R1E3MXOGCBFP3
Zdjęcie przedstawia fresk wykonany przez Michała Anioła na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie. Sklepienie zostało przez artystę podzielone na 9 prostokątnych pól umieszczonych pośrodku fresku, w których przedstawił zgodne z przekazem biblijnym sceny z historii ludzkości. Patrząc od prawej, widać sceny: oddzielenia światła od ciemności, stworzenia słońca i planet, oddzielenia wód od lądu, stworzenia świata, stworzenia Adama, stworzenia Ewy, wygnania Adama i Ewy z raju, budowania arki Noego, potopu. Poszczególne sceny pooddzielane są namalowanymi gzymsami, na których widać nagich młodzieńców w różnych pozach. Boczne pola okalające 9 centralnych scen przedstawiają postaci 12 mędrców żydowskich oraz sybilli, czyli wieszczek. Na malowidle przedstawiono 343 figury.

Wielka trójka dojrzałego renesansu - mistrzowie malarstwa: Michał Anioł

Freski na suficie Kaplicy Sykstyńskiej w Watykanie autorstwa Michała Anioła
Źródło: Qypchak, licencja: CC BY 3.0.

Pod lupą nowe wiedzy. Początki edukacji i twórczości malarskiej

bg‑orange

Kalendarium biograficzno‑artystyczne Michała Anioła

Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni1564.02.18Rzym1475.03.06Caprese
R88S1L4Z5Q21M
Daniele da Volterra, Portret Michała Anioła Buonarrotiego, 1548‑1553, Teylers Museum, Haarlem, Holandia
Źródło: Teylers Museum, dostępny w internecie: Wikipedia.org, domena publiczna.

Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni

ok. 1485 – Uczęszczał do szkoły; nauczany przez humanistę Francesco da Urbino (do 1488).  

1487 – W wieku 13 lat został uczniem słynnego malarza Domenica Ghirlandaia, zdobywając podstawy rysunku i techniki freskuFreskfresku. 

ok. 1487–1488 – Kuszenie św. Antoniego. Jedno z najwcześniejszych dzieł młodego artysty (ok. 12–13 lat), prawdopodobnie na podstawie ryciny Martina Schongauera.

ok. 1497 – Madonna z Manchesteru. Wczesne dzieło przedstawiające Madonnę z Dzieciątkiem i św. Janem Chrzcicielem.

ok. 1500–1501 – Złożenie do grobu. Niedokończony obraz olejny przedstawiający martwego Chrystusa niesionego do grobu

1504: Otrzymał zamówienie na freskFreskfreskBitwa pod Casciną w Pałacu della Signoria we Florencji. Projekt miał konkurować z Bitwą pod Anghiari Leonarda da Vinci, lecz nie został ukończony.

ok. 1505–1507 – Doni Tondo. Tempera na desce, ok. 120 cm średnicy. Jedno z nielicznych ukończonych malarskich dzieł panelowych dojrzałego artysty.

1508–1512 – Malowanie sklepieniaSklepieniesklepienia Kaplicy Sykstyńskiej w Rzymie na zlecenie papieża Juliusza II (ukończone w październiku 1512). 

1534–1541: Na polecenie papieża Pawła III wykonał freskFreskfresk Sąd Ostateczny na ścianie ołtarzowej tej samej kaplicy.

1542–1545 – Nawrócenie św. Pawła. FreskFreskFresk w Kaplicy Paulińskiej w Watykanie.

1553 – Publikacja Życia Michała Anioła Ascanio Condiviego. 

bg‑orange

Edukacja, światopogląd i wczesne dzieła

Michał Anioł Buonarroti, choć przede wszystkim znany jako rzeźbiarz, pozostawił również znaczący dorobek malarski, który ukazuje jego wyjątkową wrażliwość formalną, duchową i intelektualną. Urodzony w Caprese, wychowywał się we Florencji, centrum włoskiego renesansu, gdzie sztuka traktowana była jako forma poznania i doskonalenia duchowego. W wieku trzynastu lat rozpoczął naukę w pracowni Domenica Ghirlandaia, jednego z czołowych malarzy florenckich. Tam zapoznał się z techniką freskuFreskfresku, zasadami perspektywy linearnejPerspektywa linearna, zbieżnaperspektywy linearnej oraz regułami kompozycji, które stanowiły fundament renesansowego malarstwa.

Kluczowe znaczenie dla ukształtowania światopoglądu artystycznego Michała Anioła miał jego pobyt na dworze Lorenza de’ Medici, gdzie zetknął się z neoplatońską koncepcją piękna jako odbicia boskiej idei. W tym intelektualnym środowisku dojrzewało jego przekonanie, że sztuka, zwłaszcza malarstwo, może być drogą poznania duchowego, w której doskonałość formy cielesnej prowadzi do odkrywania wymiaru duchowego.

50

Jednym z najwcześniejszych dzieł przypisywanych Michałowi Aniołowi, wykonanym prawdopodobnie w wieku 12–13 lat jest kopia ryciny Martina Schongauera Kuszenie świętego Antoniego. Obraz przedstawia św. Antoniego atakowanego przez demony, motyw popularny w ikonografii średniowiecznej. Młody artysta wzbogacił kompozycję o realistyczne detale, takie jak łuski ryb i pejzaż oraz zmodyfikował wyraz twarzy świętego. W dziele widoczna jest precyzyjna linia i wyczucie formy, które będą cechować późniejszą twórczość artysty.

R8BZBM6RB1RL1
Michał Anioł Buonarroti , Matka Boska z Dzieciątkiem, św. Janem i aniołami (Madonna z Manchesteru), ok. 1494, dzieło nieukończone, olej i tempera na desce, National Gallery, Londyn, Wielka Brytania
Źródło: Amandajm, dostępny w internecie: Wikipedia.org, domena publiczna.

Z lat 1500‑1501 pochodzi natomiast Złożenie do grobu, niedokończony obraz przedstawiający martwego Chrystusa niesionego do grobu w pozycji pionowej (rzadkie przedstawienie tej sceny). Nowatorska kompozycja i rysy postaci ujawniają indywidualny styl Michała Anioła. Dzieło ukazuje także jego sposób pracy - malowanie partiami, bez wcześniejszego szkicu całości oraz zainteresowanie dramatyzmem i ekspresją ciała.

50
R1PTU75SC21NF
The Torment of Saint Anthony (Michelangelo)
Źródło: Kimball Art Museum, Fort Worth, United States, dostępny w internecie: wikimedia commons, domena publiczna.

Wczesnym dziełem jest również Madonna z Dzieciątkiem i św. Janem Chrzcicielem (Madonna z Manchesteru). Kompozycja, choć konwencjonalna, wyróżnia się miękkim modelunkiem formy i subtelnym światłocieniem, nadającym scenie intymność i duchową głębię. Widoczna jest już dbałość o anatomię oraz wyraz emocjonalny postaci, co zapowiada późniejsze osiągnięcia artysty.

R1834KUGKZ5XH
Michelangelo Buonarroti, Złożenie do grobu, ok. 1500‑1501, olej i tempera na desce, National Gallery, Londyn, Wielka Brytania
Źródło: National Galler, dostępny w internecie: Wikipedia.org, domena publiczna.

Z tego czasu pochodzi także jego wczesny obraz tablicowy Święta Rodzina (tzw. Tondo Doni) – jedyne w pełni ukończone dzieło sztalugowe artysty, zamówione przez florenckiego kupca Agnola Doniego około 1506 roku. W tej kompozycji widać już wszystkie cechy jego stylu malarskiego: monumentalność postaci, spiralny układ ciał, intensywną kolorystykę oraz rzeźbiarskie modelowanie światłem. Tondo Doni, z dynamicznie splecionymi sylwetkami Marii, Józefa i Dzieciątka, stanowi zapowiedź jego dojrzałego sposobu myślenia o malarstwie – pełnego napięcia, duchowej energii i zmysłowego piękna.

W dziele tym Michał Anioł po raz pierwszy w pełni wyraził swoją wizję człowieka: istoty pośredniej między światem ducha a materii. Jego postacie, silne i wyniosłe, są jednocześnie realistyczne i idealne. Ten typ przedstawienia – zrodzony z fascynacji anatomią, antykiem i boskim porządkiem natury – stał się fundamentem jego późniejszej twórczości freskowejFreskfreskowej.

Na początku XVI wieku Michał Anioł był już artystą o ugruntowanej pozycji, znanym zarówno we Florencji, jak i w Rzymie. Jego malarskie studia, rysunki i nieliczne obrazy tablicowe ukazywały wyjątkowe panowanie nad formą i odwagę w interpretacji tematów religijnych. Gdy w 1508 roku papież Juliusz II powierzył mu wykonanie malowideł na sklepieniuSklepieniesklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej, Buonarroti miał już w pełni ukształtowany warsztat i własną koncepcję malarstwa.

Zanim powstał jego monumentalny cykl watykański, Michał Anioł zdążył przekształcić renesansowe ideały harmonii i doskonałości w coś głębszego – w dramatyczny, duchowy dialog pomiędzy człowiekiem a Bogiem. Właśnie to przygotowanie – zarówno techniczne, jak i intelektualne – sprawiło, że freskiFreskfreski sykstyńskie mogły stać się arcydziełem nie tylko swojej epoki, lecz także całej historii malarstwa.

RMQAVVU5KHAZ8
Michał Anioł Buonarroti, Tondo Doni, pomiędzy 1505 a 1506, Galeria Uffizi, Florencja, Włochy
Źródło: Gsdbs, dostępny w internecie: Wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.

Okrągły obraz w bogato zdobionej, złoconej ramie z reliefowymi głowami i ornamentem roślinnym. W centrum siedzi młoda kobieta w różowej sukni i niebieskim płaszczu, skręcona w dynamicznej pozie, unosząca nagie dziecko ponad swoim ramieniem. Za nią stoi starszy, brodaty mężczyzna, który pochyla się ku dziecku i podtrzymuje je. Postacie tworzą zwartą, spiralną kompozycję. W tle, za niskim murkiem, widoczne są nagie męskie postacie w różnych pozach na tle jasnego krajobrazu z niebem i skałami. Kolory szat są intensywne i kontrastowe, a sylwetki wyraźnie modelowane światłocieniem. Na obrazie umieszczono 11 punktów interaktywnych z następującymi informacjami:

Maria: Maria zajmuje centrum obrazu.  Jej ciało jest mocno zbudowane, muskularne, dalekie od łagodnego ideału kobiecości.  Ukazana jest w pozycji siedzącej, silnie skręconej, z wyciągniętymi w górę ramionami, skierowanymi w stronę Dzieciątka.  Ubrana jest  w szatę o intensywnych barwach (róż, błękit), których kontrasty i silne załamania podkreślają objętość i napięcie form.  Jej twarz wyraża spokój i kontemplację, oczy wzniesione ku górze nadają scenie wymiar duchowego uniesienia.  Motyw siedzącej na ziemi Marii (tzw. Madonna dell’Umiltà) symbolizuje pokorę i bliskość z naturą ludzką Chrystusa.

Dzieciątko Jezus: Jezus ukazany jest w dynamicznej pozycji.  Jego postawa (skręt ciała, napięcie mięśni, wyciągnięte ręce) sugeruje zarówno cielesność, jak i nadludzką energię, zwłaszcza, że kierunki usytuowania rąk i nóg są przeciwstawne. Każde załamanie ciała, każdy mięsień jest wymodelowany światłem i cieniem, przypominając rzeźbiarski sposób oddania bryły.

Józef: Usytuowany w tle, jednak o ogromnym znaczeniu kompozycyjnym – jego sylwetka domyka przestrzeń z tyłu.  Twarz Józefa jest pełna troski i czułości, spojrzenie skierowane ku Dzieciątku, brwi lekko ściągnięte.  Jego obecność symbolizuje ochronę i duchowe przewodnictwo rodziny.  Fizycznie masywny, muskularny, niemal heros – to typowy „mężczyzna Michała Anioła”, ukształtowany na wzór antycznych rzeźb.  Zestawienie jego potężnego ciała z delikatnością gestu potęguje kontrast między siłą a troską.

Belka: W tle obrazu widoczny jest niski, kamienny murek, który oddziela scenę Świętej Rodziny na pierwszym planie od grupy nagich mężczyzn w tle, interpretowanych jako przedstawiciele pogańskiego świata sprzed Objawienia. Ten element architektoniczny działa jak symboliczna granica między sacrum a profanum, między historią zbawienia a kondycją człowieka pozbawionego łaski. Kompozycyjnie murek stabilizuje przestrzeń obrazu, wprowadzając horyzontalny podział, który kontrastuje z pionowym ruchem postaci i klepsydrowym układem trójkątów. Jest to subtelny, lecz znaczący element, który wzmacnia narrację teologiczną dzieła.

Nagie postacie w tle: Za główną sceną znajduje się pięć nagich postaci, których ciałom został nadany modelunek typowy dla rzeźb,  przypomina antyczne akty – to odwołanie do świata pogańskiego. Jednocześnie wskazują one na antyczne inspiracje w twórczości Michała Anioła. 

Pejzaż w tle: W tle kompozycji rozciąga się daleki pejzaż, w którym dostrzec można zarysy wzgórz i niebo, utrzymane w jasnych, chłodnych tonacjach błękitu. Michał Anioł zastosował tu subtelne sfumato, miękko rozpraszając kontury i przejścia tonalne między partiami skał, nieba i wody, co dodaje głębi przestrzeni oraz kontrastuje z rzeźbiarską ostrością figur i szczegółowością przyrody na pierwszym planie.

Natura: Maria siedzi bezpośrednio na złotawym, piaszczystym podłożu, które tylko miejscami porasta delikatna trawa. Malarz z niezwykłą precyzją oddał detale roślinne - wśród kępek trawy wyrastają rośliny o drobnych listkach, mogące symbolizować życie rodzące się z ziemi, pokorę.

Rzeźbiona rama: Ramę  obrazu wykonał sam Michał Anioł i stanowi ona integralny element kompozycji. W jej strukturę wpisano pięć rzeźbionych głów: u góry znajduje się wizerunek Chrystusa, a cztery głowy proroków, zapowiadających nadejście Mesjasza, rozmieszczono symetrycznie wokół okręgu. Taki układ podkreśla rolę Chrystusa w historii zbawienia. Dekorację ramy wzbogacają wijące się motywy roślinne.

Jan Chrzciciel: Zza belki dzielącej  świat antyczny (pogański) od sceny religijnej wychyla się Jan Chrzciciel, spoglądający w stronę Jezusa. Symbolicznie przekracza on granicę między starym a nowym porządkiem i wskazuje na misję prorocką - zapowiada nadejście Mesjasza, łączy Stary Testament z Nowym. Jego obecność sugeruje, że przejście od starego porządku do nowego jest możliwe przez wiarę, chrzest i duchową przemianę.

Kompozycja głównej sceny: Kompozycja figuralna tworzy charakterystyczny układ dwóch trójkątów. Górna linia biegnie od dłoni Marii, przez ramiona Dzieciątka, aż do ramienia Józefa, dolna prowadzi od rozłożonej na ziemi szaty Józef do lewego kolana Marii. Obie, połączone po przekątnej, przecinają się w centrum sceny, tworząc klepsydrę.

Układ piramidalny: Postacie Marii i Józefa układają się w formę kompozycji piramidalnej , której wierzchołek wyznacza głowa Józefa. Ten układ kompozycyjny, często stosowany jest w renesansie dla podkreślenia harmonii, równowagi i skupienia uwagi na centralnej scenie.

fresk
fresk

(z włoskiego: fresco – świeży), al fresco [czytaj: al fresko], buon fresco [czytaj: błon fresko], technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku (pokrytym kilkoma warstwami zaprawy) farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; także malowidło wykonane tą techniką.

fresk
fresk

(z włoskiego: fresco – świeży), al fresco [czytaj: al fresko], buon fresco [czytaj: błon fresko], technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku (pokrytym kilkoma warstwami zaprawy) farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; także malowidło wykonane tą techniką.

sklepienie
sklepienie

konstrukcja o powierzchni zakrzywionej, przekrywająca pewną przestrzeń, wykonana z klińców kamiennych lub ceglanych, a także z betonu lub żelbetu (sklepienie monolityczne).

fresk
fresk

(z włoskiego: fresco – świeży), al fresco [czytaj: al fresko], buon fresco [czytaj: błon fresko], technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku (pokrytym kilkoma warstwami zaprawy) farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; także malowidło wykonane tą techniką.

fresk
fresk

(z włoskiego: fresco – świeży), al fresco [czytaj: al fresko], buon fresco [czytaj: błon fresko], technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku (pokrytym kilkoma warstwami zaprawy) farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; także malowidło wykonane tą techniką.

fresk
fresk

(z włoskiego: fresco – świeży), al fresco [czytaj: al fresko], buon fresco [czytaj: błon fresko], technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku (pokrytym kilkoma warstwami zaprawy) farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; także malowidło wykonane tą techniką.

perspektywa linearna, zbieżna
perspektywa linearna, zbieżna

oparta na zasadzie pozornego zmniejszania się przedmiotów w miarę ich oddalania się od oka oraz pozornej zbieżności ku horyzontowi wszelkich linii biegnących w głąb oka (zw. także perspektywą geometryczną, zbieżną lub centralną), tzn. obserwacja powstałego na płaszczyźnie obrazu wywołuje iluzję postrzegania takich samych stosunków przestrzennych jak podczas obserwacji rzeczywistej przestrzeni; obraz perspektywiczny powstaje jak gdyby na skutek przecięcia przez płaszczyznę obrazu wiązki linii łączących oko obserwatora z przedmiotami, jako rzutowanie rozmieszczonych w przestrzeni obiektów na płaszczyznę (na podobieństwo rysunku na szybie okiennej z zaznaczeniem widzianych przez nią przedmiotów).

fresk
fresk

(z włoskiego: fresco – świeży), al fresco [czytaj: al fresko], buon fresco [czytaj: błon fresko], technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku (pokrytym kilkoma warstwami zaprawy) farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; także malowidło wykonane tą techniką.

sklepienie
sklepienie

konstrukcja o powierzchni zakrzywionej, przekrywająca pewną przestrzeń, wykonana z klińców kamiennych lub ceglanych, a także z betonu lub żelbetu (sklepienie monolityczne).

fresk
fresk

(z włoskiego: fresco – świeży), al fresco [czytaj: al fresko], buon fresco [czytaj: błon fresko], technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku (pokrytym kilkoma warstwami zaprawy) farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; także malowidło wykonane tą techniką.