Antybiotyki

AntybiotykiantybiotykiAntybiotyki to substancje, które w niskich stężeniach wpływają na struktury komórkowe lub procesy metaboliczne mikroorganizmów, hamując ich wzrost i podziały. Wykazują niską toksyczność wobec tkanek, dzięki czemu znalazły zastosowanie w leczeniu zakażeńzakażeniezakażeń bakteryjnych.

O ich odkryciu zadecydował przypadek i... bałaganiarstwo wybitnego bakteriologa, Alexandra Fleminga. Uczony ten zwykł gromadzić w swoim laboratorium stosy brudnych szalek Petriego, które wykorzystywał do doświadczeń. Wskutek tego część szalek została zakażona przez grzyby pleśniowe (Penicillium notatum [czyt. penicilium notatum]), które zahamowały wzrost kolonii gronkowców hodowanych przez Fleminga. Badacz uznał więc, że pleśń musi zawierać bakteriobójczą substancję i nazwał ją penicylinąpenicylinypenicyliną od nazwy grzybów. Postanowił ją wyizolować, jednak nigdy nie udało mu się osiągnąć tego celu. Niemniej jego prace stały się impulsem dla innych naukowców, których wysiłki ostatecznie doprowadziły do zastosowania antybiotyków w lecznictwie, a tym samym – do chwilowego zwycięstwa nad bakteriami.

R1e9DBzmLVPlF1
Penicilium notatum – gatunek grzybów pleśniowych, dzięki któremu Aleksander Fleming odkrył antybiotyki.
Źródło: Andrei Trigubovich, http://commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.

Naukowcy, którzy wydali wojnę bakteriom

R13gSB72bSrgv1
Oś czasu z wybranymi naukowcami z dziedziny mikrobiologii. 1876 Joseph Lister Pionier antyseptyki. Opracował system leczenia antyseptycznego polegający na dezynfekcji fenolem rąk, narzędzi, nici chirurgicznych, opatrunków itp. Na zdjęciu Joseph Lister. Mężczyzna o siwych włosach siedzi w fotelu. Ubrany jest w garnitur i muchę. 1883 - 1920 Odo Bujwid Bakteriolog, który przeprowadził pionierskie szczepienia przeciwko wściekliźnie. W Warszawie założył Pasteurowski Instytut Zapobiegania Wściekliźnie. Na zdjęciu mężczyzna z brodą i wąsami. 1904 Paul Ehrlich Odkrywca salwarsanu – leku przeciwko kile, stosowanego przed wynalezieniem antybiotyków. Jako pierwszy opisał mechanizm oporności mikroorganizmów na leki. Na zdjęciu mężczyzna w garniturze i okularach. Siedzi na wprost okna. 1905 Robert Koch Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za badania nad gruźlicą. Odkrywca bakterii m.in. Bacillus anthracis, Vibrio cholerae, Mycobacterium tuberculosis. Na zdjęciu mężczyzna w garniturze. Siedzi podparty jedną ręką. Na nosie ma okulary. 1920 Rudolf Weigl Twórca szczepionki przeciw tyfusowi plamistemu. Użył organizmu owada (wszy) do hodowli bakterii nie rozwijających się na zwykłych pożywkach mikrobiologicznych. Dwukrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny. Na zdjęciu mężczyzna w kitlu. Stoi przy stole laboratoryjnym. W ręku trzyma probówkę i bagietkę. 1928 - 1945 Alexander Fleming Odkrywca pierwszego antybiotyku - penicyliny. W 1945 r. wraz z innymi naukowcami, którym udało się wyizolować penicylinę (Howardem Walterem Florey’em oraz Ernstem Borisem Chainem), otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny. Na zdjęciu mężczyzna, siedzi przy stole laboratoryjnym. W ręku trzyma szalkę z substancją.
Źródło: Wellcome Library, London, Eduard Blum, Wikimedia Commons, dostępny w internecie: wikipedia.org, licencja: CC BY 4.0.

Po drugiej stronie barykady: powszechnie występujące bakterie chorobotwórcze

1

Era antybiotyków

W XX w. rozwój nauki i technologii umożliwił postęp w dziedzinach takich jak biologia molekularna czy inżynieria genetyczna, dzięki którym odkrywano wciąż nowe antybiotyki. Największą liczbę odkryć zanotowano w latach 1950–1970. W tym też czasie lekami tymi próbowano leczyć większość zakażeń. Wkrótce więc presja selekcyjnapresja selekcyjnapresja selekcyjna uruchomiła mechanizmy wyzwalające oporność bakterii na antybiotyki, takie jak spontaniczne mutacjemutacjamutacje oraz transfer genówtransfer genówtransfer genów.

Wymiana genów a oporność bakterii

Bakterie rozmnażają się przez podział komórki, w szybkim tempie, często z udziałem mutacji. Może dochodzić również do integracji DNA bakterii z materiałem genetycznym bakteriofagów (rekombinacja genetycznarekombinacja genetycznarekombinacja genetyczna), co sprzyja ich zmienności genetycznej i wytwarzaniu coraz to nowych mechanizmów przystosowawczych.

Horyzontalny transfer genów to przeniesienie informacji genetycznej z jednego organizmu do drugiego, gdzie przekazane geny podlegają utrwaleniu w genomie. Dzięki transferowi mogą rozprzestrzeniać się geny związane z chorobotwórczością (wirulencjąwirulencja (zjadliwość)wirulencją), przyczyniając się do zmiany nieszkodliwych bakterii w zabójcze patogeny.

Wyróżniamy trzy podstawowe rodzaje horyzontalnego transferu genów bakterii:

  1. transformację – pobieranie DNA przez bakterie ze środowiska;

  2. transdukcję – przekazywanie genów przez bakteriofagibakteriofagibakteriofagi do komórki bakteryjnej;

  3. koniugację – przekazywanie genów przez bezpośredni kontakt komórek (z udziałem pili koniugacyjnejpila koniugacyjna (pilus)pili koniugacyjnej).

R194rDM2YhuEb1Koniugacja bakterii. Przenoszenie informacji genetycznej podczas replikacji i transferu plazmidu
Koniugacja bakterii. Przenoszenie informacji genetycznej podczas replikacji i transferu plazmidu
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Oporność bakterii na antybiotyki dzieli się na naturalną i nabytą.

Naturalna oporność jest charakterystyczna dla danego gatunku lub szczepu. Jest to np. oporność bakterii Gram‑ujemnych na wankomycynę. Właściwe mechanizmy oporności to pompy, które aktywnie usuwają z wnętrza komórki substancje antybakteryjne czy enzymy inaktywujące antybiotyki m.in. przez hydrolizęhydrolizahydrolizę i modyfikacje chemiczne. Nabyta oporność jest właściwa danemu szczepowi drobnoustrojów. Powstaje najczęściej jako skutek presji selekcyjnej w wyniku kontaktu mikroorganizmu z antybiotykiem. Styczność ta powoduje wzrost ekspresjiekspresja genuekspresji naturalnych genów oporności, nazywana jest opornością chromosomalną. Oporność pozachromosomalna dotyczy transferu plazmiduplazmidplazmidu z komórki opornej na antybiotyk do komórki wrażliwej, czego skutkiem jest zwiększenie liczby opornych szczepów.

RAjJT227Cmsdh1
Na schemacie przedstawione są rodzaje oporności bakterii na antybiotyki. Oporność dzieli sią na odporność naturalną oraz na odporność nabytą. Odporność naturalną wspomagają pompy, które aktywnie usuwają z wnętrza komórki substancje antybakteryjne, oraz enzymy, które inaktywują antybiotyki m.in. przez hydrolizę. Na odporność nabytą oddziałuje presja selekcyjna, która powoduje wzrost poziomu ekspresji naturalnych genów oporności (oporność chromosomalna), jak również stymuluje plazmidy (oporność pozachromosomalna).
Schemat przedstawiający rodzaje oporności bakterii na antybiotyki.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Szczepy, które zyskały oporność nabytą mają przewagę selekcyjną w warunkach presji antybiotykowej. Masowe używanie wielu rodzajów antybiotyków przyczynia się do selekcji szczepów wieloopornych, które wykazują oporność na szeroką gamę dostępnych antybiotyków.

R1BmtXa7XcaOr1Proces powstawania mechanizmu oporności u bakterii. Rozprzestrzenianie się szczepów wytwarzających enzymy hydrolizujące wiązanie chemiczne jest wynikiem stosowania antybiotyków np. z grupy penicylin
Proces powstawania mechanizmu oporności u bakterii. Rozprzestrzenianie się szczepów wytwarzających enzymy hydrolizujące wiązanie chemiczne jest wynikiem stosowania antybiotyków np. z grupy penicylin
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Przykłady lekoopornych szczepów bakterii

MRSA, czyli gronkowiec złocisty oporny na metycylinę (Staphylococcus aureus), wywołuje trudne do wyleczenia infekcje szpitalne (np. różnego rodzaju owrzodzenia, zapalenie płuc z martwicą i sepsę), które są szczególnie groźne dla pacjentów z obniżoną odpornością. Jest to szczep oporny na antybiotyki beta‑laktamowe, często stosowane leki podczas infekcji. Skuteczność tej grupy związków wynika z ich zdolności do hamowania sieciowania peptydoglikanu, który jest główną jednostką budulcową ściany komórkowej bakterii. Powstające w ten sposób sferoplasty posiadają resztki ściany komórkowej, która staje się niefunkcjonalna. Taka struktura bakteryjna jest niestabilna i ulega rozpadowi. Sukces tej grupy antybiotyków opiera się na wybiórczym niszczeniu chorobotwórczych bakterii i nieszkodliwości wobec komórek ludzkich, które w swojej ścianie nie zawierają peptydoglikanu. Jednak szczepy MRSA uodporniły się na ten typ substancji bakteriobójczych, dzięki wytwarzaniu enzymów, zwanych penicylinazami.

R1C6SOTjAmt791
Ilustracja gronkowca złocistego na neutrofilu. Na tle martwego ludzkiego neutrofila, który kształtem przypomina pomiętą tkaninę, osadzone są skupiska kulistych form. Te kuliste formy to MRSA – oporny na metycylinę gronkowiec złocisty Staphylococcus aureus.
MRSA – oporny na metycylinę Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty) i martwy ludzki neutrofil. Barwione zdjęcie ze skaningowego mikroskopu elektronowego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., NIAID, www.flickr.com, licencja: CC BY-SA 3.0.

Klebsiella pneumoniae New Delhi posiada enzym (NDM‑1), zapewniający jej oporność na większość antybiotyków, stąd nazywana jest superbakterią. Wywołuje ciężkie zakażenia szpitalne, zapalenia układu moczowego, układu oddechowego oraz krwi. Bardzo szybko rozprzestrzenia się, dlatego grozi nam z jej strony ryzyko epidemii. W Polsce do 2017 r. odnotowano ok. 3 tys. zakażeń, według KORLD (Krajowego Ośrodka Referencyjnego ds. Lekowrażliwości Drobnoustrojów).

1

Problem wielolekooporności

Problem wielolekoopornościwielolekoopornośćwielolekooporności bakterii zagraża osiągnięciom współczesnej medycyny.

1
RTreiS45tenQU1
Ilu z nas umrze? Szacowana roczna liczba zgonów wywołanych wielolekoopornymi drobnoustrojami do 2050 r.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jesteśmy świadkami ery post‑antybiotykowej, gdzie ponownie drobna infekcja może być przyczyną śmierci” Raport WHO z 2014 r. podsumowujący monitoring antybiotykooporności

Słownik

antybiotyki
antybiotyki

(z gr. nutauί, anti – przeciw, betaίomicronς, bios – życie) substancje wytwarzane przez drobnoustroje lub uzyskiwane syntetycznie, które wybiórczo i już w niskich stężeniach hamują wzrost lub zabijają inne drobnoustroje

bakteriofagi
bakteriofagi

(gr. baktḗrion – laseczka, phageín – pożerać) wirusy atakujące bakterie. Mają złożoną budowę, ich materiał genetyczny w postaci DNA lub RNA jest zamknięty w kapsydzie. Najczęściej dany typ bakteriofaga jest zdolny do infekcji tylko jednego gatunku lub szczepu bakterii

ekspresja genu
ekspresja genu

ujawnienie się genu poprzez pojawienie się w fenotypie osobnika cech warunkowanych przez ten gen

epidemia
epidemia

istotne zwiększenie liczby zachorowań na określoną chorobę na danym terenie. Epidemie występujące na dużych obszarach, np. w całym kraju lub kontynencie określa się mianem pandemii

hydroliza
hydroliza

(gr. hýdōr – woda, lýsis – rozłożenie) rozkład związków chemicznych pod wpływem wody. Reakcje hydrolizy w organizmach żywych zachodzą z udziałem enzymów (hydrolaz)

mutacja
mutacja

(łac. mutatio – zmiana) zmiana materiału genetycznego, spowodowana działaniem czynników fizycznych, chemicznych lub błędów w trakcie replikacji DNA

penicyliny
penicyliny

antybiotyki, które hamują biosyntezę ściany komórkowej bakterii, co prowadzi do rozpadu komórki. Stosowane powszechnie w leczeniu infekcji wywołanych bakeriami Gram‑dodatnimi i Gram‑ujemnymi. Dzieli się je na naturalne - otrzymywane z grzybów pleśniowych Penicillum notatum/Penicillium chrysogenum lub półsyntetyczne, takie jak ampicylina

pila koniugacyjna (pilus)
pila koniugacyjna (pilus)

łączy dwie zróżnicowane płciowo komórki bakteryjne np. F+ i F- w procesie koniugacji. Pilusy pozwalają na wymianę plazmidów pomiędzy komórkami

plazmid
plazmid

kolista lub liniowa cząsteczka DNA. Występuje u prokariontów oraz u drożdży. Nie warunkuje cech umożliwiających przeżycie, jednak niesie pożyteczne cechy np. oporność na antybiotyki, czynnik płciowy (czynnik F) czy możliwość syntezy toksyn

presja selekcyjna
presja selekcyjna

siła selekcji warunkująca powstawanie nowych przystosowań do środowiska

rekombinacja genetyczna
rekombinacja genetyczna

procesy prowadzące do powstania nowych genotypów. Obejmuje zmiany genotypów w wyniku niezależnej segregacji genów leżących na różnych chromosomach oraz zmiany w obrębie nici DNA

transfer genów
transfer genów

przekazywanie informacji genetycznej zapisanej w DNA między różnymi organizmami

wielolekooporność
wielolekooporność

oporność na działanie wielu antybiotyków. Największe zagrożenie dla zdrowia publicznego stanowią wielooporne bakterie np. VRE – wankomycynooporne szczepy z rodzaju enterokoków, MRSA – oporny na metycylinę Staphylococcus aureus

wirulencja (zjadliwość)
wirulencja (zjadliwość)

zdolność organizmów chorobotwórczych do wywoływania infekcji w organizmach żywych

zakażenie
zakażenie

dostanie się do organizmu drobnoustrojów chorobotwórczych i ich postępujące namnażanie się