenie naukowe skupiające osoby zawodowo lub tylko amatorsko związane z chemią; jego celem jest popieranie rozwoju nauk chemicznych i ich popularyzacja wśród społeczeństwa

substancje proste
substancje proste

substancje chemiczne, których nie można rozłożyć na prostsze; substancjami prostymi są pierwiastki chemiczne

substancje złożone
substancje złożone

substancje chemiczne, które można rozłożyć (np. pod wpływem wysokiej temperatury) na prostsze substancje; substancjami złożonymi są związki chemiczne

symbol pierwiastka
symbol pierwiastka

umowny, międzynarodowy skrót łacińskiej, greckiej lub angielskiej nazwy pierwiastka złożony najczęściej z jednej lub dwóch liter, przy czym pierwsza jest wielka

wzór chemiczny
wzór chemiczny

symboliczne oznaczenie związku chemicznego złożone z symboli pierwiastków chemicznych

związek chemiczny
związek chemiczny

substancja o stałym składzie, złożona z co najmniej dwóch pierwiastków chemicznych połączonych ze sobą

iWTct7wQTb_d5e1034

Ćwiczenia

Pokaż ćwiczenia:
1
Ćwiczenie 1
RYBuLGjaN00Ks
Łączenie par. Zaznacz, które z wymienionych w tabeli substancji są pierwiastkami, a które – związkami chemicznymi.. wodór. Możliwe odpowiedzi: PIERWIASTEK, ZWIĄZEK CHEMICZNY. tlen. Możliwe odpowiedzi: PIERWIASTEK, ZWIĄZEK CHEMICZNY. woda. Możliwe odpowiedzi: PIERWIASTEK, ZWIĄZEK CHEMICZNY. krzem. Możliwe odpowiedzi: PIERWIASTEK, ZWIĄZEK CHEMICZNY. chlorek glinu. Możliwe odpowiedzi: PIERWIASTEK, ZWIĄZEK CHEMICZNY. tlenek magnezu. Możliwe odpowiedzi: PIERWIASTEK, ZWIĄZEK CHEMICZNY. ołów. Możliwe odpowiedzi: PIERWIASTEK, ZWIĄZEK CHEMICZNY
RNQ0GXHF63LZf1
Ćwiczenie 2
Wskaż, które z poniższych substancji nie są pierwiastkami chemicznymi Możliwe odpowiedzi: 1. miedź, 2. magnez, 3. żelazo, 4. tlenek wapnia, 5. węgiel, 6. srebro, 7. tlen, 8. siarka, 9. fosfor, 10. cynk, 11. cukier (sacharoza), 12. chlorek sodu, 13. ołów, 14. sód, 15. wapń, 16. tlenek krzemu(IV)
R1Gm1wPT5NLA21
Ćwiczenie 3
Poniżej podano symbole i wzory 10 substancji chemicznych. Wybierz i zaznacz te z nich, które są pierwiastkami chemicznymi. Możliwe odpowiedzi: 1. Co, 2. BaO, 3. C6H12O6, 4. O2, 5. CO2, 6. H2, 7. Mg, 8. CO, 9. Br2, 10. P4
2
Ćwiczenie 4
RJOryFKhfpreq
zadanie interaktywne
Źródło: Małgorzata Bartoszewicz.
Ćwiczenie 5
REHN4PvwOsU17
zadanie interaktywne
Źródło: GroMar Sp. z o.o., epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1SieSaDqYejN
Substancje chemiczne można podzielić na proste i 1. złożonej, 2. związki, 3. złożone, 4. pierwiastki. Do pierwszej grupy zaliczamy 1. złożonej, 2. związki, 3. złożone, 4. pierwiastki chemiczne, natomiast drugą grupę stanowią 1. złożonej, 2. związki, 3. złożone, 4. pierwiastki chemiczne. Chlorek sodu jest przykładem 1. złożonej, 2. związki, 3. złożone, 4. pierwiastki substancji chemicznej.
2
Ćwiczenie 6
R1bHM4rhPH1MA
Do podanych poniżej symboli dopasuj odpowiadające im nazwy pierwiastków chemicznych: Br Możliwe odpowiedzi: 1. stront, 2. siarka, 3. bor, 4. potas, 5. fosfor, 6. krzem, 7. bar, 8. brom, 9. fluor B Możliwe odpowiedzi: 1. stront, 2. siarka, 3. bor, 4. potas, 5. fosfor, 6. krzem, 7. bar, 8. brom, 9. fluor Ba Możliwe odpowiedzi: 1. stront, 2. siarka, 3. bor, 4. potas, 5. fosfor, 6. krzem, 7. bar, 8. brom, 9. fluor K Możliwe odpowiedzi: 1. stront, 2. siarka, 3. bor, 4. potas, 5. fosfor, 6. krzem, 7. bar, 8. brom, 9. fluor P Możliwe odpowiedzi: 1. stront, 2. siarka, 3. bor, 4. potas, 5. fosfor, 6. krzem, 7. bar, 8. brom, 9. fluor F Możliwe odpowiedzi: 1. stront, 2. siarka, 3. bor, 4. potas, 5. fosfor, 6. krzem, 7. bar, 8. brom, 9. fluor Sr Możliwe odpowiedzi: 1. stront, 2. siarka, 3. bor, 4. potas, 5. fosfor, 6. krzem, 7. bar, 8. brom, 9. fluor S Możliwe odpowiedzi: 1. stront, 2. siarka, 3. bor, 4. potas, 5. fosfor, 6. krzem, 7. bar, 8. brom, 9. fluor Si Możliwe odpowiedzi: 1. stront, 2. siarka, 3. bor, 4. potas, 5. fosfor, 6. krzem, 7. bar, 8. brom, 9. fluor
R1AABd5WOp9OI2
Ćwiczenie 7
Łączenie par. Oceń poprawność poniższych stwierdzeń:. Chlorek sodu to związek chemiczny utworzony z pierwiastków o symbolach NaCl.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Chlorek sodu jest substancją prostą, która powstaje w wyniku połączenia pierwiastków chemicznych: sodu i chloru.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Sód to w temperaturze pokojowej srebrzystoszara substancja stała.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Chlor w temperaturze pokojowej jest żółtozielonym gazem.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
3
Ćwiczenie 8

W pewnym laboratorium chemicznym badano dwie nieznane substancje o stałym stanie skupienia: substancję A oraz substancję B. W jednej z przeprowadzonych prób, próbki obydwu substancji poddano działaniu bardzo wysokiej temperatury. Zaobserwowano, że z naczynia z ogrzewaną substancją B zaczął wydzielać się bezbarwny gaz, a w naczyniu pojawiła się ciecz, która nie zmieniła swojego stanu skupienia nawet po ochłodzeniu naczynia do temperatury pokojowej. W naczyniu z ogrzewaną substancją A pojawiła się ciecz. Po ochłodzeniu naczynia, w którym ogrzewano substancję A, ciecz przemieniła się w ciało stałe, którego wygląd przypominał wygląd badanej próbki substancji A.

Na podstawie powyższego tekstu zdecyduj, czy zamieszczone poniżej stwierdzenia są prawdziwe, czy fałszywe:

Ry8hlZ0EkCaaV
Łączenie par. . W naczyniu z substancją A zaszła przemiana chemiczna.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. W naczyniu z substancją B zaszła przemiana chemiczna.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Substancja A pod wpływem wysokiej temperatury zmieniła swój stan skupienia.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Substancja B pod wpływem działania wysokiej temperatury uległa rozpadowi na prostsze substancje.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Substancja B jest substancją prostą.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
3
Ćwiczenie 9
REvKhK1j5Jo8z
Do podanych poniżej symboli dopasuj odpowiadające im nazwy pierwiastków chemicznych w języku angielskim. Zn Możliwe odpowiedzi: 1. sulphur, 2. hydrogen, 3. iron, 4. lead, 5. zinc, 6. copper, 7. chlorine, 8. silicon, 9. oxygen S Możliwe odpowiedzi: 1. sulphur, 2. hydrogen, 3. iron, 4. lead, 5. zinc, 6. copper, 7. chlorine, 8. silicon, 9. oxygen Si Możliwe odpowiedzi: 1. sulphur, 2. hydrogen, 3. iron, 4. lead, 5. zinc, 6. copper, 7. chlorine, 8. silicon, 9. oxygen Pb Możliwe odpowiedzi: 1. sulphur, 2. hydrogen, 3. iron, 4. lead, 5. zinc, 6. copper, 7. chlorine, 8. silicon, 9. oxygen O Możliwe odpowiedzi: 1. sulphur, 2. hydrogen, 3. iron, 4. lead, 5. zinc, 6. copper, 7. chlorine, 8. silicon, 9. oxygen Cl Możliwe odpowiedzi: 1. sulphur, 2. hydrogen, 3. iron, 4. lead, 5. zinc, 6. copper, 7. chlorine, 8. silicon, 9. oxygen H Możliwe odpowiedzi: 1. sulphur, 2. hydrogen, 3. iron, 4. lead, 5. zinc, 6. copper, 7. chlorine, 8. silicon, 9. oxygen Fe Możliwe odpowiedzi: 1. sulphur, 2. hydrogen, 3. iron, 4. lead, 5. zinc, 6. copper, 7. chlorine, 8. silicon, 9. oxygen Cu Możliwe odpowiedzi: 1. sulphur, 2. hydrogen, 3. iron, 4. lead, 5. zinc, 6. copper, 7. chlorine, 8. silicon, 9. oxygen
Glossary

Bibliografia

Encyklopedia PWN

Gulińska H., Smolińska J., Ciekawa chemia, cz. 1, Warszawa 2009.

Krzeczkowska M., Loch J., Mizera A., Repetytorium chemia. Liceum – poziom podstawowy i rozszerzony, Warszawa – Bielsko‑Biała 2010.

bg‑gray3

Notatnik

R1Oh0qmZBEmEu
(Uzupełnij).
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida