Polacy w czasie I wojny światowej
Polityka państw zaborczych wobec Polaków
Gdy w sierpniu 1914 r. wybuchła wojna, zdawało się, że marzenia pokoleń Polaków nareszcie się ziściły. Państwa zaborcze – Rosja, Austro‑Węgry i Niemcy, które ponad sto lat wcześniej podzieliły między sobą terytorium państwa polskiego – znalazły się po przeciwnych stronach barykady.
Wyjaśnisz, dlaczego stosunek obcych mocarstw do sprawy polskiej w czasie I wojny światowej przypominał licytację w grze w brydża.
Wskażesz, dlaczego mocarstwa zainteresowały się sprawą polską w czasie I wojny światowej.
Ocenisz Akt 5 listopada i jego następstwa z różnych punktów widzenia.
Mapa - Rzeczpospolita pod zaborami
Zapoznaj się z mapą i wykonaj polecenia.
Napisz, który z politycznych bytów, zaznaczonych na mapie i opisany w legendzie mapy, istniał przed wybuchem I wojny światowej
Napisz, z którym państwem europejskim był zintegrowany i na jakich zasadach.
Cisza w sprawie polskiej
Przed wybuchem Wielkiej Wojny (nazwanej później I Wojną Światową) żadne z państw zaborczych nie było zainteresowane powstaniem suwerennego państwa polskiego. Nie oznacza to jednak, że sprawa ta nie była podejmowana. Ziemie polskie znajdowały się na styku trzech wrogich mocarstw. Ze względu na swój potencjał gospodarczy, w szczególności przemysłowy, tereny te odgrywały kluczową rolę z punktu widzenia interesów militarnych Cesarstwa Rosyjskiego. Przy tym były one najdalej na zachód wysuniętym skrawkiem imperium, okrążonym przez Niemcy i Austro‑Węgry i przez to nastręczającym największe problemy przy obronie.
Skłoniło to głównodowodzącego armią rosyjską, wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza, do wydania w pierwszych dniach sierpnia 1914 r. odezwy do Polaków. Odwołując się do jedności słowiańskiej i tradycji walk z naporem germańskim, zapowiadał on zjednoczenie ziem polskich i pewną autonomię, ale pod berłem cara. Sprawa polska była zatem wewnętrzną sprawą Rosji.
Przełom
Stosunek państw zaborczych do sprawy polskiej zmienił się w 1916 r. Najpierw nastąpił zwrot w polityce Niemiec i Austro‑Węgier, które potrzebowały rekrutów. Wojna się przedłużała i stronie niemieckiej zaczynało brakować żołnierzy, a odcięcie od dostaw zamorskich zmuszało państwa centralne do poszukiwania nowych źródeł rezerw ludzkich i materiałowych. Utworzenie armii polskiej pod niemiecką kontrolą wydawało się dobrym rozwiązaniem. Armia ta mogłaby zastąpić na froncie wschodnim przetrzebione oddziały niemieckie, ale Polakom w zamian za to trzeba było coś zaproponować. W dniu 5 listopada 1916 r. została ogłoszona deklaracja dwóch cesarzy, Niemiec i Austro‑Węgier, tzw. Akt 5 listopada.
Nazajutrz po wydaniu dokumentu przystąpiono do tworzenia na ziemiach Królestwa Polskiego organów władzy. Powołano w Warszawie Tymczasową Radę Stanu.
Akt 5 listopada - audiobook
Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj polecenie
Wyjaśnij, co skłoniło państwa centralne do wydania proklamacji.
Napisz, jak miały wyglądać granice państwa polskiego według powyższego dokumentu.
Bracia Polacy!
Akt 5 listopada wywołał reakcję ze strony państw alianckich. Wielka Brytania i Francja nadal miały związane ręce postawą Rosji, jednak presja państw alianckich na carat w sprawie ustosunkowania się do kwestii nadania Polakom pewnych koncesji rosła. Obawiano się, że dzięki napływowi polskiego rekruta zwiększy się siła militarna strony niemieckiej . Pierwszym państwem, które wypowiedziało się na forum międzynarodowym w sprawie polskiej, były Stany Zjednoczone, państwo wprawdzie jeszcze neutralne, ale przygotowujące się do przystąpienia do wojny po stronie państw ententy. 22 stycznia 1917 r. prezydent USA Woodrow Wilson powiedział, że winna istnieć zjednoczona, niepodległa i samorządna Polska
, a jej utworzenie jest jednym z celów wojny. Po raz pierwszy o sprawie polskiej wypowiadał się oficjalnie polityk na szczeblu rządowym. Dużą zasługę w tym, że Ameryka zainteresowała się sprawą polską, miał światowej sławy pianista i kompozytor Ignacy Jan Paderewski.
Kontrpropozycja Rosji
Pod presją państw alianckich w grudniu 1917 r. car rosyjski Mikołaj II wypowiedział się o sprawie polskiej, powtarzając w rozszerzonej formie obietnice złożone przed kilkoma laty przez Mikołaja Mikołajewicza.
W sumie deklaracje złożone przez cara niczego nowego nie wnosiły i po raz kolejny rozczarowały zwolenników walki o niepodległość u boku Rosji. Już wkrótce zresztą w Rosji wybuchła rewolucja lutowa, która doprowadziła do obalenia caratu i utworzenia systemu dwuwładzy. Sprawę polską poruszyli w swoich wystąpieniach działacze obu uformowanych organów. 27 marca Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich wydała dokument, w którym uznała pełne prawo Polaków do własnej państwowości. Skłoniło to Rząd Tymczasowy do zajęcia stanowiska w sprawie polskiej. Trzy dni później – 30 marca – wydał on oświadczenie, w którym Rosja uznała pełne prawo Polaków do samostanowienia o swoim losie.
Mimo że wydany przez Rząd Tymczasowy dokument zawierał dość mgliste obietnice, to stanowił on ważny moment w podejściu do sprawy polskiej. W ślad za deklaracjami rosyjskimi mogły też iść pewne zobowiązania ze strony państw ententy. Prawdziwa zmiana nastąpiła jednak wraz z wybuchem rewolucji październikowej (październik 1917 r.). Jej konsekwencje były bardzo korzystne dla sprawy polskiej. Rząd bolszewicki ogłosił dekret, w którym opowiedział się za sprawiedliwym, demokratycznym pokojem […] bez aneksji i kontrybucji
i przyznał każdemu narodowi w Rosji prawo do samostanowienia. Czas pokazał, że sformułowania te miały charakter wyłącznie propagandowy, niemniej władze sowieckie uznały pełne prawo Polaków do niepodległości, czego poprzednie rządy nie uczyniły. Przewrót w Piotrogrodzie uwolnił Zachód od wcześniejszych zobowiązań wobec Rosji, a tym samym dał państwom ententy wolną rękę w podejściu do kwestii niepodległości Polski. Sprawa polska odtąd przestawała być wewnętrzną sprawą rosyjską.
Nieodparta konieczność dla bytu Europy
Upadek caratu i oficjalne postawienie sprawy polskiej na forum międzynarodowym zmieniły podejście do niej państw alianckich. Wojna się przedłużała, a jej wyniszczający charakter powodował, że na Zachodzie zaczęło wzrastać zapotrzebowanie na rekrutów. Celem polityki państw alianckich, głównie Francji, było zatem uzupełnienie braków kadrowych w armii. W kwietniu 1917 r. we Francji zaczęła powstawać Armia Polska oraz reprezentująca ją organizacja polityczna – Komitet Narodowy Polski, który został uznany przez rządy francuski, brytyjski, włoski i amerykański za oficjalne przedstawicielstwo narodu polskiego.
Mimo to państwa zachodnie wciąż unikały jasnej deklaracji w sprawie niepodległości Polski i jej granic. Zmieniło się to dopiero po wygłoszeniu przez prezydenta USA trzynastego punktu noworocznego przemówienia w styczniu 1918 r. Woodrow Wilson zawarł w nim, że:
Stworzenie niepodległego państwa polskiego na terytoriach zamieszkanych przez ludność bezsprzecznie polską, z wolnym dostępem do morza, niepodległością polityczną, gospodarczą, integralność terytoriów tego państwa powinna być zagwarantowana przez konwencję międzynarodową.
Cytat za: Artykuł Czternaście punktów Wilsona, Wikipedia.org.
W ślad za tym oświadczeniem rząd brytyjski wyraził opinię, że powstanie państwa polskiego stanowi nieodpartą konieczność dla bytu Europy
i potępił rozbiory. W czerwcu 1918 r. rządy brytyjski, francuski i włoski wydały wspólną deklarację, w której uznały, że niepodległa Polska stanowi jeden z warunków sprawiedliwego pokoju po zakończeniu Wielkiej Wojny. Droga do odzyskania suwerenności stanęła dla Polaków otworem.
Trenuj i ćwicz
Ułóż wymienione wydarzenia w porządku chronologicznym.
Dopasuj konkretne cytaty do odezw.
Rozstrzygnij, w którym roku najwcześniej mogła zaistnieć sytuacja polityczna przedstawiona na poniższej mapie. Uzasadnij odpowiedź.
Przeanalizuj okładkę niemieckiego czasopisma z 1915 r., a następnie wykonaj polecenia.
Przeanalizuj odezwę wydaną przez Rząd Tymczasowy do Polaków w marcu 1917 r. i wskaż, jakie konkretne obietnice w niej złożono. Jaki cel przyświecał Rządowi Tymczasowemu przy ogłaszaniu odezwy do Polaków? Porównaj tę odezwę z odezwą z dnia 5 listopada. Rozstrzygnij, która z nich wypada bardziej korzystnie z punktu widzenia interesów polskich.
Źródło A
Proklamacja rosyjskiego Rządu Tymczasowego do Polaków, wydana w Petersburgu 29/16 III 1917 r.Polacy!
Dawny rząd polityczny Rosji, źródło Waszej niewoli a naszej niezgody, jest tedy na zawsze zburzony. Wyjarzmiona Rosja uosabiana w rządzie prowizorycznym, który wyposażony jest we wszelkie pełnomocnictwa, śpieszy złożyć Warn braterskie pozdrowienie, wzywa Was do życia i wolności. Stary rząd czynił Wam obłudne przyrzeczenia, które mógłby dotrzymać, ale których dotrzymać nie chciał.
Mocarstwa centralne skorzystały z jego błędów, aby Wasz kraj zająć i spustoszyć. Z tym wyłącznie zamiarem, aby walczyć przeciwko Rosji i jej sprzymierzeńcom, udzieliły Wam iluzorycznych praw politycznych, które nie rozciągają się na cały naród polski, tylko na część Polski, zajętej przez nich prowizorycznie.
A za tę cenę chciały kupić krew narodu, który nigdy jeszcze nie walczył o utrzymanie despotyzmu. I teraz też armia polska nie będzie chciała walczyć o sprawę uciskania wolności i o ćwiartowanie ojczyzny pod zwierzchnim dowództwem swego odwiecznego wroga.
Bracia Polacy! I dla Was wybiła godzina wielkiego rozstrzygnięcia. Wolna Rosja powołuje Was do swych szeregów, do walki o wolność narodu. Naród rosyjski, który zrzucił jarzmo, uznaje i dla polskiego narodu braterskie pełne prawo stanowienia o swym losie z własnej woli. Wierny umowom ze sprzymierzonymi, wierny całemu planowi walki przeciw zaczepnemu germanizmowi, Rząd Tymczasowy współdziała w tworzeniu niepodległego państwa polskiego, złożonego z tych wszystkich obszarów, których ludność jest w większości polska, w zamian za rękojmię trwałego pokoju w przyszłej przebudowanej Europie.
Związane z Rosją za pomocą wolnej unii militarnej Państwo Polskie tworzyć będzie mocny wał przeciw naciskowi mocarstw centralnych na narody słowiańskie. Wyjarzmiony i zjednoczony naród polski sam zadecyduje o formie swych rząd – i da temu wyraz w zgromadzeniu konstytucyjnym, które zwołane zostanie do stolicy polskiej, na zasadzie powszechnego prawa wyborczego. Rosja jest zdania, że połączone przez stulecia wspólnym życiem z Polakami ludy tym sposobem zdobędą pewną gwarancję swoich praw obywatelskich i narodowych. Konstytucyjne zgromadzenie rosyjskie będzie miało na celu ostateczne zatwierdzenie tego nowego związku braterskiego. Udzieli ono nadto zgody na zmiany terytorialne państwa rosyjskiego, które będą niezbędne dla utworzenia Polski wolnej we wszystkich dotychczas rozdzielonych jeszcze częściach.
Źródło: Proklamacja rosyjskiego Rządu Tymczasowego do Polaków, wydana w Petersburgu 29/16 III 1917 r., [w:] Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczyciela historii, studentów i uczniów, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1998, s. 67–68.
Źródło B
Akt 5 listopada z 1916 r.Do mieszkańców Warszawskiego jeneralnego gubernatorstwa!
Przejęci niezłomną ufnością w ostateczne zwycięstwo ich broni i życzeniem powodowani, by ziemie polskie przez waleczne ich wojska ciężkiemi ofiarami rosyjskiemu panowaniu wydarte do szczęśliwej przywieść przyszłości, Jego Cesarska Mość Cesarz Niemiecki oraz Jego Cesarska i Królewska Mość Cesarz Austryi i Apostolski Król Węgier postanowili z ziem tych utworzyć państwo samodzielne z dziedziczną monarchią i konstytucyjnym ustrojem. Dokładniejsze oznaczenie granic Królestwa Polskiego zastrzega się. Nowe królestwo znajdzie w łączności z obu sprzymierzonymi mocarstwami rękojmię potrzebną do swobodnego sił swych rozwoju. We własnej armii nadal żyć będą pełne sławy tradycje wojsk polskich dawnejszych czasów i pamięć walecznych polskich towarzyszy broni we wielkiej obecnej wojnie. Jej organizacja, wykształcenie i kierownictwo uregulowane będą we wspólnem porozumieniu.
Sprzymierzeni Monarchowie, biorąc należny wzgląd na ogólne warunki polityczne Europy jako też na dobro i bezpieczeństwo własnych krajów i ludów, żywią niezłomną nadzieję, że obecnie spełnią się życzenia państwowego i narodowego rozwoju Królestwa Polskiego.
Wielkie zaś, od zachodu z Królestwem Polskiem sąsiadujące mocarstwa z radością ujrzą u swych granic wschodnich wskrzeszenie i rozkwit wolnego, szczęśliwego i własnem narodowem życiem cieszącego się państwa.
Z najwyższego rozkazu Jego Cesarskiej Mości Cesarza Niemieckiego. Jenerał‑Gubernator v. Beseler.
Źródło: Akt 5 listopada z 1916 r. Cytat za: artykuł Akt 5 listopada (1916), Wikipedia.org.
Słownik
(z franc. entente – porozumienie, sojusz) sojusz pomiędzy Wielką Brytanią, Francją i Rosją; do jego powstania dochodziło stopniowo, a był odpowiedzią na zawarte w 1882 r. trójprzymierze
(ang. Central Powers, franc. Empires centraux) istniejący w okresie I wojny światowej sojusz Cesarstwa Niemieckiego, monarchii austro‑węgierskiej, carstwa Bułgarii i imperium osmańskiego; przeciwnikiem państw centralnych była ententa