Polacy w czasie I wojny światowej
Polacy wobec wojny. Orientacje polityczne
Przedstawiciele różnych środowisk politycznych na ziemiach polskich liczyli na początku XX w., że zbliżający się konflikt między mocarstwami zaborczymi przyniesie Polsce niepodległość. Jedynie SDKPiL oraz PPS‑Lewica opowiedziały się przeciwko wojnie i oczekiwały światowej rewolucji. W zależności od opcji politycznej, nadejścia niepodległości spodziewano się z różnych stron.
Przedstawisz stanowiska głównych polskich ugrupowań politycznych w stosunku do zaborców w przeddzień wybuchu I wojny światowej.
Scharakteryzujesz stosunek zaborców do sprawy polskiej i zmianę podejścia w miarę upływu czasu (i wojennych zmagań).
Wyjaśnisz, jak Polacy skorzystali na konflikcie światowym.
Polskie ugrupowania polityczne przed wybuchem I wojny światowej
Przyporządkuj podane niżej skróty i skrótowce nazw partii politycznych do fragmentów programów politycznych odpowiednich ugrupowań.
W przededniu wojny
Od roku 1907, wraz z nasilaniem się kryzysów politycznych w Europie, zaczęły się kształtować wśród Polaków koncepcje działania na wypadek mającej nadejść wojny
– tak zwane orientacje polityczne. Narodziły się one w dwóch skonfliktowanych ze sobą środowiskach politycznych: endeckim i socjalistycznym (które w przyszłości zyska nazwę lewicy niepodległościowej), a ich głównymi rzecznikami byli Roman Dmowski i Józef Piłsudski. Dmowski wiązał nadzieje z Rosją, osłabioną w wyniku wojny z Japonią i rewolucji 1905 roku. Swoje rozumowanie opierał na kilku istotnych przesłankach. Polityka germanizacyjna wykluczała jakiekolwiek próby oparcie się na Niemcach i uderzała w żywioł polski silniej niż rosyjska. Ewentualne zwycięstwo państw centralnych nie niosło też żadnej nadziei na zjednoczenie polskich ziem, gdyż Niemcy bez wątpienia nie zabrałyby sojuszniczce Austrii ziem polskich. Pozostawało wykorzystać możliwości, jakie stworzyła rewolucja 1905‑1907 roku. W Dumie ukształtowało się w tym celu Koło Polskie z Dmowskim na czele. Maksimum planów Dmowskiego w przypadku wygrania wojny przez ententę obejmowało uzyskanie autonomii 'wszechpolskiej' (czyli zbudowanej z wszystkich ziem polskich) w ramach demokratyzującej się Rosji.
Z taką wizją nie godziła się część zwolenników endecji. Przede wszystkim jednak nie godził się z nią związany z PPS‑Frakcją Rewolucyjną Józef Piłsudski, antagonista endecji i internacjonalistycznej PPS‑Lewicy. Zarówno partia Piłsudskiego, jak też ludowe i socjalistyczne stronnictwa galicyjskie opowiedziały się za koncepcją działania we współpracy z Austrią. Galicja – polski 'Piemont' – po 1908 roku stała się miejscem schronienia wielu działaczy politycznych z Królestwa Polskiego, zaangażowanych wcześniej w walki rewolucyjne w Rosji. Liczono, że w razie pomyślnego rozwoju wypadków zabór austriacki stanie się początkiem państwowości polskiej. Rosję traktowano jako tradycyjnego wroga, nie dowierzając ustępstwom caratu. Pewna część środowisk galicyjskich chciała natomiast uzyskane w wyniku przyszłej wojny ziemie Królestwa Polskiego włączyć do autonomii galicyjskiej i zmienić formułę państwa na trialistyczną: austro‑węgiersko‑polską. Idea trializmu (nie pomyl jej z ideą trójlojalizmu) cieszyła się sympatią wiekowego już wówczas cesarza Franciszka Józefa I. Nadzieją napawała Polaków reforma prawa wyborczego. W 1907 roku wprowadzono w Austro‑Węgrzech demokratyczne prawo wyborcze do izby poselskiej poprzez zniesienie cenzusu majątkowego – oznaczało to dążenie do przeniesienia konfliktów politycznych na forum parlamentarne. Dużym problemem był jednak wówczas konflikt polsko‑ukraiński w Galicji Wschodniej. Tamtejsze polskie ziemiaństwo, w dużej części konserwatywne, ciążyło z tego powodu ku Rosji.
Autonomia i jawność życia politycznego Galicji sprzyjały akcji formowania polskich sił zbrojnych na wypadek przyszłej wojny. W tym kierunku szły działania Piłsudskiego, który stopniowo oddalał się od ruchu socjalistycznego, tworząc ponadpartyjne środowisko działaczy niepodległościowych. W 1908 roku doprowadził do utworzenia Związku Walki Czynnej (ZWC). Obok Piłsudskiego na jego czele stanął między innymi Kazimierz Sosnkowski, a aktywnym jego działaczem był Władysław Sikorski.
ZWC zajmował się szkoleniem wojskowym młodzieży, która chętnie wstępowała
do paramilitarnych organizacji tworzonych za zgodą władz austriackich w Krakowie
(tak zwane drużyny Strzelca) i we Lwowie (gdzie powstał Związek Strzelecki). W atmosferze przygotowań do wojny elementy przeszkolenia wojskowego przechodzili także skauci i członkowie organizacji gimnastycznych ('Sokół'), organizowanych przez Józefa Hallera. Na krótko przed wybuchem wojny, w 1912 roku, udało się powołać radę polityczną przedstawicieli różnych ugrupowań politycznych, która objęła kuratelą wspomniane organizacje paramilitarne w Galicji. Weszli do niej między innymi przedstawiciele PPS, PPSD (Polska Partia Socjalno‑Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego) i PSL. Ze względu na jej charakter radę tę nazwano Tymczasową Komisją Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (TKSSN).
Orientacja na Rosję
Prawica czyli Narodowa Demokracja i konserwatywne Stronnictwo Polityki Realnej, uznając Niemcy za największego wroga Polski – opowiedziały się po stronie Rosji. Spodziewano się, że państwo carów wyjdzie z tego konfliktu zwycięsko i w jego granicach znajdą się wszystkie ziemie dawnej Rzeczypospolitej. Zakładano, że lojalna postawa Polaków zaowocuje przywróceniem autonomii Królestwu Polskiemu, a ponadto, że zostanie ono powiększone o ziemie odebrane Niemcom i Austro‑Węgrom. W niekonkretnej formie potwierdził to w odezwie do Polaków Mikołaj Mikołajewicz Romanow, brat cara i głównodowodzący wojsk rosyjskich w sierpniu 1914 roku. Przypomniał Polakom „słowiańskie zwycięstwo” pod Grunwaldem i zapowiedział odrodzenie Polski pod berłem cara. Nie zadeklarował jednak przebiegu przyszłych granic, ani zakresie autonomii. Niemniej, już kilka dni później pojawiły się (wśród Polaków) inicjatywy tworzenia polskich oddziałów. W październiku taka jednostka, pod nazwą Legionu, zaczęła formować się w Puławach (stąd nazwa: Legion Puławski). W listopadzie pieczę polityczną nad oddziałem przyjął Komitet Narodowy Polski (KNP) utworzony w Warszawie 25 listopada 1914 roku. Na jego czele stanęło dwóch członków parlamentu Rosji – hrabia Zygmunt Wielopolski ze Stronnictwa Polityki Realnej i Roman Dmowski z Narodowej Demokracji. W styczniu 1915 roku Legion Puławski liczył ponad 900 ochotników, ale w marcu, na polecenie cara, zaprzestano jego dalszej rozbudowy. Wszystkich wcielono do rosyjskiego pospolitego ruszenia jako 739 Drużynę Nowoaleksandryjską.
Z państwami centralnymi
O ile w zaborze rosyjskim na Rosję stawiała tylko prawica, to w zaborze austriackim za państwami centralnymi opowiedziały się wszystkie ugrupowania – od prawa do lewa. Był to skutek łaskawej wobec Polaków polityki cesarstwa, które autonomiczną Galicję pozostawiło w rękach polskich urzędników.
Przywódca PPS‑Frakcji Rewolucyjnej Józef Piłsudski postulował utworzenie polskiej siły zbrojnej, która stanie się kartą przetargową w przyszłych negocjacjach pokojowych. Był to według niego warunek niezbędny, aby Polacy mogli coś w wojnie między zaborcami wywalczyć. Sympatyzujący z nim historycy uważają, że przewidział przebieg wojny, że Rosja zostanie pokonana przez państwa centralne, ale te z kolei zwycięży koalicja brytyjsko‑francuska, dlatego w odpowiednim momencie Polacy powinni zmienić sojusznika i dołączyć do ententy.
Schemat interaktywny - orientacje polityczne Polaków
Zapoznaj się ze schematem i wykonaj polecenia.
- reprezentowana przez Narodową Demokrację, Narodowy Związek Robotniczy oraz Narodowy Związek Chłopski (dwie ostatnie partie później przeszły na pozycje niepodległościowe);
- największym zagrożeniem dla Polaków i Polski byli Niemcy; ziemie polskie stanowiły teren naturalnej ekspansji dla Niemców, a potęga Prus powstała dzięki upadkowi Polski;
- celem było zjednoczenie ziem polskich pod berłem cara rosyjskiego i uzyskanie autonomii;
- działalność stronnictwa na forum rosyjskiej Dumy Państwowej (Koło Polskie);
- postawa władz rosyjskich nieprzychylna sprawie polskiej (ograniczenie liczby polskich mandatów w Dumie, rozwiązywanie polskich organizacji oświatowych i kulturowych);
- założenie w Galicji organizacji paramilitarnych: Drużyn Polowych Sokoła pod dowództwem Józefa Hallera oraz Polskich Drużyn Strzeleckich, 2. orientacja proaustriacka - powstała w środowisku PPS na czele z Józefem Piłsudskim;
- reprezentowana przez PPS (PPS Frakcja Rewolucyjna), Polską Partię Socjalno‑Demokratyczną z Ignacym Daszyńskim, Polskie Stronnictwo Ludowe z Jakubem Bojką;
- Polska miała odzyskać niepodległość dzięki współpracy z Austro‑Węgrami oraz państwami centralnymi;
- największym wrogiem była Rosja;
- cel: wywołanie powstania w Królestwie Polskim przeciwko Rosji i wyzwolenie części ziem rosyjskich, a następnie przyłączenie ich do Galicji;
- Austro‑Węgry po aneksji Bośni i Hercegowiny w 1908 r. sprzyjały tworzeniu organizacji paramilitarnych;
- powstanie organizacji paramilitarnych: Związek Walki Czynnej w 1908 r., Strzelec w Krakowie i Związek Strzelecki we Lwowie;
- ukształtowanie się organizacji kobiecych w Królestwie Polskim, Galicji i na Śląsku (Liga Kobit Polskich Pogotowia Wojennego, celem było niesienie pomocy materialnej i moralnej w walce o niepodległą Polskę przeciwko Rosji);
- w 1912 r. powstanie Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, która była polityczną reprezentacją stronnictw, 3. orientacja trialistyczna - powstała w środowisku galicyjskich konserwatystów, reprezentowanych przez ówczesnego ministra finansów Leona Bilińskiego;
- celem było przyłączenie Królestwa Polskiego do Galicji i przekształcenie dualistycznej monarchii austro‑węgierskiej w monarchię trialistyczną, w której taki sam status mieliby Polacy, Węgrzy i Austriacy, 4. koncepcja rewolucyjna - sygnowana przez Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy na czele z Różą Luksemburg oraz Feliksem Dzierżyńskim;
- opowiadali się oni przeciwko niepodległości, stawiając na wybuch rewolucji proletariackiej i likwidację państw narodowych.
Wskaż mocne i słabe punkty każdej z wymienionych orientacji. Zwróć uwagę przede wszystkim na kwestie stosunku działaczy do sprawy odzyskania niepodległości, na to, jakie ziemie miały wchodzić w skład nowo odrodzonego państwa polskiego oraz na tradycję walk powstańczych i idei lojalistycznych.
Wyobraź sobie, że jesteś zwolennikiem jednej z powyżej wymienionych orientacji. Napisz przemowę, w której będzie postarasz się zachęcić rodaków do poparcia swojej wizji przyszłej Polski.
Trenuj o ćwicz
Przeanalizuj poniższy fragment teksty źródłowego i wykonaj polecenia.
Wywiad Józefa Hłaski z Józefem Piłsudskim, luty 1913 r.Pan Marian [pseudonim Józefa Piłsudskiego] [...] pozwolił mi nieco zajrzeć w swoje plany. Ponieważ wiedział, iż Komisji Tymczasowej robią zarzut, że jest narzędziem w rękach Austrii i że jej robota jest wysługiwaniem się tej ostatniej i stojącem za nią Prusom, pan Marian starał się widocznie przekonać mnie, że Komisja Tymczasowa jest w celach i zadaniach swoich zupełnie samodzielną. Nie zaprzeczył, że wchodzi ona w porozumienie z pewnymi sferami wojskowymi, że ma jakieś ich obietnice, ale wyraźnie zaznaczył, że działa w tych rzeczach jako sprzymierzeniec, połączony wspólnością interesów, nie zaś jako zależny pomocnik [...].
Z tych przesłanek Pan Marian wyprowadził jednak ten wniosek jedynie, że nie należy rozpoczynać ruchu zbrojnego w Królestwie przed wybuchem wojny. Z chwilą jednak jej rozpoczęcia na ziemiach polskich naród nasz, zdaniem jego nie może zostać bezczynnym widzem, musi wystąpić, no i wówczas z konieczności działać będzie zmuszony jako sprzymierzeniec Austrii.
- A więc wysługiwać się Austrii z perspektywą, że cała korzyść przypadnie Niemcom, które jak sam Pan przyznawał, są naszymi zdecydowanymi wrogami i oczywiście na jakieś korzystne uregulowanie dla nas granic nie pozwolą?
- Niekoniecznie. Wystąpimy jako siła samodzielna, która przy likwidowaniu wojny, w czasie kiedy strony będą znużone i wyczerpane, zaważyć będzie mogła na szali.
- Ale gdzież te siły samodzielne, czy za takie uważa Pan te drużyny i związki strzeleckie w Galicji? Przecież to bądź co bądź garść tylko!
- Związki i Drużyny Strzeleckie dadzą nam kilka tysięcy instruktorów, którzy mogą sformować liczną armię, jeśli społeczeństwo polskie tego zechce.
Źródło: Wywiad Józefa Hłaski z Józefem Piłsudskim, luty 1913 r. Cytat za: G. Szelągowska, Historia. Dzieje nowożytne i najnowsze 1870-1939,WSiP, Warszawa 1998, s. 200.
Zapoznaj się ze zdjęciem, a następnie wykonaj polecenie.
Na podstawie wiadomości własnych, wykładu oraz dostępnych źródeł przedstaw polskie orientacje polityczne i ich najważniejszych reprezentantów przed wybuchem I wojny światowej.
Słownik
(od pierwszych liter nazywana endecją) polski ruch polityczny powstały pod koniec XIX w., głoszący hasła nacjonalistyczne, głównym ideologiem był Roman Dmowski; w 1919 r. ND przemianowana została na Związek Ludowo‑Narodowy
polska partia polityczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym (klasyfikowana w grupie partii lewicowych), założona w listopadzie 1892 podczas tzw. zjazdu paryskiego jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich, jedna z najważniejszych w Polsce sił politycznych aż do 1948.
W 1906 r. w PPS nasilił się spór w sprawie strategii i taktyki partii. W listopadzie podczas IX Zjazdu PPS w Wiedniu zapadła decyzja o rozłamie pomiędzy częścią działaczy PPS a przedstawicielami Wydziału Bojowego PPS. Przedstawiciele Wydziału Bojowego zostali usunięci z PPS. Utworzyli oni PPS‑Frakcję Rewolucyjną („starzy”), na jej czele stanął Witold Jodko‑Narkiewicz. We Frakcji Rewolucyjnej znaleźli się też Józef Piłsudski, Tomasz Arciszewski i Walery Sławek. Drugą grupę stanowiła PPS‑Lewica („młodzi”).
partia polityczna powstałą w 1937 r. o charakterze chadeckim
ugrupowanie polityczne powstałe w XIX w., kładące nacisk w swoim programie na interesy warstwy chłopskiej, głoszące potrzebę przeprowadzenia reformy rolnej i postulujące agraryzm; w 1913 r. podzieliło się na PSL‑Piast i PSL‑Wyzwolenie; w 1931 r. doszło do zjednoczenia wszystkich ugrupowań ludowych i powstania Stronnictwa Ludowego; głównymi działaczami ruchu ludowego w dwudziestoleciu międzywojennym byli Wincenty Witos i Maciej Rataj
Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy