Pod lupa nowej wiedzy

Sylwetka artysty

Aleksander Gierymski (ur. 1850 w Warszawie, zm. 1901 w Rzymie) studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium w latach 1868‑72, uczęszczał także do prywatnej pracowni Franza Adama. W 1871 podróżował (wraz bratem Maksymilianem) do Włoch (Wenecja, Werona). W latach 1873‑79 przebywał głównie w Rzymie, następnie do 1884 roku mieszkał w Warszawie, gdzie związał się z grupą literatów i krytyków, zgromadzonych wokół pozytywistycznego czasopisma Wędrowiec. Współpracował też z Stanisławem Witkiewiczem oraz Antonim Sygietyńskim. 

Malarz - realista

Obrazy Aleksandra Gierymskiego, niezależnie od tego, czy przedstawiają pejzaż, warszawskie ulice czy portrety mieszkańców miasta, zawsze wykraczają poza zwykłą rejestrację rzeczywistości. Artysta nie tylko wiernie oddaje wygląd miejsc i ludzi, lecz także subtelnie odsłania ich wewnętrzny świat. W jego scenach miejskich i portretach można dostrzec ślady charakterów bohaterów, ich codziennych trosk, nastrojów i emocji. Gierymski łączy realistyczną obserwację z wrażliwością na światło, kolor i atmosferę, dzięki czemu jego obrazy stają się nie tylko dokumentem epoki, lecz także psychologicznym i nastrojowym komentarzem do życia miejskiego końca XIX wieku. 

Istotę malarstwa Gierymskiego oddają słowa Witkiewicza:

Metoda twórcza Gierymskiego była bardzo złożona, artysta bacznie obserwował rzeczywistość, przemierzał ulice Warszawy, fotografował i tworzył szkice. Chciał wiernie oddać realia miasta, dlatego często poprawiał i przerabiał dzieła. Zdarzało się, że poprawki były wprowadzane wielokrotnie zanim malarz uznał obraz za satysfakcjonujący pod względem kompozycji, ukształtowania świetlno‑barwnego, a przede wszystkim – pod względem oddania charakterów postaci i nastroju danej sytuacji.

R1HhXPtIJXatS

Obraz przedstawia portret mężczyzny w sile wieku. Postać ukazuje prawy półprofil pociągłej twarzy. Mężczyzna ma ciemne brwi, zwężone oczy, prosty nos, gęstą brodę i wąsy. Patrzy przed siebie. Na głowie ma kapelusz z podwiniętym rondem. Mężczyzna siedzi na drewnianym, rozłożonym krześle. Zakłada lewą nogę na prawą. Oburącz trzyma drewnianą laskę. Opiera ją o lewą łydkę. Ubrany jest w garnitur zapięty na jeden, górny guzik, kamizelkę, spodnie i skórzane buty.

Aleksander Gierymski - malarz biedoty i scen mozołu życia

Z wczesnego okresu pochodzi cykl realistycznych scen rodzajowych, z życia żydowskich mieszkańców Powiśla i innych ubogich dzielnic Warszawy, z których do najsłynniejszych należy Żydówka z pomarańczami - portret starej, ubogiej żydowskiej handlarki, sprzedającej na ulicy pomarańcze, które dźwiga w dwóch koszach. Na jej zmęczonej, pomarszczonej twarzy maluje się smutek, zastygły w beznadziejnym oczekiwaniu na znalezienie nabywcy.

R1EQN5EPLMM8T1

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Aleksandra Gierymskiego „Żydówka z pomarańczami”. Ukazuje starszą kobietę ubraną w pomarańczowo‑czerwony strój. Jest to żydowska handlarka sprzedająca na ulicy pomarańcze. W zgiętych ramionach przewieszone ma kosze z pomarańczami. W dłoniach trzyma szydełka i fragment białej wykonanej robótki. Na jej zmęczonej, pomarszczonej twarzy, skierowanej frontalnie w stronę widza, maluje się smutek. Za nią we mgle w szaro‑niebieskich, bladych kolorach odzwierciedlony jest widok miasta. Nad nim żółtawe niebo.

Ludzi malarz często umieszczał w pejzażu warszawskim, traktując ich nie tylko jako element kompozycji, lecz także jako integralną część miejskiego krajobrazu. Postacie pojawiające się na jego obrazach współtworzą atmosferę miasta i nadają scenom autentyczność. Gierymski obserwował ich z uwagą i empatią, rejestrując codzienne gesty, sposób poruszania się i charakterystyczne dla nich nastroje. Dzięki temu jego warszawskie widoki stają się nie tylko realistycznym zapisem przestrzeni, lecz także opowieścią o życiu jej mieszkańców.

W stronę naturalizmu

Pod koniec 1893 roku malarz przyjechał do Krakowa i często odwiedzał Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach. Ten pobyt okazał się wyjątkowo twórczy — właśnie tam powstały najważniejsze obrazy z tego okresu. Gierymski, zafascynowany codziennością wsi i jej surową prawdą, zwrócił się w stronę naturalizmu, starając się oddać życie chłopów bez upiększeń i idealizacji. Efektem tego zainteresowania była Trumna chłopska, jedno z najbardziej przejmujących dzieł artysty, w którym realistyczna obserwacja łączy się z głębokim humanistycznym współczuciem.

Poczucie wyobcowania w rodzimym środowisku artystycznym przyczyniło się do decyzji opuszczenia przez Gierymskiego Polski w połowie 1894. Ostatnie lata życia artysty wypełniały podróże, przede wszystkim po miastach włoskich, do Paryża. Stworzył wówczas m.in. mistyczne Wnętrze bazyliki Św. Marka w Wenecji. Obraz z 1899 roku ukazuje nowe podejście Gierymskiego do światła i przestrzeni. Artysta rezygnuje tu z drobiazgowego realizmu, tworząc kompozycję utrzymaną w złocistych brązach i szarościach, zbudowaną przede wszystkim nastrojem. Monumentalne wnętrze świątyni tonie w półmroku, który rozświetlają jedynie delikatne smugi światła wpadające przez okna kopuły. Dwie modlące się kobiety, niemal ginące w ogromie architektury, podkreślają skalę miejsca i jego powagę. Obraz, bliski symbolistycznej wizji przestrzeni sakralnej, uchodzi dziś za jedno z najdojrzalszych dzieł późnego okresu twórczości Gierymskiego.

R8M9BTCO1CD44

Pod wpływem impresjonistów

Zanim polscy artyści osobiście zetknęli się z malarstwem impresjonistycznym, sami prowadzili poszukiwania podobne do tych, które we Francji zajmowały Moneta i pozostałych artystów z jego kręgu. Pojawienie się impresjonizmu w malarstwie polskim było związane z bezpośrednim zetknięciem się polskich artystów z nowoczesną sztuką francuską pod koniec XIX wieku. Pierwsze jego echa pojawiły się w 1883 roku w związku ze śmiercią Édouarda Maneta, o czym poinformował Tygodnik Ilustrowany. 

Problematyka światła rozwijana była w monachijskim środowisku młodych polskich malarzy. Jednak pierwszym artystą, który w sposób szczególny zwracał uwagę na wpływ światła na barwę oraz na wrażeniowość przedstawień był Aleksander Gierymski.

Zwrot od akademizmu w stronę impresjonizmu pojawił się w twórczości Aleksandra Gierymskiego, który powrócił w 1879 roku z pobytu w Monachium i we Włoszech. Jego obraz W altanie, stylizowany na rokokową scenę rodzajową, której akcja toczy się w scenerii ogrodu, nawiązuje do impresjonistycznych fascynacji światłem i jego oddziaływaniem na barwę. W liście do Prospera Dziekońskiego Gierymski napisał:

R1UMwJU3drxYg

Obraz Aleksandra Gierymskiego, pod tytułem: „W altanie”. Obraz przedstawia spotkanie towarzyskie, które ma miejsce w altanie. Na pierwszym planie, przy stole siedzą cztery postacie – dwie kobiety oraz dwóch mężczyzn. Kobiety ubrane są w bogate suknie. Są zwrócone w stronę obserwatora. Mężczyźni siedzący przy stole, rozmawiają ze sobą. Jeden z nich siedzi tyłem do obserwatora. Jest ubrany w czarny długi płaszcz. Drugi zaś, ubrany jest w bordową marynarkę. Na stole stoją dwa kieliszki, karafka oraz biała filiżanka. Stół nakryty jest białym obrusem. Przy stole, pomiędzy kobietami stoi mężczyzna. Zwrócony jest w stronę rozmawiających mężczyzn. Jego lewa ręka spoczywa na prawym ramieniu jednej z kobiet. Mężczyzna ubrany jest niebieską kamizelkę oraz brązowy długi płaszcz. W lewym dolnym rogu przedstawiono fontannę oraz roślinność. Przy fontannie znajduje się mężczyzna, który schyla się do roślin oraz wody. Jest to ktoś z niższych sfer. Mężczyzna ubrany jest w czerwoną marynarkę. W tle widoczny jest kolejny stół, przy którym zgromadzona jest również grupa ludzi. Nastrój dzieła jest niezwykle radosny. Tłem dla całej sceny jest niezwykle wiernie oddana przyroda oraz dekoracje altany. Widocznym jest, że po jej ścianach pną się rośliny, szczegółowo zostały uchwycone wszelkiego rodzaju wzory, między innymi na lampionach. Po kliknięciu na obraz interaktywny po prawej stronie pojawiają się dwa teksty. Po ich kliknięciu podświetla się fragment obrazu, którego dotyczą: punkt pierwszy: Efekty zastosowane przez Gierymskiego przypominają malarstwo francuskich impresjonistów. Jednak mimo tych podobieństw malarz nie rozbija struktury przedmiotu, by budować go za pomocą światła i koloru, a odwzorowuje kształty, dokładnie wykańczając fakturę ubrań, roślinności. Po kliknięciu tekstu podświetla się osoba, siedząca na krześle oraz rośliny w doniczkach. Kolejny interaktywny punkt: punkt drugi: Promienie słoneczne przenikają przez ażurowe ściany altany. Po kliknięciu tekstu podświetla się ściana altany.

Obraz Aleksandra Gierymskiego, pod tytułem: „W altanie”. Obraz przedstawia spotkanie towarzyskie, które ma miejsce w altanie. Na pierwszym planie, przy stole siedzą cztery postacie – dwie kobiety oraz dwóch mężczyzn. Kobiety ubrane są w bogate suknie. Są zwrócone w stronę obserwatora. Mężczyźni siedzący przy stole, rozmawiają ze sobą. Jeden z nich siedzi tyłem do obserwatora. Jest ubrany w czarny długi płaszcz. Drugi zaś, ubrany jest w bordową marynarkę. Na stole stoją dwa kieliszki, karafka oraz biała filiżanka. Stół nakryty jest białym obrusem. Przy stole, pomiędzy kobietami stoi mężczyzna. Zwrócony jest w stronę rozmawiających mężczyzn. Jego lewa ręka spoczywa na prawym ramieniu jednej z kobiet. Mężczyzna ubrany jest niebieską kamizelkę oraz brązowy długi płaszcz. W lewym dolnym rogu przedstawiono fontannę oraz roślinność. Przy fontannie znajduje się mężczyzna, który schyla się do roślin oraz wody. Jest to ktoś z niższych sfer. Mężczyzna ubrany jest w czerwoną marynarkę. W tle widoczny jest kolejny stół, przy którym zgromadzona jest również grupa ludzi. Nastrój dzieła jest niezwykle radosny. Tłem dla całej sceny jest niezwykle wiernie oddana przyroda oraz dekoracje altany. Widocznym jest, że po jej ścianach pną się rośliny, szczegółowo zostały uchwycone wszelkiego rodzaju wzory, między innymi na lampionach. Po kliknięciu na obraz interaktywny po prawej stronie pojawiają się dwa teksty. Po ich kliknięciu podświetla się fragment obrazu, którego dotyczą: punkt pierwszy: Efekty zastosowane przez Gierymskiego przypominają malarstwo francuskich impresjonistów. Jednak mimo tych podobieństw malarz nie rozbija struktury przedmiotu, by budować go za pomocą światła i koloru, a odwzorowuje kształty, dokładnie wykańczając fakturę ubrań, roślinności. Po kliknięciu tekstu podświetla się osoba, siedząca na krześle oraz rośliny w doniczkach. Kolejny interaktywny punkt: punkt drugi: Promienie słoneczne przenikają przez ażurowe ściany altany. Po kliknięciu tekstu podświetla się ściana altany.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DBGN8H8HX

Poszukiwania twórcze Aleksandra Gierymskiego

Aleksander Gierymski przyjął też swobodny, nieco szkicowy sposób malowania, co zbliżyło go jeszcze bardziej do impresjonistów francuskich. Podróżując po Niemczech, Francji i Włoszech malował w plenerze.

R15Cu5NXR4GBZ

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Aleksandra Gierymskiego „Katedra w Amalfi”. Ukazuje fasadę romańskiej katedry z XI wieku, na której ścianie odbija się słońce. W prawym dolnym rogu znajduje pomnik, wokół którego spacerują ludzie. W tle, za katedrą rozciąga się górzysty pejzaż z zabudowaniami. Niebo ma kolor intensywnie niebieski.

Zainteresowanie światłem i kolorem widoczne są zwłaszcza w obrazach namalowanych w słoneczne południe, w których dominuje jasna kolorystyka, ujęty szkicowo temat, lekkość techniki. Latem 1895 roku Aleksander Gierymski pracował w plenerze w okolicach Monachium, gdzie powstał obraz W alei (Park Schleissheim). Dzieło przedstawia szeroką, zacienioną aleję parkową, przez której korony drzew przenikają miękkie, rozproszone promienie słońca. W oddali widoczna jest samotna postać mężczyzny, znikająca w głębi kompozycji. Ten nastrojowy pejzaż, utrzymany w tonacji pełnej światła i spokoju, odsłania kontemplacyjny, pełen pokory stosunek artysty do natury, a zarazem nadaje scenie subtelny, symboliczny wymiar.

Bardziej zbliżone do dokonań impresjonistów są dzieła inspirowane światłem słonecznej Italii. Jednym z nich jest Park włoski przedstawiający fragment ogrodu położonego we Frascati przy pierwotnej rezydencji księcia podkomorzego Kazimierza Poniatowskiego, a w latach 50 dwudziestego wieku przetworzonego w Park Kultury i Wypoczynku.

Kilka lat później, podczas pobytu w Rzymie, powstał natomiast obraz Pinie przy Villi Borghese w Rzymie. Przedstawia on widok na ogrody, zaprojektowane dla kardynała Scypiona Borghese, które na początku XX wieku stały się własnością państwa włoskiego i uzyskały status parku.

Gierymski w mistrzowski sposób uchwycił ulotne światło poranka we włoskim ogrodzie. Na precyzyjnie skomponowany widok składają się linie diagonalne parkowej alei i poprzeczne linie schodów z balustradami, którym przeciwstawiają się wertykalne kamienne wazony kwiatowe oraz drzewa na horyzoncie. Rozmyty pejzaż w tle dopełnia plan pierwszy, rozjaśniony plamami światła.

R1TCL2RMS35hL

Obraz ukazuje uliczkę w parku. Po prawej oraz po lewej stronie znajduje się ozdobny murek. Na początku muru stoi donica, w której rośnie zielona, niewielka roślina. Na drugim planie, po lewej stronie ukazane są schody, a tuż obok nich krzewy z czerwonymi kwiatami. W tle znajduje się zielona, bujna roślinność oraz drzewo.

Obraz przedstawia fragment ogrodu z ukrytą wśród wysokich piniowych drzew rezydencją. Ich kontury są zatarte, a rozległy pierwszy plan rozjaśnia słoneczne światło – trawa połyskuje różnymi odcieniami barw. Różowawe niebo pogodnie dopełnia jasny pejzaż, odbijając się na ścianach Villi Borghese.

RQ5nlDNpz2Ihz

Na obrazie przedstawiono park z alejką. Na środku znajduje się trawnik z kwiatami. Dalej na drugim planie przedstawiono niskie krzewy, które rozciągają się przez całą alejkę. Tuż za nimi rosną wysokie drzewa. W oddali, na trzecim planie znajduje się beżowy budynek z kolumnami. W tle rozciąga się las.

Podsumowanie

Twórczość Aleksander Gierymski stanowi wyjątkowe świadectwo przemian zachodzących w malarstwie drugiej połowy XIX wieku, sytuując się na styku realizmu i nowoczesnych poszukiwań impresjonistycznych. Artysta, wychodząc od wnikliwej, niemal analitycznej obserwacji rzeczywistości, stopniowo wzbogacał swój język malarski o zagadnienia światła, koloru i nastroju, które zbliżały go do estetyki impresjonizmu.

Jego dzieła dowodzą, że realizm nie musi ograniczać się do wiernego odtwarzania świata, lecz może stać się punktem wyjścia do bardziej subtelnej interpretacji rzeczywistości — opartej na ulotności wrażeń i zmienności percepcji. Impresjonistyczne inspiracje nie zdominowały jednak jego twórczości, lecz zostały przez niego twórczo przetworzone i podporządkowane indywidualnej wizji artystycznej.

W rezultacie dorobek Gierymskiego ukazuje harmonijne współistnienie dwóch tendencji: obiektywnego oglądu świata i subiektywnego doświadczenia światła oraz atmosfery. To właśnie ta synteza sprawia, że jego malarstwo zajmuje szczególne miejsce w historii sztuki polskiej, będąc pomostem między tradycją realizmu a nowoczesnością przełomu wieków.