Preludium. Konflikty zbrojne w Europie na początku XX wieku.

Bałkany leżą nieco na peryferiach Europy, z dala od głównych centrów polityki. Dla wielu w XIX i na początku XX w. był to wciąż region dziki, otoczony atmosferą tajemnicy i mitu. Od dłuższego już czasu był to także najmniej stabilny obszar na kontynencie. Interesy mocarstw europejskich zderzały się tam z interesami imperium osmańskiego i nowo powstających państw bałkańskich. To tu rozpoczął się konflikt, który na cztery lata pogrążył Europę i na zawsze zmienił oblicze kontynentu.

Świt narodów i „chory człowiek Europy”

Od XIV w. Bałkany znajdowały się pod panowaniem imperium osmańskiego. Władza ta w XIX w. zaczęła jednak słabnąć, a samo państwo pogrążyło się w głębokim kryzysie. Reżim był mocno skorumpowany i nieefektywny. W wielu miejscach imperium wybuchały powstania i rewolty na tle politycznym, społecznym i religijnym. Zaostrzał się konflikt między różnymi grupami narodowymi zamieszkującymi imperium.

W XIX w. na Bałkanach nastąpił rozwój ruchów narodowych, w wyniku czego zaczęły się kształtować państwa narodowe. Nowo powstałe państwa, wspierane przez Rosję, starały się wyprzeć Turcję z Europy i podzielić między siebie zajmowane przez nią tereny.

Imperium osmańskie odgrywało ważną rolę w polityce mocarstw europejskich (tzw. kwestia wschodnia). Ewentualny upadek państwa mógłby zachwiać równowagą sił w Europie i zagrozić tym samym pokojowi. Prawdopodobnie doszłoby do konfliktu między krajami europejskimi o podział wpływów w imperium. Szansą na uniknięcie tego było zachowanie integralności terytorialnej państwa osmańskiego.

W 1908 r. w imperium osmańskim został obalony sułtan, a w imieniu jego następcy władzę sprawowała grupa ludzi zwanych Młodymi Turkami (młodoturkami), których celem było doprowadzenie do politycznego i ekonomicznego odrodzenia państwa. Potężną niegdyś Turcję nazywano w XIX w. „chorym człowiekiem Europy”.

R1DOG7EQD3XPN

Ilustracja przedstawia kilku mężczyzn ubranych w mundury z orderami, przed nimi klęczy kobieta przykuta łańcuchem do wielkiego głazu. Obok dwóch innych żołnierzy rozkuwa łańcuch za pomocą dłuta i młota. nad całą sceną leci kobieta ze skrzydłami trzymająca transparent. Obok stoi grupa ludzi z flagami z półksiężycem i gwiazdą. W tle widać budynki.

Narastanie napięcia

Celem obrony własnych interesów rząd w Wiedniu w 1908 r. dokonał aneksji Bośni i Hercegowiny. Ta najdalej na północ wysunięta prowincja imperium osmańskiego od 30 lat znajdowała się pod okupacją austriacką (postanowieniem konferencji berlińskiej z 1878 r.). Wydarzenie to stało się przyczyną wielkiego kryzysu w polityce międzynarodowej, który nazwano kryzysem bośniackim.

R1N8T8S8HH1MB

Ilustracja przedstawia dwa wojskowe buty stojące na mapie Bośni i Herzegowiny.

Aneksja spotkała się ze sprzeciwem ze strony reżimu Młodych Turków, który dopiero co przejął władzę w Stambule i uważał Bośnię i Hercegowinę za część swojego państwa. Również dwór w Petersburgu z wielką niechęcią odniósł się do akcji przeprowadzonej przez rząd wiedeński i zagroził mu nawet wojną. Niemcy obiecały jednak wywiązanie się z podjętych wcześniej zobowiązań sojuszniczych (układ z 1879 r.) i wsparcie Austro‑Węgier, gdy te znajdą się w stanie wojny z innymi państwami. Takiej obietnicy nie otrzymała Rosja ze strony swoich sojuszników – Wielkiej Brytanii i Francji. Osłabiona dodatkowo w wyniku klęski poniesionej w wojnie z Japonią (1904‑1905), została zmuszona uznać aneksję Bośni i Hercegowiny.

Włączenie północnej prowincji tureckiej do państwa habsburskiego wywołało również wściekłość w Serbii, która sama dążyła do objęcia Bośni i Hercegowiny swoimi wpływami. Miała bowiem nadzieję, że prowincje te – pod względem etnicznym zamieszkane w takiej samej proporcji przez Bośniaków i Serbów – wejdą w skład tzw. Wielkiej Serbii**.** Aneksja dokonana przez Austro‑Węgry wywołała w Serbii wzrost nastrojów nacjonalistycznych. Austriacki ambasador w Belgradzie donosił swoim przełożonym w Wiedniu, że wszyscy Serbowie dążą do zemsty i liczą w tym na pomoc Rosji.

Wojny bałkańskie

Konflikt między Serbią a Austro‑Węgrami został jednak chwilowo odsunięty w czasie z powodu wybuchu wojny między państwami bałkańskimi. W 1912 r. Serbia, Bułgaria, Grecja i Czarnogóra (tzw. Liga Bałkańska) wystąpiły zbrojnie przeciwko Turcji, pozbawiły ją resztek terenów w Europie i podzieliły je między siebie (pokój w Londynie w 1913 r.). W dniu 28 listopada 1912 r. albańskie stronnictwo niepodległościowe wspierane przez Austro- Węgry chcące zablokować dostęp Serbii do Morza Adriatyckiego, proklamowało niepodległość Albanii. W lipcu 1913 r. konferencja ambasadorów przyznała Albanii niepodległość, ale pod nadzorem mocarstw.
Niezadowolenie Bułgarii z rezultatu traktatu pokojowego kończącego I wojnę bałkańską doprowadziło do wybuchu kolejnego konfliktu. Tym razem Grecja, Serbia, Czarnogóra i Rumunia sprzymierzyły się z Turcją przeciwko Bułgarii. Najwięcej w wyniku II wojny bałkańskiej zyskała Serbia, która w znaczący sposób powiększyła stan posiadania. Coraz bliżej była także realizacji swojego celu: stworzenia Wielkiej Serbii. Rząd w Wiedniu dochodził do coraz większego przekonania, że zmiażdżenie nacjonalizmu serbskiego jest warunkiem przetrwania monarchii habsburskiej.

Mapa interaktywna.

Zapoznaj się z mapą interaktywną przedstawiającą wojny bałkańskie w latach 1913‑1914 i wykonaj polecenia

Trenuj i ćwicz

Słownik