Realizm i mistycyzm – dwie drogi malarstwa hiszpańskiego
Między reprezentacją a duchowością w XVII‑wiecznej Hiszpanii
Hiszpania była krajem szczególnie zaangażowanym we wdrażanie postanowień soboru trydenckiego (1545‑1563), a w XVII wieku sztuka malarska stała się jednym z najważniejszych narzędzi kształtowania wizerunku państwa i monarchy. W realiach absolutystycznej władzy Habsburgów, osłabionej jednak politycznie i gospodarczo, dwór królewski wykorzystywał malarstwo jako formę reprezentacji, w której barokowa teatralność, rygor kompozycji i wyrazisty realizm współtworzyły obraz majestatu. Był to czas „Złotego Wieku”, epoki, w której artyści nadali hiszpańskiej sztuce charakter surowy, skupiony i głęboko przeniknięty duchem kontrreformacji.
W malarstwie religijnym kierunek rozwoju wyznaczała intensywna ekspresja duchowa, oparta na ascetycznej prostocie i kontemplacyjnym napięciu. W tych dwóch nurtach, reprezentacyjnym i mistycznym, ujawniała się złożoność hiszpańskiej kultury XVII wieku, w której ceremonialność władzy współistniała z głęboką potrzebą duchowego doświadczenia.
Od Caravaggia do Sewilli - formowanie stylu Zurbarána
Francisco de Zurbarán
Francisco de Zurbarán to jedna z najbardziej charakterystycznych postaci hiszpańskiego malarstwa XVII wieku, artysta, którego obrazy wyróżniają się surową prostotą, wyciszoną dramaturgią i niezwykłą umiejętnością wydobywania duchowego napięcia z pozornie statycznych scen. Artysta szczególnie upodobał sobie tematykę zakonną: świętych, mnichów, mistyków pogrążonych w modlitwie lub kontemplacji. To malarstwo, które nie epatuje efektem, lecz prowadzi odbiorcę w stronę wewnętrznego doświadczenia.
Ważniejsze wydarzenia z życia i twórczości artysty
1614 – nauka w Sevilskiej pracowni Pedra Diaza de Villanuevy
1629 – osiedlenie się malarza na stałe w Sewilli
1629 – otrzymanie tytułu malarza miejskiego Sevilli
1634 – uczestnictwo w dekorowaniu królewskiego pałacu Buen Retiro w Madrycie
Francisco de Zurbarán urodził się w 1598 roku w Fuente de Cantos w Estremadurze. Jego kariera nabrała tempa w 1626 roku, kiedy klasztor dominikanów de San Pablo el Real w Sewilli zamówił u niego cykl dwudziestu jeden obrazów. Dwa lata później artysta otrzymał kolejne znaczące zlecenie: z okazji kanonizacji Piotra Nolasco mercedariusze bosi powierzyli mu wykonanie dwudziestu dwóch malowideł. W tym samym czasie dla franciszkanów z kościoła San Buenaventura stworzył cztery obrazy z planowanego większego cyklu. Tak duża liczba zamówień wskazuje, że Zurbarán musiał prowadzić dobrze zorganizowaną pracownię i szybko zdobył pozycję jednego z najbardziej cenionych malarzy Sewilli.
W 1629 roku przeniósł się do stolicy Andaluzji, a już rok później otrzymał tytuł malarza miejskiego. Jego sława rosła: został zaproszony do Madrytu, by uczestniczyć w dekoracji Wielkiego Salonu pałacu Buen Retiro, gdzie spotkał się z Velázquezem. W 1634 roku Filip IV nadał mu tytuł malarza nadwornego. Mimo tego Zurbarán powrócił do Sewilli, gdzie kontynuował pracę dla miejscowych kościołów, m.in. tworząc w 1636 roku obraz św. Wawrzyńca dla klasztoru San José.
Na początku lat pięćdziesiątych XVII wieku ponownie wyjechał do Madrytu. Pod wpływem rosnącej popularności Murilla złagodził dotychczasowy ascetyczny styl, zbliżając się do bardziej miękkich, renesansowych rozwiązań. Nie porzucił jednak całkowicie tenebryzmu – ciemne, pogłębione tło pozostało jednym z jego znaków rozpoznawczych aż do późnych lat twórczości.
W obrazie Chrystus przy kolumnie z 1661 roku, znajdującym się dziś w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, Zurbarán podejmuje temat chętnie wybierany przez malarzy barokowych. Ukazuje nie tylko fizyczny ból, lecz także wewnętrzne cierpienie wynikające z samotności i upokorzenia, w sposób charakterystyczny dla jego dojrzałego stylu, łączącego surowość formy z głęboką duchową intensywnością.
Porównaj obraz Chrystusa przy kolumnie biczowania Zurbarána z ukazującym ten sam temat, dziełem Caravaggia. Zwróć uwagę na sposób realizacji tematu i środki formalne, zastosowane przez artystów.
Mistycyzm w obrazach ze świętym Bonawenturą
We wczesnym okresie u Zurbarána widoczna była maniera tenebrosa, malarz uzyskał nawet miano hiszpańskiego Caravaggia. Jego mistrzem był również Jusepe de Ribera, caravaggionista, tworzący sceny mistyczne. Chiaroscuro malarza z Sewilli zostało zapożyczone od Francisca de Herrera. Ciemne dzieła Zurbarán tworzył przez prawie całe życie. Malarz oddawał w nich mistyczną atmosferę, wydobywając temat z mrocznego tła i modelując światłem bryłę postaci. W 1629 roku na zlecenie franciszkańskiego kolegium z Sevilli powstał obraz Wystawienie ciała świętego Bonawentury.
W 1629 roku, na zlecenie franciszkańskiego kolegium w Sewilli, powstał obraz Wystawienie ciała świętego Bonawentury. Do tematu życia świętego Zurbarán powrócił także w późniejszym dziele, ukazując wizję, która miała miejsce trzy lata przed śmiercią Bonawentury. Według tradycji objawił mu się wówczas anioł, nakazując, by podczas wyboru nowego papieża oddał głos na Tebalda Viscontiego, przyszłego Grzegorza X.
W odniesieniu do powyższych dzieł odpowiedz, jakie środki użyte przez Zurbarána wpłynęły na ich mistyczny charakter.
Mistyczne wizje świętego Bonawentury
Obrazy Zurbarana pozbawione zostały materializmu i typowej cielesności. Po to, aby wydobyć kształty, artysta operował głównie prostotą, światłem i cieniem, które wpływały na ekstatyczną żarliwość. Ascetyczne środki wyrazu w Świętym Franciszku cudem zabalsamowanym są tego doskonałym przykładem. Obraz nawiązuje do cudu, który zdarzył się w Bazylice w Asyżu, głoszącego, iż ciało zmarłego Franciszka znaleziono w krypcie w pozycji stojącej i nie miało ono oznak rozkładu. Powstały wcześniej Św. Franciszek klęczący z czaszką ukazuje natomiast świętego pogrążonego w modlitwie.
Z późnego okresu twórczości Zurbarána pochodzi symboliczny obraz Agnus Dei [łac. Baranek Boży]. Ciemne tło i szary stół tworzą ascetyczną scenę, w której jedynym motywem jest jagnię w wieku pomiędzy ósmym a dwunastym miesiącem. Zwierzę, wciąż żywe, spoczywa ze związanymi nogami w pozycji ofiarnej, co przywodzi na myśl przedstawienia męczeńskich świętych. Dzieło łączy w sobie mistrzostwo techniczne, ekspresyjność i wyjątkową subtelność emocjonalną. Baranek – symbol Chrystusa złożonego w ofierze – został ukazany bez jakichkolwiek dodatkowych atrybutów, co wzmacnia jego wymowę i podkreśla duchową prostotę kompozycji.
Z tego samego sposobu myślenia o obrazie, który charakteryzuje religijne malarstwo Francisco de Zurbarána, wyrastają jego martwe natury, wyrażające prostotę i wyważenie kompozycyjne. Artysta ukazywał zwyczajne przedmioty w surowych, klarownych układach, pozbawionych zbędnych elementów, nadając im rangę niemal sakralną. Zwraca uwagę silny modelunek światłocieniowy oraz kontrast między oświetlonymi obiektami a ciemnym tłem. Porządek, równowaga i wyrazisty kontrast światła i mroku sprawiają, że przedstawione przedmioty zdają się trwać poza czasem, zapraszając widza do kontemplacji. W martwych naturach Zurbarána każdy element ma określone miejsce i znaczenie, a żaden nie dominuje nad pozostałymi. Realistyczna precyzja oddania faktur i materiałów łączy się tu z oszczędnością środków wyrazu, co nadaje obrazom charakter intymny i medytacyjny. Światło porządkuje kompozycję, wydobywa formy z mroku i podkreśla ich materialność.
Martwa natura z pomarańczami i cytrynami (1633), jedyna sygnowana i datowana martwa natura Zurbarána, uchodzi za arcydzieło gatunku i przykład skrajnie ascetycznej kompozycji. Skromne przedmioty – cytryny, pomarańcze, filiżanka z wodą i róża – ukazane zostały na tle głębokiej czerni, z niezwykłą dbałością o fakturę, światło i proporcje. Obraz bywa interpretowany symbolicznie, zwłaszcza w kontekście maryjnym, a jego statyczność i cisza sprzyjają kontemplacji.
Podobną, jednoplanową kompozycją charakteryzuje się Martwa natura (1650, Museo del Prado), podporządkowana kontrastowi jasnych przedmiotów i ciemnego tła. Zurbarán posługuje się tu wyrazistym światłocieniem, który wydobywa materialność obiektów i podkreśla ich surową obecność. Minimalizm formy oraz brak narracyjności nadają dziełu charakter medytacyjny, zbliżający martwą naturę do doświadczenia religijnego.
Znaczenie koloru i symbole w przedstawieniach religijnych
W 1634 roku Zurbarána odbył podróż do Madrytu, w okresie tym tenebryzm z pierwszego okresu twórczości ustąpił miejsca silnemu światłocieniowi, a kolorystyka stała się bogatsza. Figuralne sceny religijne wzbogacone zostały o kontrastowe zestawienia barwne. Kolor modelowany jest przez światło, które w partiach nieba i aniołów jest łagodniejsze i rozproszone. Niebo i ziemię łączą kolumny, a przestrzeń pomiędzy nimi została wypełniona architekturą, tworząc efekt teatralizacji. Symbolicznemu wymiarowi martwych natur, lilii, białego płótna, książki towarzyszy medytacyjna aura podkreślana przez powagę bohaterów.
Popularność w Hiszpanii zyskał kult Niepokalanego Poczęcia, rozpowszechniony szczególnie przez Murilla. Tematu tego podjął się także Zurbarán. Jego Maria o dziewczęcej urodzie, z rękami złączonymi do modlitwy, została otoczona symbolami z Litanii Loretańskiej, które są cnotami towarzyszącymi wizerunkowi Dziewicy (Najczystsza, Najroztropniejsza, Najpokorniejsza, Najwierniejsza, Najpobożniejsza, Najposłuszniejsza, Najuboższa, Najcierpliwsza, Najmiłosierniejsza, Najboleśniejsza). Znaki zamieszczone po obu stronach dzieła mają odniesienie teologiczne i można je odczytać na dwa sposoby: jako manifest doktrynalny oraz wotywny obraz Maryi.
Dokonaj interpretacji zamieszczonych powyżej dzieł. Zwróć uwagę na wpływ środków ekspresji na przedstawiony przez malarza temat.
Dokonaj porównania dwóch poniższych dzieł. Szczególną uwagę zwróć na różnice w sposobie przedstawienia tematu oraz zastosowane środki formalne.
Zapoznaj się z nagraniem gawędy dr Bożeny Fabiani, zrealizowanym przez Program 2 Polskiego Radia. Zwróć uwagę na dzieła omówione przez autorkę oraz tematy podejmowane przez malarza i sposób ich realizacji. Z audycji sporządź notatki. Następnie wykonaj polecenia.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D4Q8PQ228
Wyjaśnij, dlaczego Francisco de Zurbarán został uznany za jednego z najbardziej tajemniczych mistrzów złotego wieku malarstwa hiszpańskiego. Odwołaj się do informacji zawartych w tekście.
Scharakteryzuj pozycję Francisco de Zurbarána w środowisku artystycznym Sewilli, uwzględniając tematykę jego dzieł i krąg odbiorców.
Scharakteryzuj wspomniane w audycji martwe natury Francisco de Zurbarána i wyjaśnij, na czym polega ich odmienność w porównaniu z siedemnastowiecznym malarstwem holenderskim.
1617‑1682 – lata życia Bartoloméa Estebana Murilla
1633 -ok. 1636 – nauka zawodu w pracowni Juana del Castillo
od 1658 – pobyt Murilla w Madrycie
1660 – powrót Murilla do Sewilli i udział w założeniu Akademii Sztuk Pięknych
Murillo - malarz z Sewilli
Bartolomé Esteban Murillo
Bartolomé Esteban Murillo prowadził życie głęboko zakorzenione w duchowości, a jego malarstwo stało się naturalnym przedłużeniem religijnej wrażliwości i codziennej pobożności. Murillo to hiszpański malarz baroku, którego styl wyróżnia się łagodnym światłem, miękkim modelunkiem i ciepłą, harmonijną kolorystyką. Artysta wypracował pełen łagodności sposób przedstawiania postaci, dzięki czemu jego obrazy – zwłaszcza sceny maryjne – zdobyły ogromną popularność. Chętnie ukazywał Madonnę z Dzieciątkiem, inspirując się urodą młodych Andaluzyjek o delikatnych rysach i ciemnych oczach. Jego twórczość wywarła silny wpływ na malarstwo hiszpańskie XVII i XVIII wieku, a liczni artyści naśladowali jego styl aż do połowy XIX stulecia.
Ważniejsze wydarzenia z życia artysty
1644 – wstąpienie do Bractwa Matki Boskiej Różańcowej w Sewilli
1645 – otrzymanie pierwszego dużego zamówienia od franciszkanów - cyklu prac o życiu św. Franciszka z Asyżu
1658 – wyjazd na rok do Madrytu; poznanie kolekcji królewskiej w Alkazarze, która miała znaczący wpływ na cechy jego twórczości
1660 – współudział w założeniu Akademii Malarstwa w Sewilli i stanowisko jej pierwszego prezydenta
1665 – wstąpienie do Konfraterni Santa Caridad i zaangażowanie w działalność charytatywną
ok. 1660–1680 – aktywność twórcza artysty, powstanie najważniejszych dzieł
Między Caravaggiem a religijną codziennością
Obok Madrytu ważnym ośrodkiem działań kontrreformacyjnych stała się Sewilla. W XVII‑wiecznej Hiszpanii religijne malarstwo inspirowane Caravaggiem i manierą tenebrosa rozwijało się dzięki takim twórcom jak Diego Velázquez, José de Ribera czy Zurbarán. Wpływy włoskiego mistrza widoczne są również w dziełach Bartoloméa Estebana Murilla (1617–1682), sewilskiego malarza, którego twórczość rozwijała się w dwóch kierunkach: scen rodzajowych z życia ludu oraz obrazów religijnych, wśród których szczególne miejsce zajmowały przedstawienia Marii. We wczesnym okresie Bartolomé Esteban Murillo nawiązywał do caravaggionizmu – w scenach maryjnych korzystał z konwencji przedstawień świeckich, ukazując codzienność i rezygnując z podkreślania religijnego charakteru postaci.
Murillo często sięgał po sceny z codziennego życia Sewilli .Obraz Dzieci jedzące winogrona i melona jest jednym z najciekawszych przykładów naturalistycznego nurtu. Artysta ukazuje dwójkę chłopców w zupełnie nieskrępowanej, ulicznej sytuacji, oddając spontaniczność ich gestów i prostą radość z jedzenia owoców. Zniszczone ubrania, swobodna poza i miękkie światło modelujące twarze podkreślają autentyzm sceny, zakorzenionej w realiach miejskiej biedoty. Dzięki temu obraz staje się nie tylko obserwacją codzienności, lecz także czułym portretem dziecięcej beztroski.
Z tego okresu pochodzą także dzieła religijne. Na obrazie Świętej Rodzinie z ptaszkiem, w której żadna z osób nie posiada atrybutów świętości, a całość tworzy nastrojową scenę rodzinnego życia.
Przykładem wczesnego stylu Murilla jest Madonna z różańcem. Najwcześniejsza wzmianka o obrazie dotyczy jego nabycia przez Karola IV w 1788 roku. W tym czasie Murillo był już cenionym malarzem monarchów nowej dynastii Burbonów, a wiele jego dzieł trafiło do królewskiej kolekcji. Artysta starannie modelował figury, stosując zróżnicowaną fakturę: grubszymi warstwami oddał fałdy czerwonej i niebieskiej draperii, natomiast delikatniejsze nałożył na przezroczysty welon okrywający głowę i prawe ramię postaci.
Porównaj Madonnę z różańcem Murilla z zamieszczonym poniżej obrazem Rafaela Santi Madonna dell Granduca. W kilku zdaniach wskaż różnice pomiędzy sposobem prezentacji Marii i Jezusa.
Immaculaty Murilla
Murillo odegrał istotną rolę w ukształtowaniu nowożytnego wyobrażenia o Niepokalanym Poczęciu, temacie wyjątkowo ważnym dla franciszkanów, którzy już w średniowieczu bronili tej doktryny. W jego twórczości Immaculata, czyli Maria wolna od grzechu pierworodnego od chwili poczęcia, zyskuje postać młodziutkiej dziewczyny, przedstawianej bez Dzieciątka, w jasnej szacie i błękitnym płaszczu. Artysta ukazuje ją unoszącą się ponad światem w towarzystwie aniołków, które podkreślają jej czystość. W niektórych wersjach u dołu kompozycji pojawia się ziemski księżyc, glob oraz wąż, symbol zła pokonanego przez Marię, zgodnie z biblijną zapowiedzią.
Wiara w Niepokalane Poczęcie (Immaculata Conception – dogmat, według którego Maria Panna z racji wybrania Jej na Matkę Bożą od momentu swego poczęcia była wolna od grzechu pierworodnego, tak jak i Chrystus) rozpowszechniła się w XVI wieku, doprowadzając do walk religijnych, gdyż część Kościoła uważała to za herezję. Hiszpanie, przeciwnie – 1614 roku oddali swe państwo w opiekę Niepokalanej mieli nadzieję, że papież potwierdzi ten dogmat, czego wówczas nie uczynił (oficjalnie ta zasada wiary została uznana przez Kościół dopiero w 1855 roku). Na bazie tych sporów zrodziła się ikonografia, która opiera się na wersecie z Apokalipsy (12,1): „I ukazał się cud wielki na niebie: Niewiasta odziana w słońce, z księżycem pod stopami, w koronie z dwunastu gwiazd”.
Obrazy z Niepokalanym Poczęciem zaczęły się pojawiać w Hiszpanii w XVI wieku. Francisco Pacheco skodyfikował tę ikonografię w swej książce „El Arte la Pintura”(1639). I tak, Madonna winna mieć dwanaście bądź trzynaście lat, poważne, piękne oczy, doskonałych kształtów usta i nos, zaróżowione policzki, lekko złociste włosy, powinna być również piękna jak to możliwie, piękno swej duszy łącząc z pięknem ciała. Ubrana jest w białą tunikę i płaszcz w kolorze błękitnego nieba. Oświetla ją słońce, ona zaś posiada koronę z gwiazd. Księżyc pod jej nogami podobny jest do ćwiartki księżyca, której wierzchołki zwrócone są w dół.
Po powrocie z Madrytu w 1658 roku paleta barw Murilla wyraźnie się rozjaśniła. Wpływ na tę zmianę miały zapewne dzieła malarzy weneckich oraz bogactwo kolorów w obrazach Rubensa, z którymi artysta zetknął się podczas pobytu w królewskim mieście. W 1660 roku, wraz z innymi twórcami działającymi w Sewilli, założył Akademię Sztuk Pięknych i został jej pierwszym rektorem. Lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte XVII wieku uchodzą za najbardziej twórczy okres w jego życiu. W tym czasie powstało wiele przedstawień Niepokalanego Poczęcia Marii, tzw. Immaculat.
Porównaj sposób ukazania Marii w Madonnie Sykstyńskiej Rafaela Santi z obrazem Murilla, przedstawiającym Niepokalane Poczęcie z 1678 roku. Zwróć uwagę na sposób ukazania Marii oraz zastosowane środki formalne, szczególnie kompozycję i kolorystykę.
Murillo stworzył w swojej karierze kilka znaczących cykli ołtarzowych, m.in. serię obrazów dla Santa María la Blanca, dzieła miłosierdzia dla Szpitala La Caridad czy rozbudowany zespół malowideł przeznaczonych dla kościoła kapucynów w Sewilli. To właśnie ten ostatni zbiór dzieł, realizowany w latach sześćdziesiątych XVII wieku, uchodzi za jedno z najdojrzalszych osiągnięć malarza. Jednym z dzieł nalezących do cyklu jest Święty Tomasz z Villanovy dający jałmużnę. Murillo ukazuje arcybiskupa Walencji jako człowieka czynu. Tomasz odkłada księgę, by pochylić się nad ubogimi, podkreślając, że istotą chrześcijańskiej nauki jest miłosierdzie. Scena została osadzona w klasycyzującym wnętrzu, w scenerii budowanej subtelną grą światła i cienia. W centrum kompozycji wznosi się monumentalna kolumna, oświetlona od tyłu tak, że wokół głowy świętego powstaje świetlista aura. Postać Tomasza dominuje nad klęczącym żebrakiem, którego sylwetka została ujęta w skrócie perspektywicznym. Murillo z wielką wrażliwością oddaje emocje pozostałych ubogich: zdumienie starca, przygaszoną rezygnację kobiety czy napięte oczekiwanie chłopca. W dolnym rogu płótna dziecko, rozświetlone miękkim światłem, z radosnym uniesieniem pokazuje matce otrzymane monety.
Zapoznaj się z nagraniem gawędy dr Bożeny Fabiani, zrealizowanym przez Program 2 Polskiego Radia. Zwróć uwagę na dzieła omówione przez autorkę oraz tematy podejmowane przez malarza i sposób ich realizacji. Z audycji sporządź notatki. Następnie wykonaj polecenia.
Opisz, jak wyglądało dzieciństwo Murilla i jakie czynniki wpłynęły na jego późniejszą twórczość.
Wymień trzy grupy tematyczne lub cykle malarskie Murilla i podaj ich cechy charakterystyczne.
Wyjaśnij, jakie znaczenie miały w twórczości Murilla jego obrazy maryjne.