Polskie podziemie niepodległościowe wobec władzy ludowej

Latem 1944 r. Armia Czerwona wyparła Niemców z obszaru między Wisłą i Bugiem. Na tym terenie, przy wsparciu Armii Czerwonej i NKWD, władzę przejmowali komuniści, którzy w tym celu 21 lipca 1944 r. utworzyli Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Po upadku powstania warszawskiego instytucje Polskiego Państwa Podziemnego uległy poważnej dezorganizacji. Osłabieniu uległo również położenie rządu RP na wychodźstwie. Na konferencji w Jałcie (4 - 11 lutego 1945 r.) przywódcy  trzech mocarstw postanowili, że utworzony 31 grudnia 1944 r. z przekształcenia PKWN komunistyczny Rząd Tymczasowy zostanie poszerzony o przedstawicieli innych nurtów politycznych i przeformowany 28 czerwca 1945 r. w Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej.

Dla Rząd RP na uchodźstwie była to ciężka porażka. Oznaczała bowiem, że uczestniczące w nim ugrupowania polityczne w Rządzie Jedności Narodowej będą odgrywały rolę marginalną. Walka o władzę, której wynik miał przesądzić o ustroju powojennej Polski, rozegrała się w kraju z udziałem komunistycznego aparatu władzy z jednej strony, a legalną i tajną opozycją antykomunistyczną z drugiej.

Z okupacji pod okupację

Do końca $\text{1944}$ r. ziemie znajdujące się przed II wojną światową w granicach Rzeczypospolitej nadal były pod okupacją niemiecką, ale wkrótce miało się to zmienić. W lipcu 1943 r. Armia Czerwona przejęła inicjatywę na froncie wschodnim i rozpoczęła kontrofensywę. Wbrew nadziejom większości społeczeństwa Polska została uwolniona od Niemców nie przez Armię Krajową (AK) i wojsko polskie powracające z Zachodu, ale przez wojska sowieckie. Wkraczający w 1944 r. na ziemie polskie Rosjanie przynieśli ze sobą zmianę ustroju politycznego kraju i nowy kształt granic. Rządzić w Polsce mieli ludzie wskazani przez Józefa Stalina, a wschodnią granicę państwa przesunięto o 300 km na zachód.

Na wschód od linii Curzona

Armia Czerwona wkroczyła na terytorium przedwojennej Polski w nocy z $\text{3}$ na 4 stycznia 1944 r. na Wołyniu. Jako gospodarze terenu powitali ją lokalni komendanci AK, której oddziały – w ramach akcji „Burza” – przejęły władzę tuż po wycofaniu się Niemców. W Przebrażu, Różyszczu, Łozowie i Antonówce reakcją Rosjan było jednak rozbrajanie oddziałów AK, zatrzymywanie oficerów oraz wcielanie żołnierzy do armii Berlinga. Tych, którzy odmawiali, aresztowano i zsyłano do obozów pracy przymusowej w głąb Rosji i na Syberię, m.in. w okolice Norylska, Archangielska czy Workuty. Główną polską siłą na Wołyniu była blisko siedmiotysięczna $\text{27}$ Dywizja Piechoty AK, koncentrująca się między Kowlem a Włodzimierzem Wołyńskim. W marcu 1944 r., współdziałając z Rosjanami, wzięła ona udział w uwalnianiu Kowla od Niemców.

Początkowo frontowi dowódcy sowieccy respektowali fakt, że tamtejsza AK podlega rządowi w Londynie. Zawarto nawet potwierdzające to porozumienie na piśmie. Do drugiej połowy lipca 1944 r. dywizja, prowadząc ciężkie walki z Niemcami, przy współdziałaniu z Rosjanami przesuwała się wraz z frontem na zachód. $\text{20}$ lipca wyzwoliła Kock i Lubartów. Pięć dni później oficerów dywizji zaproszono na naradę sztabową z dowództwem sowieckim w Skrobowie pod Lubartowem, gdzie ich aresztowano. W tym czasie wojska NKWD otoczyły oddziały polskie, które rozbrojono. Część żołnierzy wcielono do oddziałów gen. Berlinga, część aresztowano i uwięziono w tzw. obozach filtracyjnych NKWD, a następnie poddawano ich śledztwu. Jego celem było wykrycie osób zaangażowanych w działalność antykomunistyczną.

R4X9X4A99E9M6

Na zdjęciu znajduję się polana z kilkoma drzewami. Między nimi znajduje się mała kapliczka.

Część oddziałów AK uniknęła rozbrojenia przez Rosjan. Tak było m.in. z mniej więcej tysiącosobowym zgrupowaniem mjr. Macieja Kalenkiewicza, które po operacji „Ostra Brama” schroniło się w Puszczy Rudnickiej na Wileńszczyźnie. Jego dowódca rozformował oddział i nakazał podkomendnym ponowne zakonspirowanie się. Sam został w puszczy z kilkudziesięcioosobową grupą, którą wkrótce wytropiło i zaatakowało NKWD. Podobnie dramatyczny przebieg miały wydarzenia we Lwowie. Między $\text{22}$ a $\text{27}$ lipca $\text{1944 r.}$ siły AK i wojska sowieckie odbijały wspólnie miasto z rąk niemieckich. Następnie zaproszonych na naradę polskich dowódców aresztowało NKWD, a żołnierzy wcielono do armii Berlinga. Do więzień i obozów trafiło ponad 2 tys. akowców. Część z nich nigdy nie wróciła do ojczyzny.

Polska konspiracja na tzw. Kresach Wschodnich przestała ostatecznie istnieć w konsekwencji przymusowych przesiedleń ludności w latach $\text{1944 - 1946}$. Z terenów włączonych do sowieckiej Litwy wysiedlono do Polski ponad 148 tys. Polaków, z sowieckiej Białorusi – ponad 226 tys. i ponad 780 tys. z sowieckiej Ukrainy.

Na zachód od linii Curzona

Po utworzeniu PKWN i zajęciu Lublina w lipcu 1944 r. Rosjanie zaczęli tworzyć w Polsce podległą im tajną policję. Trzy miesiące wcześniej, w kwietniu 1944 r., grupa ok. 20 polskich komunistów rozpoczęła kurs w szkole NKWD w Kujbyszewie nad Wołgą. W lipcu powierzono im utworzenie Resortu Bezpieczeństwa Publicznego (RBP) jako jednego z ministerstw kontrolowanych przez PKWN. Pod koniec $\text{1944 r.}$ organ ten przyjął nazwę Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (MBP). W terenie podlegały mu wojewódzkie i powiatowe urzędy bezpieczeństwa (UB). Do końca $\text{1945 r.}$ do pracy w tajnej policji na usługach Sowietów zgłosiło się prawie 25 tys. Polaków. Jedynym zadaniem tej służby było zwalczanie przeciwników Związku Sowieckiego oraz partii komunistycznej. MBP dysponowało własnym wojskiem – blisko 30‑tysięcznym Korpusem Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW). Siły te przez kilka powojennych lat zwalczały polską partyzantkę niepodległościową i oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) działające w południowo‑wschodniej części kraju. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego stopniowo przejmowało zadania od sowieckiej tajnej policji NKWD, która zaraz po wyparciu Niemców przystępowała do aresztowań wśród członków polskich organizacji niepodległościowych. Aresztowań dokonywano na podstawie list, które w poprzednich latach sporządzali polscy komuniści.

Niezwykle istotne z punktu widzenia umacniania się komunistów na ziemiach polskich było wyeliminowanie z życia politycznego przedstawicieli oficjalnego rządu polskiego na uchodźstwie. $\text{27}$ marca $\text{1945 r.}$ w Pruszkowie członkowie NKWD aresztowali 16 przywódców Polskiego Państwa; Jana Stanisława Jankowskiego, Delegata Rządu na Kraj w randze wicepremiera, oraz gen. Leopolda Okulickiego „Niedźwiadka”, dowódcę AK. Wśród zatrzymanych byli też członkowie Rady Jedności Narodowej (RJN), czyli podziemnego parlamentu: przywódcy Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), Stronnictwa Narodowego (SN), Stronnictwa Ludowego (SL), Stronnictwa Pracy (SP) i Zjednoczenia Demokratycznego (ZD). Od początku marca Sowieci prowadzili z nimi rozmowy, twierdząc, że powołany na miejsce PKWN Rząd Tymczasowy nie ma poparcia w społeczeństwie i dlatego Związkowi Sowieckiemu zależy na porozumieniu z przedstawicielami oficjalnych władz polskich. Wszystkich aresztowanych porwano do Moskwy, oskarżono o rzekomą działalność terrorystyczno‑dywersyjną i szpiegowską oddziałów AK na tyłach Armii Czerwonej oraz współpracę z Niemcami, a następnie w czerwcu 1945 r. aż 12 z nich skazano w trwającym tylko trzy dni pokazowym procesie na więzienie. Sowieccy oskarżyciele wykorzystali w nim spreparowane dowody oraz wymuszone zeznania uwięzionych wcześniej i brutalnie przesłuchiwanych oficerów i żołnierzy Armii Krajowej oraz organizacji „NIE”.

R1VCHKTFLUTAR

Na zdjęciu więziennym z frontu i z profilu znajduje się generał Leopold Okulicki. Ma lekki zarost i dłuższe włosy na czubku głowy zaczesane do tyłu. Jest ubrany w czarna marynarkę w cienkie białe paski. Na dole czarno‑białej fotografii znajduje się napisany białym flamastrem napis po rosyjsku oraz numery.

Jedną z większych akcji zorganizowanych przez oddziały Armii Czerwonej, NKWD oraz Ludowego Wojska Polskiego (LWP) i Urzędu Bezpieczeństwa (UB) była tzw. obława augustowska w lipcu 1945 roku. Ze względu na skalę i charakter bywa ona również nazywana Małym Katyniem. Jej celem było rozbicie i likwidacja polskiego podziemia antykomunistycznego w rejonie Suwałk i Augustowa. Przez kilka dni oddziały sowieckie otaczały tamtejsze wsie, dokonując aresztowań mieszkańców podejrzanych o utrzymywanie kontaktów z partyzantką antykomunistyczną. Łącznie ponad 7 tys. osób zostało zatrzymanych, a blisko 600 z nich rozstrzelanych i pochowanych w nieznanym miejscu. Przykładem zastraszania i karania ludności udzielającej pomocy żołnierzom AK była również pacyfikacja wsi Wąwolnica niedaleko Puław, do której doszło w maju 1946 roku. Tak o tych wydarzeniach donosili posłowie Krajowej Rady Narodowej:

Indeks dolny Opisz działania podjęte przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa we wsi Wąwolnica. Dlaczego represje bezpieki dotykały wiejską ludność cywilną? Indeks dolny koniec_{Opisz działania podjęte przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa we wsi Wąwolnica. Dlaczego represje bezpieki dotykały wiejską ludność cywilną?}

R17s3eI2MSXYO1

Na czarno‑białym zdjęciu znajduje się grupa mężczyzn oraz jedna kobieta. Siedzą oni w ławie sądowej i są pilnowani przez uzbrojonych w karabiny żołnierzy. Wszyscy siedzący są ubrani w eleganckie stroje.

W okresie od sierpnia 1944 do wiosny $\text{1947 r.}$ r. w Polsce działało ok. 30 obozów i więzień NKWD dla Polaków (liczba ta się zmieniała, ponieważ niektóre placówki likwidowano, a zakładano nowe). Po 1947 r. NKWD kontrolę nad nimi przekazało Urzędowi Bezpieczeństwa. Na przełomie lat $\text{1945}$ i $\text{1946}$ przetrzymywano w nich blisko 50 tys. ludzi, większość stanowili żołnierze AK, Batalionów Chłopskich i Narodowych Sił Zbrojnych.

Historycy oceniają, że do 1948 r. za działalność polityczną aresztowano ok. $\text{150 tys.}$ osób, z czego ponad 100 tys. w latach 1946–1946. W czerwcu 1946 r. władze komunistyczne wprowadziły tzw. mały kodeks karny (obowiązywał do końca $\text{1969 r.}$), który przewidywał karę śmierci za 13 rodzajów przestępstw, m.in za udział w organizacji lub grupie o charakterze zbrojnym, posiadanie broni i amunicji, sabotaż gospodarczy albo „sprzedajność obcym”. Na podstawie artykułu 22 tego kodeksu można było na kilka lat trafić do więzienia za „rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji”, czyli np. za opowiadanie dowcipów o tematyce politycznej lub głoszenie faktów niewygodnych dla komunistów. W oparciu o zapisane w tym kodeksie prawo w 1948 r. skazano na śmierć rotmistrza Witolda Pileckiego. Tragiczne, ale i znamienne dla tamtych czasów jest to, kim byli oskarżyciel (prokurator) i sędziowie Pileckiego. Dla wielu Polaków bowiem zniewolona przez komunistów Polska, choć nie była wymarzoną Niepodległą, była jedyną Polską, jaka wówczas była możliwa.

Poza odrzuceniem zasady pluralizmu politycznego komuniści wprowadzili cenzurę. Zgodę na wydawanie gazet i obsadzanie stanowisk redaktorskich wydawano po zasięgnięciu opinii UB, a teksty artykułów, książek, spektakli teatralnych itp. przed opublikowaniem zatwierdzali urzędnicy rządowi. Radio upaństwowiono i obsadzono działaczami PPR. PSL, mimo że formalnie współrządziło krajem, w praktyce na wszystkich szczeblach administracji rządowej było traktowane wrogo. Ministrom z PSL odebrano zarządzanie kluczowymi departamentami, a związanych z partią urzędników wojewódzkich, powiatowych i gminnych zastraszali funkcjonariusze UB, którzy dokonywali zatrzymań i rewizji pod pretekstem ich współpracy ze zbrojnym podziemiem. Dochodziło też do pobić i zabójstw działaczy PSL. Ich sprawcy często celowo nie ukrywali związków z władzą, aby jeszcze bardziej sterroryzować społeczeństwo. Początkowo zarówno komuniści, jak i PSL zakładali, że wybory parlamentarne odbędą się w 1946 roku. Jednak szybko stało się jasne, że powrót Stanisława Mikołajczyka z emigracji natchnął dużą część społeczeństwa nadzieją na odsunięcie komunistów od władzy, i to mimo obecności w Polsce kilkuset tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej.

Opozycja legalna

Centralną postacią opozycji legalnej stał się były działacz przedwojennego ruchu ludowego i premier rządu RP na wychodźstwie Stanisław Mikołajczyk, który wrócił do Polski 27 czerwca 1945 r. Sytuacja w krajowym ruchu ludowym była skomplikowana. Stronnictwo Ludowe, które przed wojną było jedną z najpotężniejszych sił politycznych w Polsce, a podczas okupacji jako Stronnictwo Ludowe „Roch” stanowiło jeden z filarów politycznego pionu Polskiego Państwa Podziemnego, przez pierwsze miesiące powojenne nadal działało w konspiracji. Natomiast oficjalnie funkcjonowało koncesjonowane Stronnictwo Ludowe, które powstało z inicjatywy komunistów po to, by przejąć kontrolę nad ruchem ludowym i stworzyć pozory poparcia ludowców dla nowej władzy.

Mikołajczyk natychmiast po powrocie nawiązał kontakt z przywódcami SL „Roch” – Czesławem Wycechem oraz Władysławem Kiernikiem. Wspólnie podjęli decyzję o wyprowadzeniu ruchu z konspiracji i rozpoczęciu legalnej działalności. W związku z tym, że przedwojenna nazwa stronnictwa została zawłaszczona przez działaczy prokomunistycznych, reaktywowaną 22 sierpnia 1945 r. partię chłopską nazwano Polskim Stronnictwem Ludowym (PSL). Honorowym prezesem PSL został nestor polskiego ruchu ludowego Wincenty Witos, ale faktycznie ugrupowaniem kierował Stanisław Mikołajczyk, któremu powierzono stanowisko I wiceprezesa. Mikołajczyk formalnie został prezesem po śmierci Wincentego Witosa 31 października 1945 r. – uroczystości pogrzebowe, w których uczestniczyło 100 tys. osób, były manifestacją patriotyzmu i siły ludowców.

RMP8H8Q4S51RA

Zdjęcie przedstawia grupę ludzi: żołnierzy, cywilów i młodych harcerek, którzy radośnie witają przechodzącego pomiędzy nimi mężczyznę. Idzie on w towarzystwie dwóch innych, eskortujących go osób, które są ubrane podobnie jak on. Mężczyzna idący w środku ma w ręku kwiaty. Jest średniego wzrostu, łysiejący, ma okrągłą i pogodną twarz. Ubrany jest w koszulę, krawat, spodnie, eleganckie buty i długi zapięty płaszcz. Pośród zebranych w szpalerze żołnierzy dwóch salutuje. Jeden z nich ubrany jest w mundur, a drugi w długi wojskowy płaszcz, obaj mają czapki rogatywki. Niektórzy z zebranych podnoszą do góry, w geście radości, nakrycia głowy, a harcerki trzymają w ręku kwiaty. W oddali widać drzewa i wysoki, prostokątny budynek.

Partia ludowa zaczęła błyskawicznie rosnąć w siłę: w listopadzie 1945 r. liczyła już 200 tys. członków, w styczniu 1946 r. – 540 tys., a w czerwcu – 800 tys. Tak gwałtowny wzrost wynikał z tego, że w narzuconych przez komunistów warunkach PSL stało się partią sprzeciwu politycznego, skupiającą wszystkich przeciwników komunizmu niezależnie od pochodzenia społecznego.

Drugą legalnie działającą partią opozycyjną wobec władzy komunistycznej było Stronnictwo Pracy. Na jego czele stanął Karol Popiel – minister w rządzie emigracyjnym Władysława Sikorskiego, który wrócił do kraju w 1945 r. i zalegalizował działalność SP. SP była partią typowo chrześcijańsko‑demokratyczną, mocno akcentującą historyczną rolę chrześcijaństwa. Opowiadało się za ustrojem parlamentarno‑demokratycznym oraz własnością prywatną w gospodarce, ale nie akceptowało liberalnego kapitalizmu, nadmiernie zorientowanego na zysk. Sytuacja wewnętrzna Stronnictwa była jednak znacznie trudniejsza niż PSL, przyłączyła się bowiem do niego grupa działaczy prokomunistycznych, którzy prowadzili działalność rozłamową i ostatecznie przejęli kontrolę nad partią. Wobec tego Karol Popiel wycofał się z czynnego życia politycznego i wyjechał z kraju, a episkopat ogłosił, że w kraju brak odrębnej reprezentacji politycznej katolików. Oznaczało to kres działalności Stronnictwa Pracy, organizacji opozycyjnej wobec Polskiej Partii Robotniczej.

Konspiracja antykomunistyczna

RQqAHWfOyJVJr1

Zdjęcie przedstawia mężczyznę w średnim wieku, który ubrany jest w mundur. Ma szczupłą twarz, bardzo krótkie włosy, duże zakola i wysokie czoło, małe, głęboko osadzone oczy, wyraziste brwi, wąski nos i usta. Ubrany jest w kurtkę z naramiennikami na których widoczne są dwie gwiazdki, świadczące o posiadanym stopniu wojskowym, na kołnierzykach ma naszyte patki z wężykami, które informowały o przynależności do korpusu, na przykład oficerskiego oraz orzełki, a na lewej piersi przypięte są dwa ordery. Pod prawym naramiennikami ma przełożony sznur galowy.

Większość organizacji działających podczas II wojny światowej była zmuszona funkcjonować konspiracyjnie również po zakończeniu wojny. W podziemiu pozostały głównie te ugrupowania, które nie uzyskały możliwości legalnego działania: przede wszystkim Stronnictwo Narodowe, któremu odmówiono rejestracji, oraz ta część działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej – Wolność Równość Niepodległość (PPS‑WRN), która nie zamierzała wstąpić do koncesjonowanej Polskiej Partii Socjalistycznej.

Bardzo dynamicznie zmieniała się sytuacja w podziemiu zbrojnym. Po podjęciu decyzji przez naczelnego wodza gen. Władysława Andersa o rozwiązaniu organizacji NIE w maju 1945 r. gen. Jan Rzepecki, który dowodził nią po aresztowaniu gen. Leopolda Okulickiego, utworzył Delegaturę Sił Zbrojnych na Kraj (DSZ). Miała ona objąć wszystkich żołnierzy dawnego podziemia antyniemieckiego nadal pozostających w konspiracji i skupić się na samoobronie oraz działalności informacyjnej, demaskującej w oczach społeczeństwa prawdziwe cele władz komunistycznych. Z kolei DSZ została rozwiązana przez gen. Rzepeckiego 5 sierpnia 1945 r. Powodem tej decyzji było pojawienie się szansy na podjęcie politycznej walki o władzę w Polsce. U jej podłoża legły porozumienia moskiewskie osiągnięte w czerwcu 1945 r. przez przedstawicieli Rządu Tymczasowego oraz działaczy politycznych dotychczas związanych z RP na uchodźstwie w sprawie tworzenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Ponadto na początku sierpnia 1945 r. został wydany dekret o amnestii dla żołnierzy Armii Krajowej nadal pozostających w konspiracji. Skorzystało z niej ok. 30 tys. uczestników podziemia niepodległościowego, część jednak nadal działała w ukryciu.

RatLcQHJv2Nu4

Zdjęcie przedstawia grupę dziewięciu młodych mężczyzn na tle porośniętych drzewami wzgórz. Kilku z nich uśmiecha się do obiektywu. Ubrani są nieformalnie stroje: mają koszule, kamizeli, niektórzy marynarki, spodnie, długie lub krótkie buty. Kilku z nich ma na głowach charakterystyczne góralskie filcowe kapelusze.

RTVP5FEONNJGL1

Zdjęcie przedstawia młodego oficera. Ma krótkie włosy, wysokie czoło, szczupłą twarz, wyraziste oczy, szerokie brwi, prosty nos i kształtne usta. Ubrany jest w kurtkę z naramiennikami na których są dwie gwiazdki, symbolizujące posiadany stopień wojskowy. Kurtka ma duże srebrne guziki , a na kołnierzyku naszyte są wężyki informujące o przynależności do kadry oficerskiej. Przez lewe ramię, na skos, ma przerzucony skurzany pasek.

Ze względu na trudne warunki działania większość oddziałów liczyła niewielu członków. Tym bardziej warto wspomnieć te, które wyróżniały się wielkością. Na zachodzie kraju była to Wielkopolska Samodzielna Grupa Ochotnicza „Warta” dowodzona przez ppłk. Andrzeja Rzewuskiego. Na Podhalu zaś działał oddział Józefa Kurasia (ps. Ogień). Jego żołnierze, zanim zostali rozbici na początku 1947 r. przez siły Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, przeprowadzili m.in. udane akcje uwalniania więźniów w Nowym Targu, Rabce, a nawet w Krakowie.

Na północy kraju najaktywniej działał Zygmunt Szendzielarz (ps. Łupaszka), który dowodził tam odbudowaną w kwietniu 1946 r. po uprzednim rozwiązaniu V Brygadą Wileńską AK. Rejonem działania brygady były głównie Pomorze, Warmia i Mazury. W połowie sierpnia 1946 r. Szendzielarz przeszedł wraz z V brygadą w Białostockie, gdzie połączył ją z VI Brygadą. W połowie 1947 r. zwolnił część swoich żołnierzy, a sam kontynuował walkę na czele ok. 40‑osobowego oddziału.

R1OHRKUUTBSCO1

Zdjęcie przedstawia młodą kobietę. Ma półdługie, ciemne włosy, luźno spięte na karku, okrągłą twarz, wysokie czoło, wyraziste oczy, wąskie brwi, kształtny nos i usta. Ubrana jest w ciemną, jednolitą bluzkę na guziki. Dłuższe kołnierzyki bluzki i plisa wzdłuż guzików są wzorzyste.

Z inicjatywy części oficerów DSZ 2 września 1945 r. powołano Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN), którego Głównym Komitetem Wykonawczym jako prezes organizacji kierował płk Jan Rzepecki. Nowe zrzeszenie miało charakter polityczny, ale z konieczności prowadziło również samoobronę zbrojną. Na skutek nasilających się represji władz komunistycznych wobec działaczy dawnego Polskiego Państwa Podziemnego proces ujawniania się podziemia nie tylko uległ zahamowaniu, ale wręcz nastąpił masowy powrót do konspiracji. W związku z tym liczba członków WiN szybko rosła i u schyłku 1945 r. wyniosła ok. 9 tys. Ponadto Komendzie Głównej WiN podporządkowały się istniejące jeszcze oddziały poakowskie.

Szybki rozwój organizacji zahamowało aresztowanie płk. Rzepeckiego wraz z częścią komendy WiN. Jego następcą na stanowisku prezesa WiN został płk Franciszek Niepokólczycki.

R31UK3Q9M8PUE

Zdjęcie przedstawia ludzi zgromadzonych w sali sądowej podczas procesu. W centralnym punkcie, w miejscu wydzielonym dla świadka, stoi mężczyzna w średnim wieku, który składa zeznania. Ubrany jest w marynarkę, spodnie, koszulę i krawat. Widzimy jego lewy profil. Ma szczupłą twarz i krótkie włosy zaczesane do góry. Naprzeciwko niego stoi duży stół na którym leżą dokumenty oraz szklane karafki na wodę. Za stołem siedzi skład sędziowski. Obok widzimy oparty o stół krzyż. Po lewej stronie zdjęcia, na ławkach, w eskorcie żołnierzy, siedzi kilkunastu mężczyzn. Przed nimi poniżej siedzą ich obrońcy. Na sali zgromadzeni są jeszcze przedstawiciele prasy, na co może wskazywać mikrofon z boku stołu sędziowskiego oraz ludzie obserwujący przebieg procesu, którzy siedzą za barierką.

Innymi torami potoczyły się losy podziemia narodowego. Stronnictwo Narodowe pod koniec 1944 r. utworzyło własną formację wojskową – Narodowe Zjednoczenie Wojskowe, którego celem było zintegrowanie Narodowych Sił Zbrojnych i Narodowej Organizacji Wojskowej.

R1F3UK1KZ7HTS1

Zdjęcie przedstawia młodego mężczyznę w mundurze oficerskim. Ma szczupłą twarz, krótkie, zaczesane do góry włosy, wysokie czoło i zakola, małe oczy, szerokie brwi, długi nos i kształtne usta. Ubrany jest w kurtkę z naramiennikami na których widać gwiazdkę, symbolizującą stopień wojskowy. Na kołnierzyku ma naszyte białe i czerwone tasiemki, a na lewej piersi przyczepione cztery medale i odznaczenia.

25 września 1946 r. Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN), Stronnictwo Narodowe (SN), Stronnictwo Niezawisłości Narodowej (SNN) oraz niezależna Polska Partia Socjalistyczna (PPS) utworzyły Komitet Porozumiewawczy Organizacji Demokratycznych Polski Podziemnej (KPODPP). Stanowił platformę polityczną dla wypracowywania wspólnie stanowiska w kwestiach politycznych i nie obejmował działalności wojskowej. Komitet zwoływał posiedzenia, podczas których analizowano bieżącą sytuację polityczną oraz koordynował działalność organizacji wchodzących w jego skład. Opracował także obszerny memoriał do Rady Bezpieczeństwa ONZ, który zawierał drobiazgową analizę sytuacji w Polsce pod rządami komunistów i miał służyć jako dowód nieprzestrzegania przez nich ustaleń jałtańskich. Na ostatnim zebraniu, które odbyło się 3 stycznia 1947 r., zapadła decyzja o bojkocie wyborów do Sejmu Ustawodawczego. Kilka dni później KPODPP został rozbity, a jego członków aresztowano.

Aparat represji

Do walki z antykomunistyczną opozycją władze powołały cały aparat przemocy. W październiku 1944 r. utworzono Milicję Obywatelską (MO), której komendantem głównym został Franciszek Jóźwiak. Formacja ta liczyła pod koniec 1945 r. ok. 70 tys. funkcjonariuszy. W lutym 1946 r. powołano formację paramilitarną pod nazwą Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej (ORMO).

Slajd 1 z 2

RNCMGH9P6GB0X

Zdjęcie przedstawia kilkunastu młodych mężczyzn pozujących na tle przedwojennego budynku. Dwóch z nich siedzi na kamiennej balustradzie drogi, a pozostali stoją. W większości ubrani są w: marynarki, koszule, spodnie, czapki z daszkiem i różnej wysokości buty. Jeden ma mundur. Kilkoro z nich ma biało‑czerwone opaski na ramieniu oraz karabiny maszynowe.

R1P8DF1KOBO3K

Zdjęcie przedstawia kilkunastu mężczyzn ustawionych w dwóch równych szeregach, którzy pozują do zdjęcia. Są oni w różnym wieku, zarówno młodzi jak i starzy. Niektórzy z nich ubrani są w mundury lub płaszcze wojskowe i czapki rogatywki, inni mają stroje cywilne: marynarki, spodnie, koszule i płaskie czapki z daszkiem. Buty są krótkie lub długie z cholewą. Mężczyźni są uzbrojeni w karabiny maszynowe, które opierają na lewym ramieniu. Niektórzy z nich na lewym przedramieniu mają opaski z biało‑czerwoną flagą.

Do aparatu represyjnego należy zaliczyć również wydzielone oddziały wojskowe – Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego, który liczył ok. 40 tys. żołnierzy. Jego komendantem został gen. Bolesław Kieniewicz.

Odrębnym instrumentem represji wobec opozycji stało się sądownictwo specjalne. Były to m.in. sądy karne powoływane dla badania spraw zbrodniarzy faszystowsko‑hitlerowskich. Orzekały one na podstawie dekretu z 31 sierpnia 1944 r. o zbrodniarzach wojennych winnych zabójstw oraz znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami. Drugim aktem prawnym, który stał się narzędziem do walki z opozycją, był dekret z 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa, zwany małym kodeksem karnym. Cały aparat bezpieczeństwa w pierwszych trzech powojennych latach był skupiony na zwalczaniu opozycji politycznej, zarówno podziemia niepodległościowego, jak i legalnie działających Polskiego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Pracy. Szacuje się, że podczas akcji prowadzonych przez organa aparatu terroru zostało zamordowanych ponad 8,5 tys. osób. Rozbudowany aparat bezpieczeństwa umożliwił komunistom utrzymanie i ostateczne zalegalizowanie władzy.

R779GSOJNCAZJ

Zdjęcie przedstawia żołnierzy stojących w kilku równych rzędach, przed trzykondygnacyjnym budynkiem z dużą ilością okien. Mężczyźni ubrani są w jednolite mundury: kurtki, spodnie wpuszczone w buty do kostek, skórzane pasy, a  na głowach mają okrągłe czapki z otokiem i daszkiem. Kilku żołnierzy z pierwszego rzędu jest uzbrojonych w karabiny maszynowe. Przed zgromadzonymi, po lewej stronie, stoi dwóch cywilów. Jeden z nich filmuje zebranych przy użyciu kamery stojącej na trójnogu, drugi obserwuje sytuację, trzymając ręce na biodrach.

Szczególną bezwzględnością wykazywały się wojskowe sądy rejonowe, które wydawały wyroki na podstawie Kodeksu Karnego Wojska Polskiego zmodyfikowanego w taki sposób, że możliwe było orzekanie według niego również w sprawach dotyczących cywilów. Sądy działały w trybie uproszczonym, w którym oskarżeni byli pozbawieni prawa do rzetelnej obrony, a wyroki zapadały w oparciu o zeznania wymuszone na oskarżonych torturami. Sądy wojskowe do 1955 r. wydały ponad 3,5 tys. wyroków śmierci, z czego wykonano 1,3 tys.

R1PWuQzKDRyaP

Zdjęcie przedstawia rozprawę odbywającą się przed sądem wojskowym. Widzimy ludzi zgromadzonych w sali o dużych oknach. Po lewej stronie, pod oknami stoi czterech mężczyzn w mundurach. Jeden z nich pochylając się nad rozłożonymi przed nim dokumentami odczytuje wyrok. Obok nich stoi żołnierz z karabinem. Po prawej stronie, na miejscu dla oskarżonych stoi kilkunastu mężczyzn. Ubrani są oni w stroje cywilne: marynarki, spodnie i koszule, a na prawej piersi mają przypięte kartki. Głowy mają zwrócone lekko w stronę sędziów. Przed nimi stoi długi stół i puste krzesła, co wskazywać może, że na sali nie było ich obrońców. Oskarżeni stoją na tle ściany, na której namalowani są walczący żołnierze i kobieta z biało‑czerwoną flagą w dłoni.

Integralnym składnikiem aparatu represji były więzienia i obozy. W więzieniach według danych z lutego 1946 r. przebywało 120 tys. osób, a liczba osadzonych ciągle rosła – większość stanowili byli żołnierze AK, NSZ i WiN oraz innych organizacji niepodległościowych. Szczególnie bolesną formą represji, bo nasuwającą skojarzenia z systemem nazistowskim, były obozy. Po wojnie powstało ich ok. 500 (początkowo były to dawne obozy niemieckie), a osadzono w nich ok. 200 tys. więźniów, głównie byłych żołnierzy AK i volksdeutschów. Ciężka, wyniszczająca praca, brutalne traktowanie oraz epidemie przyczyniały się do niezwykle wysokiej śmiertelności więźniów.

RJWZWXINd3LDV

Film opowiadający o działalności opozycji legalnej oraz podziemia antykomunistycznego.

Film opowiadający o działalności opozycji legalnej oraz podziemia antykomunistycznego.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RJWZWXINd3LDV

Film opowiadający o działalności opozycji legalnej oraz podziemia antykomunistycznego.

Początki „drugiej konspiracji”

R1KL32MF19L461

Ilustracja przedstawia czterech umundurowanych mężczyzn stojących na tle lasu iglastego. Każdy z żołnierzy ma bluzę od munduru zapinaną na guziki oraz nakrycia głowy w formie miękkiej, sukiennej czapki bez daszka, o podłużnym kształcie, tak zwanej furażerki (pierwszy od lewej) i  nakrycia głowy z kwadratowym denkiem, tak zwanej rogatywki (trzej pozostali). Wszyscy mają przy pasie przypięte kabury z pistoletami oraz granaty, w rękach trzymają karabiny.

Polskie podziemie niepodległościowe znalazło się pod koniec 1944 r. w rozpaczliwej sytuacji. W dniu 4 stycznia 1944 r. Armia Czerwona wkroczyła na tereny przedwojennej Rzeczypospolitej. Odtąd Sowieci przejmowali kontrolę nad coraz większymi obszarami Polski. Rosjanie rozbrajali oddziały Armii Krajowej i brutalnie rozbijali struktury państwa podziemnego. Powstanie warszawskie, rozpaczliwa próba ratowania niepodległości kraju, zakończyło się klęską polityczną i militarną. Jednocześnie rząd polski na uchodźstwie tracił poparcie zachodnich aliantów, a polscy komuniści popierani przez Józefa Stalina umacniali się na obszarach „wyzwolonych” przez Armię Czerwoną. W dniu 22 lipca 1944 r. powstał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, pierwszy komunistyczny rząd, a 28 czerwca 1945 r. – zgodnie z postanowieniami konferencji Wielkiej Trójki w Jałcie – rozpoczął działalność Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (TRJN). W skład TRJN weszli wprawdzie przedstawiciele opozycji, ale decydującą rolę odgrywali w nim komuniści. 1 sierpnia 1945 r. władze ogłosiły amnestię. Do października 1945 r. skorzystało z niej ok. 30 tys. żołnierzy podziemia niepodległościowego. Amnestia była jedynie zabiegiem propagandowym. W rzeczywistości komuniści nasilili represje, aby umocnić kontrolę nad społeczeństwem przed wyborami do parlamentu.

Tymczasem 19 stycznia 1945 r. gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek” rozwiązał AK, ale wiosną tego roku idee walki o niepodległość przejęła kadrowa organizacja „Niepodległość” (kryptonim NIE), którą kierował płk Jan Rzepecki. Komunistom udało się szybko rozpracować tę organizację. W jej miejsce powstała jednak Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj. Jej członkowie koncentrowali się na samoobronie. Delegatura starała się scalić wszystkie organizacje podziemia oraz informowała społeczeństwo o prawdziwych celach komunistów. Kiedy mocarstwa zachodnie podczas konferencji moskiewskiej w czerwcu 1945 r. zgodzili się na powstanie w Polsce zdominowanego przez komunistów Rządu Jedności Narodowej przywódcy DSZ zdecydowali o zaprzestaniu działalności wojskowej. Jednakże już we wrześniu działacze podziemia niepodległościowego utworzyli Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN), które w ciągu kilku lat stało się największą organizacją konspiracyjną. Pod koniec 1945 r. zrzeszało 9 tys. osób. Ta „druga konspiracja”, tym razem skierowana przeciwko komunistom, zajmowała się propagandą wyborczą, ujawniała komunistyczne zbrodnie, dostarczała ludności niezależnych informacji oraz broniła przed represjami reżimu. Poza WiN funkcjonowały inne organizacje zbrojne związane z ruchem narodowym: Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW) powołane przez nielegalne Stronnictwo Narodowe, do którego mieli wejść żołnierze Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ) i Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW). Ponadto samorzutnie powstawały różnego rodzaju niezależne organizacje regionalne.

Nierówna walka

RCBPGNrbigP6y1

Ilustracja przedstawia mundur składający się z bluzy od munduru zapinanej na guziki oraz nakrycia głowy z kwadratowym denkiem i daszkiem, tak zwanej rogatywki. Spodnie typu bryczesy rozszerzane u góry, z nogawka włożona do wysokich butów typu oficerki. Przy pasie przypięta kabura z pistoletami oraz granat, przy nodze karabin. Na piersi, na wysokości kieszeni blaszany ryngraf w kształcie tarczy z Matką Boską,

Żołnierze podziemia niepodległościowego czekali na rychły konflikt zbrojny między ZSRS a państwami zachodnimi. W warunkach napiętej sytuacji międzynarodowej na początku zimnej wojny ich oczekiwania nie były pozbawione podstaw. Doraźnie jednak koncentrowali się na samoobronie, sporadycznie podejmowali akcje odwetowe wymierzone w funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa (UB), Milicji Obywatelskiej (MO) i Polskiej Partii Robotniczej (PPR). „Niezłomni” dbali też o bezpieczeństwo w okolicy. Do najliczniejszych i najważniejszych oddziałów podziemia antykomunistycznego należały zgrupowania mjr. Mariana Bernaciaka „Orlika” oraz mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”, które działały na Lubelszczyźnie. Na Kielecczyźnie sławę zdobyli żołnierze por. Franciszka Jaskulskiego „Zagończyka”. Sporą część Podhala kontrolował mjr Józef Kuraś „Ogień”, który w 1946 r. przeprowadził brawurowy atak na więzienie UB w Krakowie z którego uwolnił 62 osoby. Henryk Flame „Bartek” zasłynął z kolei na Podbeskidziu. Jego podkomendni w biały dzień i w pełnym umundurowaniu wkroczyli do miejscowości Wisła. Na Podlasiu działało silne zgrupowanie Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, na Mazowszu zaś oddziały NZW pod komendą Mieczysława Dziemieszkiewicza ps. „Rój”. Bojownicy konspiracji „Łupaszki” w ulotce z 1946 r. w taki sposób uzasadniali swoją działalność:

Największe nasilenie działań podziemia antykomunistycznego przypada na lata 1945–1946. Przez oddziały konspiracji zbrojnej przeszło w 1945 r. 13–17 tys. osób, a w 1946 r., już po pierwszej amnestii, ok. 7–9 tys. Komuniści, aby zniszczyć prężny ruch oporu, skierowali przeciwko niemu potężne siły: formacje MO, UB, funkcjonariuszy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW), jednostki Wojska Polskiego. Mogli także liczyć na wsparcie NKWD i Armii Czerwonej. Wobec pojmanych partyzantów funkcjonariusze bezpieki stosowali wyrafinowane i nieludzkie tortury, wymuszali w ten sposób zeznania oraz współpracę. Łamali ich charaktery, obiecując złagodzenie kary w zamian za informacje o towarzyszach broni. Komuniści zastraszali też ludność (która na ogół chętnie wspierała podziemie), organizowali pokazowe procesy, w których zapadały wyroki śmierci. W walkę z podziemiem zaangażowali także aparat propagandy, zarzucali przeciwnikom rzekome sympatie faszystowskie i wysługiwanie się Zachodowi. Stopniowo komuniści likwidowali kolejne zgrupowania. W 1946 r. służby bezpieczeństwa otoczyły oddział Józefa Kurasia. „Ogień” po nierównej walce usiłował popełnić samobójstwo. Zmarł w wyniku odniesionych ran. Również mjr Marian Bernaciak „Orlik”, który znalazł się w obławie KBW, popełnił samobójstwo. Rok później, w styczniu 1947 r., komuniści pojmali ówczesnego prezesa WiN ppłk. Wincentego Kwiecińskiego.

Slajd 1 z 3

RL4SXRBTCB675

Ilustracja przedstawia kilkanaście osób siedzących i odpoczywających w lesie. Są wśród nich kobiety i mężczyźni. Cześć jest umundurowana, kilka osób jest w ubraniach cywilnych. Niektórzy mają na głowie czapki z kwadratowym denkiem i daszkiem, tak zwane rogatywki. Jeden z mężczyzn gra na harmonii.

RBfaz0WRJwUMY

Ilustracja przedstawia pięciu umundurowanych mężczyzn na podwórku przy drewnianym, sztachetowym płocie. Każdy z żołnierzy ma bluzę od munduru zapinaną na guziki oraz nakrycia głowy z kwadratowym denkiem i daszkiem, tak zwaną rogatywkę. Wszyscy mają przy pasie przypięte kabury z pistoletami, w rękach trzymają karabiny. Spodnie szerokie od góry, zwężane u dołu z nogawką włożoną do wysokich butów typu oficerki.

RA4P0GAGlHTJB

Ilustracja przedstawia grupę siedmiu, młodych żołnierzy i jednej młodziutkiej kobiety pozujących do zdjęcia na tle wiejskich zabudowań.

Gloria victis

RPG7AMAN1FNHO1

Ilustracja przedstawia mężczyznę i kobietę ubranych w ludowe stroje góralskie. Kobieta ubrana w kwiecistą spódnicę, kamizelkę haftowaną w kwiatowe wzory i wiązaną wstążką niczym gorset. Pod kamizelką biała bluzka z długimi, bufiastymi rękawami. Na szyi trzy sznury czerwonych korali. Włosy upięte. Mężczyzna klęczy przed nią. Kobieta lewa ręką trzyma jego prawa dłoń. Mężczyzna ubrany w góralskie, białe, sukienne spodnie tak zwane portki, ozdobione wyszywanym ornamentem z przodu. Strój dopełnia biała koszula i wełniana kamizela oraz charakterystyczny kapelusz, tzw. kłobuk z czarnego filcu, charakteryzuje się małą główką i opadającym rondem. W tle zimowy krajobraz górski.

Po sfałszowanych wyborach do Sejmu na początku 1947 r. komunistyczni posłowie uchwalili tzw. małą konstytucję. Z okazji umocnienia swojej władzy ogłosili kolejną amnestię dla członków podziemia niepodległościowego. W rzeczywistości komunistom chodziło o to, aby wywabić ich z leśnych kryjówek. Amnestia nie objęła wszystkich skazanych, a zanim weszła w życie, komuniści z rozkazu ministra bezpieczeństwa Stanisława Radkiewicza wykonali wiele wyroków śmierci na działaczach podziemia.

Jak się wkrótce okazało, również amnestia z 1947 r. nie uchroniła licznych działaczy podziemia przed represjami. W 1948 r. komuniści wykonali wyroki śmierci na dowódcach NSZ. Przed sądem w pokazowym procesie stanęli także przywódcy WiN, m.in. ppłk Łukasz Ciepliński i ppłk Wincenty Kwieciński oraz rotmistrz Witold Pilecki, jedna z najważniejszych postaci obu konspiracji. Komuniści brutalnie torturowali Pileckiego, a następnie wydali na niego wyrok śmierci. Jego los podzielił dawny przywódca Kedywu, Emil Fieldorf „Nil”. Jako miejsca kaźni żołnierzy wyklętych szczególnie ponurą sławę zdobyły więzienia bezpieki na Mokotowie w Warszawie, w Rawiczu, Wronkach i Sztumie. Członkowie podziemia, którym udało się uniknąć procesów, oraz ich rodziny do końca istnienia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej byli szykanowani i zwykle pozbawieni szans na równy dostęp do edukacji wyższej oraz awans zawodowy.

Amnestia z 1947 r. znacząco osłabiła podziemie antykomunistyczne. Skorzystało z niej ok. 73 tys. konspiratorów, w tym 23 tys. więźniów. W konspiracji pozostało jedynie 1100–1800 osób. Ci, którzy zdecydowali się zostać w lasach, stopniowo tracili motywację i wiarę w odmianę losu. Niewielkie grupy partyzantów starały się przede wszystkim przetrwać następne miesiące. Tymczasem bezpieka skutecznie rozbijała kolejne oddziały, wykorzystując w tym celu prowokatorów i szpicli. Zastraszone społeczeństwo obawiało się aktywnie wspierać „leśnych”. W oddziałach pozostawali najbardziej niezłomni przeciwnicy systemu albo osoby, które nie mogły liczyć na pobłażliwość władzy ludowej. Na początku lat 50. komuniści ostatecznie rozprawili się z resztkami podziemia. W 1950 r. wyrok śmierci usłyszał płk Antoni Olechnowicz, ostatni dowódca Okręgu Wileńskiego AK na terenie Polski. WiN przestał istnieć pod koniec 1952 r. Ostatni żołnierz wyklęty, sierż. Józef Franczak „Laluś”, zginął podczas obławy w 1963 r., po 24 latach życia w konspiracji. W sumie w walkach z komunistami poległo 8,7 tys. żołnierzy wyklętych, 5 tys. usłyszało przed sądem wyroki śmierci, a połowę tych wyroków wykonano. Blisko 21 tys. konspiratorów zmarło w więzieniach. Mimo tak wielkich ofiar podziemie zadało komunistom bolesne straty. W walkach z żołnierzami drugiej konspiracji poległo 12 tys. funkcjonariuszy bezpieki, milicjantów i żołnierzy Wojska Polskiego oraz tysiąc czerwonoarmistów i żołnierzy NKWD.

R1PB31FMUJZVG

Ilustracja przedstawia fragment cmentarza z pomnikiem wzniesionym ku czci pomordowanych. Pomnik ma formę fragmentu muru z czerwonej cegły. W 1/3 długości w murze znajduje się wyrwa, otwór w kształcie litery V. Na murze na prawo od otworu umieszczono symbol Polski walczącej, literka P, której ramiona układają się w literę W lub w kotwicę. Po lewej stronie od otworu, umieszczono tabliczki z nazwiskami zamordowanych osób. Przed murem pas wybrukowanej kamieniami ziemi. Z tyłu, za pomnikiem wysoki czarny krzyż.

Pamięć odzyskana

Władze PRL starały się zatrzeć pamięć o powojennym podziemiu niepodległościowym. Oprawcy grzebali pomordowanych przeciwników w bezimiennych mogiłach w pobliżu cmentarzy komunalnych, w lasach, na poligonach lub niedaleko siedzib bezpieki. Komunistyczna historiografia, jeśli w ogóle wspominała o żołnierzach drugiej konspiracji, to przedstawiała ich jako faszystów albo pospolitych bandytów. Dopiero przemiany demokratyczne w Polsce po 1989 r. umożliwiły odkłamanie skomplikowanych losów żołnierzy wyklętych. Samo pojęcie pojawiło się w latach 90. XX w. Po raz pierwszy użyli go w 1993 r. członkowie Ligi Republikańskiej, twórcy wystawy Żołnierze wyklęci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku, prezentowanej na Uniwersytecie Warszawskim. W 1996 r. Jerzy Ślaski, pisarz, dziennikarz i weteran drugiej konspiracji, użył określenia „żołnierze wyklęci” w swojej książce poświęconej uczestnikom walk z reżimem komunistycznym w powojennej Polsce. Pojęcie podchwycili i rozpropagowali liczni artyści i historycy. W kolejnych latach jego znajomość stała się niemal powszechna. W 2011 r. Sejm RP ustanowił dzień 1 marca Narodowym Dniem Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Tego dnia w 1951 r. komuniści wykonali wyroki śmierci na siedmiu członkach IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”: Łukaszu Cieplińskim, Mieczysławie Kawalcu, Józefie Batorym, Adamie Lazarowiczu, Franciszku Błażeju, Karolu Chmielu i Józefie Rzepce. W kraju zapanowała „moda na wyklętych”, którzy stali się wręcz bohaterami popkultury. Temat podziemia komunistycznego pojawił się w muzyce młodzieżowej różnych nurtów, od punk rocka (De Press), poprzez hip‑hop (Tadek, Hemp Gru), po metal (szwedzka grupa Sabaton). Ciekawy projekt muzyczny Panny wyklęte, inspirowany „drugą konspiracją”, stworzył znany twórca muzyki reggae Dariusz Malejonek we współpracy z popularnymi polskimi artystkami. Ekranizacji doczekały się dzieje najbardziej znanych przedstawicieli podziemia, m.in. Witolda Pileckiego, Józefa Kurasia „Ognia”, Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki” oraz bohaterskiej sanitariuszki podziemia Danuty Siedzikówny „Inki”. Na ulicach wielu polskich miast pojawiły się murale poświęcone żołnierzom wyklętym. Na ich cześć władze lokalne nazywały ulice, place, aleje i ronda. Masowy charakter przybrały uroczystości Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Tym samym Polacy, w dużej mierze młodzi ludzie, przywrócili pamięć o bohaterach podziemia niepodległościowego, chociaż nie zawsze byli to bohaterowie bez skazy. Zdarzało się, że część partyzantów ulegała demoralizacji lub też nie nadawała się do służby w szeregach niepodległościowego podziemia. Pamiętać należy, że wielu z nich w oddziałach partyzanckich było od kilku lat, a beznadziejna sytuacja po 1945 r. łatwo powodowała demoralizację. Dowódcy mieli niekiedy problemy z pełną kontrolą nad podkomendnymi, a podejmowanie działań odwetowych trudne jest dziś do oceny. Niektóre postacie „drugiej konspiracji” oskarżane są o zbrodnie na cywilach, w tym mniejszościach narodowych. Żołnierze Romualda Rajsa „Burego” dokonywali brutalnych pacyfikacji prawosławnych wsi na Podlasiu.

Slajd 1 z 4

Rcy9McZ8OysLD

Zdjęcie przedstawia młodego mężczyznę ubranego w szarą, rozpinaną bluzę z kapturem. Z przodu na biało‑czerwonym tle widnieje głowa wilka z otwartym pyskiem i wyszczerzonymi zębami. Pod spodem napis Żołnierze wyklęci 1944‑1963

R11uHlasQSWu9

Zdjęcie przedstawia mural na elewacji budynku. Na tle głowy wyjącego wilka narysowani są ludzie z biało‑czerwonymi przepaskami na ramionach. Tłem do całego muralu są dwa pasy w kolorze białym i czerwonym, które wyglądają jak flaga Polski.

RKPP539MGOR2U

Zdjęcie przedstawia pochód idący ulicami miasta. W pochodzie biorą udział harcerze i harcerki ubrani w mundury i fioletowe berety. Niosą flagi Polski i transparenty.

R8do0DFr9VIKC

Zdjęcie przedstawia start biegu. Pod dmuchanym, dużym łukiem, umiejscowionym w lesie, na którym widnieje napis START i logo sponsorów, stoją cztery osoby ubrane w stroje partyzantów. Przed linią startu stoi kilkuset biegaczy gotowych do startu. W tle widać drzewa.

Trenuj i ćwicz

R13zvLpQaiGDQ

Ilustracja [przedstawia plakat, którego głównym hasłem jest TĘP BANDYTÓW N.S.Z. Na ilustracji widoczny jest palec wskazujący dłoni, który niszczy tory kolejowe, biegnące przez las.

211

Ćwiczenie 9

Napisz, które informacje dotyczące traktowania kobiet w oddziałach leśnych zawarte we fragmencie opracowania historycznego znajdują potwierdzenie na załączonych fotografiach.

1

O kobietach biorących udział w konspiracji polowej […] wiemy dramatycznie mało. Było ich tam niewiele i właściwie pełniły wyłącznie role sanitariuszek oraz łączniczek. […] Nie dziwi więc, że powstało tak mało źródeł wspomnieniowych na temat ich sposobów […] radzenia sobie w konspiracji. Jeszcze mniej relacji dotyczących płci żeńskiej znajduje się w wypowiedziach mężczyzn, co może świadczyć o bezwiednym lekceważeniu ich roli, uznawanej za drugorzędną. […] Należy zresztą zaznaczyć, że mężczyźni niekiedy sprzeciwiali się udziałowi reprezentantek drugiej płci w konspiracji polowej. […] W jeszcze innych przypadkach kierowano się obawami przed rozluźnieniem obyczajów i dostarczaniem pokus, wreszcie o słabej kondycji fizycznej kobiet, która mogłaby być przeszkodą w ciężkiej służbie bojowej. […] Sanitariuszka Izabella Kochanowska „Błyskawica” mówiła po latach, że początkowo została przyjęta w oddziale z lekką nieufnością, ale stosunek mężczyzn do niej szybko zmienił się na koleżeński, wręcz opiekuńczy. Dbano o jej względy, czasami przynoszono lepsze jedzenie, zdarzało się, że wóz sanitarny przybierano w kwiaty, żeby zrobić jej przyjemność […]. Partyzanci starsi wiekiem, a często również stopniem, pozostawali w związkach małżeńskich. […] Przykładem takiej sytuacji może być małżonka Kurasia „Ognia”, która przebywała razem z nim w oddziale.

CART22 Źródło: Mariusz Mazur, Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945–1956, Warszawa–Lublin 2019–2020, s. 89–90, 321.

Slajd 1 z 5

RGwnaVL5KZezI

Ilustracja

RfqCi3mGkChnv

Ilustracja

R21b3J7eewIbW

Ilustracja

RuEFcF69Kc4aP

Ilustracja

Rnj0CY7SRTtE7

Ilustracja

R1QznGMQ1w0tZ

(Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na ubiór kobiet oraz nastrój, który uchwycili autorzy zdjęć.

Pokaż odpowiedź

W konspiracji było niewiele kobiet, nie pełniły funkcji bojowych, mężczyźni zachowywali się wobec nich w sposób przyjazny, opiekuńczy, czasami też zalotny. Niektórzy partyzanci, zwłaszcza dowódcy, byli żonaci, a ich partnerki przebywały wraz z nimi w obozach.

2

Ćwiczenie 9

Zapoznaj się z poniższym fragmentem opracowania historycznego i napisz, jak były traktowane kobiety w oddziałach leśnych. Jakie funkcje pełniły?

O kobietach biorących udział w konspiracji polowej […] wiemy dramatycznie mało. Było ich tam niewiele i właściwie pełniły wyłącznie role sanitariuszek oraz łączniczek. […] Nie dziwi więc, że powstało tak mało źródeł wspomnieniowych na temat ich sposobów […] radzenia sobie w konspiracji. Jeszcze mniej relacji dotyczących płci żeńskiej znajduje się w wypowiedziach mężczyzn, co może świadczyć o bezwiednym lekceważeniu ich roli, uznawanej za drugorzędną. […] Należy zresztą zaznaczyć, że mężczyźni niekiedy sprzeciwiali się udziałowi reprezentantek drugiej płci w konspiracji polowej. […] W jeszcze innych przypadkach kierowano się obawami przed rozluźnieniem obyczajów i dostarczaniem pokus, wreszcie o słabej kondycji fizycznej kobiet, która mogłaby być przeszkodą w ciężkiej służbie bojowej. […] Sanitariuszka Izabella Kochanowska „Błyskawica” mówiła po latach, że początkowo została przyjęta w oddziale z lekką nieufnością, ale stosunek mężczyzn do niej szybko zmienił się na koleżeński, wręcz opiekuńczy. Dbano o jej względy, czasami przynoszono lepsze jedzenie, zdarzało się, że wóz sanitarny przybierano w kwiaty, żeby zrobić jej przyjemność […]. Partyzanci starsi wiekiem, a często również stopniem, pozostawali w związkach małżeńskich. […] Przykładem takiej sytuacji może być małżonka Kurasia „Ognia”, która przebywała razem z nim w oddziale.

Źródło: Mariusz Mazur, Antykomunistycznego podziemia portret zbiorowy 1945–1956, Warszawa–Lublin 2019–2020, s. 89–90, 321.

RoH2cmGsuRs8h

(Uzupełnij).

Słownik