Dla zainteresowanych

Zapoznaj się z pierwszą częścią materiału:
Świat (poema naiwne) Czesława Miłosza cz. I: konstrukcja przestrzeniD1C8y8nA4Świat (poema naiwne) Czesława Miłosza cz. I: konstrukcja przestrzeni

Świat (poema naiwne)

Cykl Świat (poema naiwne) opublikowany został przez Czesława Miłosza w 1943 roku a następnie włączony do tomu Ocalenie. Większość wierszy w cyklu poświęcił Miłosz dziecięcej perspektywie odbioru rzeczywistości. Ale są tu również teksty poświęcone trzem cnotom chrześcijańskim: wierze, nadziei i miłości. Zbiór ten może być dla odbiorcy zaskakujący lub - jak sugeruje tytuł – naiwny. Poeta pisał go podczas okupacji niemieckiej, poprzez powrót do krainy szczęśliwego dzieciństwa, starał się oddalić traumę wojny.

REc3BWbDxzJn6
Julius Schnorr von Carolsfeld, Wiara, Nadzieja, Miłość, 1911

Trzy cnoty teologiczne

W utwory Wiara, NadziejaMiłość pochodzące z cyklu Świat (poema naiwne) wpisana jest filozofia myślenia o ludzkim istnieniu i rzeczywistości otaczającej człowieka. Jak pisze Krzysztof Stala:

Krzysztof Stala "Święte słowo jest". Miłoszowskie paradoksy bycia

Wiersze te, stanowiące metafizycznąmetafizykametafizyczną oś Świata, to rodzaj wyznania wiary w potęgę Rzeczywistości. Wiara, nadzieja i miłość - to trzy klucze, które otwierają bramę świata. Poczucie istnienia pełnego nie jest bynajmniej czymś oczywistym, łatwo dostępnym, prostym. Wymaga wysiłku, akceptacji, udziału. Wpierw - zgody na dobro i zło, na dwa immanentneimmanentneimmanentne składniki rzeczywistości (...). Ale przede wszystkim - odrzucenia pokusy wątpienia, spekulacji, rozumu.

3 Źródło: Krzysztof Stala, "Święte słowo jest". Miłoszowskie paradoksy bycia, t. 5, „Znak” 1993, s. 23.
RvRfsRt2t9d6w1
Ikona św. Zofii i jej córek: Wiary, Nadziei i Miłości
Źródło: domena publiczna.

Tytuły tych wierszy są zarazem nazwami trzech cnót teologicznych (teologalnych). W teologii chrześcijańskiej cnoty te są nadprzyrodzone, cechują Boga i dane są człowiekowi z Bożej łaski.

Wiara określa postawę wobec cierpienia. Jego metaforą jest cień rzucany przez wszystko, co żyje: Co nie ma cienia, istnieć nie ma siły. Maksyma humanistów, wyrażająca przekonanie, że nic, co ludzkie, nie jest człowiekowi obce, zyskuje w wierszu Miłosza dodatkowy sens: cierpienie, zło, słabość mają swoje miejsce w porządku świata, bez nich nie ma istnienia.

Nadzieja wynika z wiary w dobro, nawet wtedy, gdy wydaje się ono ukryte przed ludzkim okiem. Jej wyrazem jest także ufność w to, że świat istnieje naprawdę i można go poznać. Kto nie ma nadziei, sądzi, że świat jest tylko złudzeniem.

Miłość natomiast rodzi się wówczas, gdy człowiek z wiarą patrzy na cały otaczający świat i na samego siebie, gdy ma świadomość, że nie wszystko da się pojąć rozumem. Pobrzmiewa tu romantyczne przekonanie o wyższości czucia i wiary nad mędrca szkiełkiem i okiem. Jak pisze profesor Jacek Łukasiewicz:

immanentne
Jacek Łukasiewicz Przestrzeń "świata naiwnego": o poemacie Czesława Miłosza "Świat"

Miłość polega na umiejętności spojrzenia na siebie jako na „jedną z rzeczy wielu”. Wtedy dopiero można rzeczywiście kochać świat, gdy jest się tego świata częścią, a nie przeciwstawioną światu podmiotowością. Kto tego dokona —

Wtedy i siebie, i rzeczy chce użyć,
Żeby stanęły w wypełnienia łunie.
To nic, że czasem nie wie, czemu służyć:
Nie ten najlepiej służy, kto rozumie.

Miłość

2 Źródło: Jacek Łukasiewicz, Przestrzeń "świata naiwnego": o poemacie Czesława Miłosza "Świat", t. 72/4, „Pamiętnik Literacki” 1981, s. 92.

Słowo ocalające

RIG5ULvGxwmm81
Czesław Miłosz
Źródło: domena publiczna.

PoematempoematPoematem Świat (poema naiwne) wpisuje się Miłosz w nurt poezji ocalającej. W 1945 r. poeta publikuje tom pod znamiennym tytułem Ocalenie. W utworach z tego zbioru wielokrotnie powraca przekonanie o ocalającej mocy poezji. Wyrosło ono z romantycznego pojmowania roli poety i poezji, które jest Miłoszowi bliskie. Słowo ocalenie – pozbawione u Miłosza romantycznego patosu – przypomina o konieczności obrony najważniejszych ludzkich wartości, które chronią przed napierającym złem. 
Deklaracja Miłosza o ocalającej sile poezji budziła żywe dyskusje. Niekiedy rozumiano ją jako wezwanie skierowane do twórców literatury, by w swoich dziełach stawiali opór złu i niesprawiedliwości w życiu społecznym i politycznym. Kiedy indziej odczytywano ją w szerszym kontekście: poezja nie musi włączać się w bieżące spory polityczne, natomiast powinna mówić o sprawach naprawdę doniosłych, inspirować czytelnika do refleksji egzystencjalnejegzystencjalizmegzystencjalnej i poszukiwania sensu świata.

Słownik

egzystencjalizm
egzystencjalizm

(łac. existentia – istnienie, byt) - współczesny kierunek filozoficzny występujący również w literaturze pięknej podejmujący tematykę indywidualnego istnienia człowieka w świecie, jego wolności wyborów, samotności, alienacji, świadomości śmierci

metafizyka
metafizyka

(gr. ta meta ta physika – to, co ponad fizyką) – jedna z głównych dyscyplin filozofii rozważająca ogólne własności bytu i ostateczne przyczyny rzeczy; w potocznym rozumieniu oznacza wszystko to, co wybiega poza możliwość naukowego wyjaśnienia

poemat
poemat

(gr. poíéma – utwór) – dłuższy utwór wierszowany, w którym można wyodrębnić ciąg wydarzeń tworzących fabułę oraz części refleksyjne i opisowe