Polska polityka zagraniczna w okresie międzywojennym

Polityka zagraniczna młodego państwa polskiego była zdeterminowana koniecznością zagwarantowania jego bytu oraz bezpieczeństwa, zwłaszcza w sytuacji sąsiedztwa ze Związkiem Sowieckim z jednej, a Niemcami (a później III Rzeszą) z drugiej. Stosunków międzynarodowych nie ułatwiały ani decyzje konferencji pokojowej w Wersalu i ich konsekwencje, ani kwestia mniejszości narodowościowych w II RP, ani zawiązywane w dwudziestoleciu międzywojennym sojusze i koalicje państw europejskich.

Pierwszym układem międzynarodowym II Rzeczypospolitej po I wojnie światowej był sojusz z Francją, zawarty oficjalnie w 1921 r. Miał on charakter przede wszystkim antyniemiecki, ale również w wypadku agresji ze strony Związku Sowieckiego Francja zobowiązywała się do udzielenia Polsce pomocy materialnej. Znaczenie sojuszu polsko‑francuskiego osłabło po zawarciu traktatu w Locarno, przetrwał on jednak do września 1939 r. i był podstawą wypowiedzenia Niemcom wojny przez Francję.

Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej

1

Polecenie 1

Zapoznaj się z pierwszą stroną polskiego pisma satyrycznego „Mucha” z 1930 r., a następnie odpowiedz na pytanie.

R1TADNJM1KCA5

Ilustracja przedstawia pierwszą stronę gazety z 1930 roku. Magazyn nosi nazwę Mucha. Na okładce satyryczna ilustracja trzech mężczyzn. Dwaj w objęciach obdarzają się pocałunkiem a pomiędzy nimi w ucisku trzeci, rozpycha się łokciami. Na dole strony napis : „ Niech się świat przekona…Niemiec do Bolszewika. – O, pójdź, kochany, w me ramiona, jam przyjaźni twojej godny i niech się cały świat przekona, jak …Polak nam jest niewygodny. „

R125NNHH7P5XH

Jaką sytuację związaną z międzynarodowym położeniem Polski przedstawiono na rysunku? (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę w co ubrane są postaci, co robią i co symbolizują.

Pokaż odpowiedź

Rysunek przedstawia położenie geopolityczne Polski pomiędzy dwoma wrogo nastawionymi do niej państwami: Niemcami oraz Rosją sowiecką. Państwa mają militarny charakter (przedstawiono je jako żołnierzy), a ich wspólnym celem jest zniszczenie odrodzonej Polski – zwłaszcza po zbliżeniu wynikającym z podpisania układu w Rapallo. Polska zmuszona jest się bronić przed polityką sąsiadów, zarówno wschodniego, jak i zachodniego, dla których istnienie Polski jest niewygodne.

Politykę zagraniczną II Rzeczypospolitej można podzielić na trzy okresy. Pierwszy, najkrótszy, obejmuje kilka miesięcy od utworzenia państwa polskiego w listopadzie 1918 r. do konferencji paryskiej (zwanej też wersalską, a zakończonej w styczniu 1920 roku). W tym czasie zostaje ukształtowana zachodnia granica Polski, przewidziane są plebiscyty na Górnym Śląsku oraz Warmii i Mazurach. Drugi etap to polityka zagraniczna w czasie demokracji parlamentarnej, czyli mniej więcej lata 1921–1926. I trzeci, trwający najdłużej – stosunki międzynarodowe w dobie dyktatury – czyli od 1926 do 1939 roku.

Przez pierwsze lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości politykę zagraniczną zdominowała kwestia granic. O tym, jak trudne jest powołanie czy – jak w przypadku Rzeczypospolitej – restytuowanie organizmu politycznego, świadczy chociażby to, że kwestie graniczne stanowiły punkty zapalne w stosunkach Polski z sąsiadami przez całe dwudziestolecie. Dotyczyło to nie tylko Niemiec i ZSRS, lecz także Czechosłowacji i Litwy. Spory graniczne wiązały się również z problemami, które Polska miała z licznymi mniejszościami narodowymi.

Relacje polsko‑czechosłowackie

R161AJPGPHARU1

Mapa przedstawia zagrabiony Polsce Śląsk Zaolzański. Granica wymuszona na Polsce w czasie wojny bolszewickiej przebiegała przez Cieszyn. Granice śląska zaolzańskiego od czasu czeskiego napadu zbrojnego pod zaborem czeskim oddzielała Śląsk od Czecho‑Słowacji.

Ustalenie przebiegu granic z dwoma największymi sąsiadami nie zakończyło problemów granicznych Polski. Konflikt o ziemie Śląska Cieszyńskiego zaważył na relacjach polsko‑czechosłowackich w okresie międzywojennym. Politycy czechosłowaccy nie dostrzegali poza tym zagrożenia ze strony Niemiec i nie szukali porozumienia z Polską, by się przed nimi zabezpieczyć. Bardziej obawiali się Węgier, które rościły pretensje do części ziem czechosłowackich należących wcześniej do Królestwa Węgierskiego. Do poprawy stosunków między Warszawą a Pragą doszło po zamachu majowym, nie nastąpiły jednak żadne znaczące rozstrzygnięcia w sprawie granic. Swój finał kwestia ta znalazła dopiero w 1938 r., po konferencji w Monachium. Wówczas Polska, korzystając z problemów sąsiada, odebrała mu sporne tereny Zaolzia, Spiszu i Orawy.

Stosunki polsko‑litewskie

R8NQ4UZ5ONE5M1

Mapa przedstawia wschodnią część Polski, Ukrainę oraz Litwę. Większe miasta: Wilno, Kowno, Królewiec, Mińsk.

Podobny przebieg miał spór z Litwą. Od 1922 r. obszar tzw. Litwy Środkowej znajdował się w granicach Rzeczypospolitej, w związku z czym stolica niepodległej Litwy została przeniesiona do Kowna. Gdy w 1926 r. w wyniku zamachu stanu władzę w Kownie przyjęli politycy nastawieni antypolsko, rozpoczęło się szykanowanie Polaków na Litwie. Sytuacja stała się tak napięta, że na spotkaniu z litewskim premierem Augustinasem Voldemarasem marszałek Piłsudski zażądał wprost deklaracji, czy Litwa chce pokoju, czy wojny. Tej ostatniej udało się uniknąć, ale polsko‑litewskie stosunki dyplomatyczne właściwie nie istniały. W 1938 r. po incydencie granicznym, w którym zginął polski żołnierz, rząd polski wystosował ultimatum. Zażądał w nim od władz Litwy nawiązania kontaktów dyplomatycznych w ciągu 48 godzin, grożąc w przeciwnym razie podjęciem „innych środków”. Rząd litewski przyjął polskie warunki i konflikt został zażegnany.

Stosunki polsko‑francuskie

RSNSPRHQL7LCU1

Na zdjęciu trzej mężczyźni, siedzą na krzesłach przy małym stoliku. Wszyscy elegancko ubrani. To dyplomaci. To właśnie oni są odpowiedzialni za podpisanie traktatu w Locarno.

Najważniejszym sojusznikiem odrodzonej Polski była Francja, której zależało na sprzymierzeńcu za wschodnią granicą Niemiec. W 1921 r. kraje te zawarły sojusz o charakterze antyniemieckim. Dodatkowo Francja zobowiązała się także do udzielenia Rzeczypospolitej pomocy materialnej w razie ataku Rosji sowieckiej. To porozumienie, w 1939 r. uzupełnione gwarancjami niepodległości, obowiązywało aż do wybuchu II wojny światowej.

Przyjaźń z Francją została nieco nadszarpnięta przez zawarty w 1925 r. traktat w Locarno w Szwajcarii. Wówczas to Belgia, Francja, Wielka Brytania i Włochy podpisały z Republiką Weimarską porozumienie gwarantujące nienaruszalność granic belgijsko‑francusko‑niemieckiej. Takich gwarancji nie uzyskały ani Czechosłowacja, ani Polska. Tym samym Niemcy zaakceptowały wyłącznie postanowienia traktatu wersalskiego dotyczące ich zachodniej granicy. Zgoda mocarstw na to rozwiązanie oznaczała pozostawienie Niemcom otwartej drogi do podważania ustaleń odnośnie do granic wschodnich. W taki właśnie sposób odebrano to wydarzenie w Rzeczypospolitej.

RB3RDVVC9ZPBN1

Fotografia przedstawia kilku mężczyzn. Wszyscy elegancko ubrani, jeden z nich trzyma w ręku teczkę. Akcja rozgrywa się na słonecznym tarasie. W oddali palmy i bujna roślinność. To podpisanie traktatu w Rapallo we Włoszech.

Było to tym groźniejsze, że zaledwie trzy lata wcześniej, w 1922 r., ZSRS i Niemcy – dwaj sąsiedzi Polski, z którymi w ostatnich latach pozostawała w konflikcie – zawarły układ w Rapallo. Na jego mocy Niemcy mogli szkolić swoje wojska lotnicze i pancerne na sowieckich poligonach, co było złamaniem traktatu wersalskiego. Traktat w Rapallo wzbudził też zaniepokojenie we Francji, która potrzebowała sprzymierzeńca na drugiej granicy Niemiec. Niepewna sytuacja w bolszewickiej Rosji − tradycyjnym sojuszniku Francji − sprawiła, że na początku lat 20. XX w. Polska była ważnym partnerem strategicznym dla Francuzów.

Niezrealizowana koncepcja Międzymorza

Jednym z pomysłów dyplomacji francuskiej było wspieranie przymierza państw środkowoeuropejskich, zwanego małą ententą. O ile jednak Francja chciała, aby Czechosłowacja, Jugosławia i Rumunia (do których miałaby dołączyć Polska) tworzyły blok o wydźwięku antyniemieckim, o tyle Rzeczpospolita szukała także partnerów do sojuszu przeciw ZSRS. 

R1MDQP9NSF6J41

Mapa konturowa Europy z zaznaczonym obszarem proponowanego układu tzw. Międzymorza, obejmującego tereny między morzami Adriatyckim, Bałtyckim a Czarnym, a konkretnie Polskę, Litwę, Łotwę, Estonię, Białoruś, Ukrainę, Czechosłowację, Węgry, Rumunię, Jugosławię oraz ewentualnie Finlandię i Gruzję. Przy czym tereny białoruskie i ukraińskie od 1921 roku były kontrolowane przez ZSRS. Według zwolenników Międzymorza taki sojusz miał pozwolić uniknąć państwom go tworzącym dominacji Niemiec i Rosji.

W latach 20. dyplomacja polska i Józef Piłsudski próbowali realizować koncepcję Międzymorza. W zamyśle miał to być blok obronny państw, które razem mogłyby się przeciwstawić dominacji Rosji i Niemiec. Na przeszkodzie temu przedsięwzięciu stanęły obawy młodych państw (m.in. Litwy) przed utratą niepodległości oraz rozbieżności interesów. Czechosłowacja nie chciała wiązać się z Polską, unikając zaostrzania stosunków z Niemcami, a w dodatku na stosunki polsko‑czeskie niekorzystnie wpływały spór o Śląsk Cieszyński i rywalizacja o pierwszeństwo w Europie Środkowej. Rumunia, choć obawiała się roszczeń ZSRS do Besarabii, obojętnie podeszła do pomysłu bloku, chcąc raczej, by był on skierowany przeciwko Węgrom. Polska natomiast dbała o dobre stosunki z Budapesztem, odstąpiła więc od forsowania pomysłu Międzymorza.

Polityka równowagi − między Rosją a Niemcami

Celem polskiej polityki okresu międzywojennego było zachowanie równowagi pomiędzy dwoma wielkimi sąsiadami: Niemcami i ZSRS. Architektem polskiej polityki zagranicznej był wówczas Józef Beck – wojskowy, polityk i dyplomata, a także bliski współpracownik Piłsudskiego. Położenie Polski pomiędzy dwoma państwami, które z czasem coraz bardziej otwarcie dążyły do rewizji porządku wersalskiego, wymuszało na rządzie polskim ostrożność. Niemal aż do wybuchu II wojny światowej II Rzeczpospolita starała się zachowywać równorzędne stosunki z Niemcami i ZSRS, unikając zawierania układów czy nawet wykonywania politycznych gestów, które mogłyby być odczytane przez któreś z tych państw jako współpraca przeciwko niemu. Skuteczność takiej polityki zależała w dużej mierze od poparcia ze strony mocarstw zachodnich. To wsparcie było jednak coraz słabsze, najpierw z powodu niezdecydowanej polityki wobec Niemiec i kwestii przestrzegania przez nie postanowień traktatu wersalskiego, a następnie z uwagi na rosnącą siłę gospodarczą oraz militarną III Rzeszy i ZSRS przy wyraźnie malejącym potencjale Wielkiej Brytanii i Francji.

Sąsiedztwo polsko‑niemieckie było trudne ze względu na to, że II Rzeczpospolita została utworzona z części ziem dawniej należących do Niemiec. Dlatego też niemalże już od momentu podpisania traktatu wersalskiego jego postanowienia były w Republice Weimarskiej podważane, a wielu polityków nawoływało do ich zmiany. W 1925 r. pomiędzy Polską a Niemcami doszło do wojny celnej. Choć spór dotyczył spraw gospodarczych, prawdziwą jego przyczyną był fakt, że Niemcy nie pogodzili się z utratą Górnego Śląska na rzecz Polski. Na początku lat 30. XX w. mogło się wydawać, że sprawy międzynarodowe zmierzają we właściwym kierunku. W 1930 r. udało się zawrzeć umowę handlową, dzięki której zakończono wojnę celną. Dwa lata później Polska i ZSRS podpisały traktat o nieagresji, który w lipcu 1934 r. został przedłużony na następne 10 lat. Deklarację o podobnym charakterze Rzeczpospolita zawarła także z III Rzeszą w styczniu 1934 r.

R1U2XQ92A58V11

Fotografia przedstawia mężczyzn stojących w szeregu. Najwyższym mężczyzną w szeregu jest Juliusz Łukasiewicz. Wszyscy ubrani są w marynarki, krawaty, białe koszule i spodnie w kant. Znajdują się w pięknym wnętrzu o wysokim stropie. Na ich tle wysokie profilowane drzwi, wysokie zasłony, boazeria, wielki obraz.

Jeżeli jednak któryś z polskich polityków żywił nadzieję na pełną normalizację stosunków, to zostały one poddane weryfikacji pod koniec lat 30. XX w., kiedy to dyktator Rzeszy Adolf Hitler i minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop w coraz bardziej stanowczej i agresywnej formie zaczęli wysuwać roszczenia terytorialne. Żądali przede wszystkim przyłączenia Wolnego Miasta Gdańska do Niemiec i likwidacji – jak to nazywali – korytarza łączącego Polskę z Morzem Bałtyckim, a przynajmniej zgody na budowę eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej z Niemiec do Prus Wschodnich. Żądania te zostały po raz pierwszy wyartykułowane wprost przez Ribbentropa w październiku 1938 r. Polska je odrzuciła i rozpoczęła działania mające na celu wzmocnienie jej pozycji politycznej, a także militarnej – na wypadek napaści Niemiec. W komplikującej się sytuacji międzynarodowej Polska była osamotniona. Rumunia była bliskim, acz mało znaczącym sojusznikiem; w 1921 r. oba państwa zawarły układ o wzajemnej pomocy. Stosunki z Litwą i Czechosłowacją pozostawały zaognione. Układ z Francją miał zaś niewielką wartość praktyczną. W tej sytuacji kierowanie polityką zagraniczną było niezwykle trudne.

Schemat

Zapoznaj się ze schematem, a następnie wykonaj polecenia.

Trenuj i ćwicz 

Słownik