Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Witkacy

R19duXCDzrLji
Stanisław Ignacy Witkiewicz
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Refleksja o języku

Pisarskiego stylu Witkacego nie można uznać za przezroczysty. Wypowiedzi bohaterów Szewców są mocno nacechowane, a w ich refleksjach silnie wybrzmiewają także osobiste poglądy autora. Na gruncie literackim Witkiewicz mógł dzielić się z czytelnikami własnymi przekonaniami. Czynił to głównie poprzez filozoficzne wypowiedzi bohaterów i konstrukcję fabuły. Wykazywał też wielką dbałość o styl językowy, który również stawał się nośnikiem treści.

Osoby dramatu bezustannie komentują własne słowa, rozważają ich znaczenie, dystansują się do nich. Te częste uwagi potwierdzają, że kwestia języka była dla autora istotna. Witkacy wprowadził do dzieła szereg metajęzykowychmetajęzykmetajęzykowych rozważań. Formułowane były one często przez bohaterów, których codzienne zajęcia dalekie są od zainteresowań kwestiami lingwistycznymi:

Stanisław Ignacy Witkiewicz Szewcy

II CZELADNIK

Czy to tylko nie złudzenie, że my naprawdę nowe życie tworzymy? Może się tak łudzimy, aby ten komfort właśnie usprawiedliwić. A może rządzą nami siły, których istoty nie znamy? I jesteśmy w ich rękach marionetkami tylko. Czemu „mario” – a nie „kaśko‑netkami”? Ha? To pytanie z pewnością minie bez echa, a i w nim coś z pewnością jest.

1 Źródło: Stanisław Ignacy Witkiewicz, Szewcy, [w:] Dramaty, wybór Konstanty Puzyna, Warszawa 1983, s. 418.

Witkacy wyjmuje wyrazy z ich pierwotnego kontekstu, dokonuje rozbioru na sylaby, a następnie kojarzy je z innymi. W ten sposób powstają nietypowe zestawienia słów. Uwagi autora nie mają jednak charakteru językoznawczego – nie istnieje na przykład żadne etymologiczne powiązanie „marionetek” z imieniem „Maria”. Zabieg ten ma świadczyć o refleksyjności postaci dramatu, które poddają analizie zawiłości ludzkiego myślenia.

RQanrIuEfe74x
Tadeusz Makowski, Szewc (1930)
Źródło: domena publiczna.

Neologizmy i wulgaryzmy

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech języka Szewców są rozbudowane konstrukcje słowotwórcze wpisane w wypowiedzi postaci. Neologizmy wypowiadane przez bohaterów często mają wulgarne konotacje i przypominają znane powszechnie przekleństwa. Ordynarność wypowiedzi postaci nie służy jednak odzwierciedlaniu realiów panujących w zakładach rzemieślniczych. Choć słowa szewców brzmią grubiańsko, nie są to pospolite wyrażenia, lecz często kunsztowne gry językowe:

Stanisław Ignacy Witkiewicz Szewcy

I CZELADNIK krzyczy

Na środek sceny, na środek! Do dzieła! Publika nie lubi takich intermezzówintermezzointermezzów, zagwazdrany jej wszawy gust.

II CZELADNIK

Wal go! Pier go! Niech stare ścierwo wie, po co żył! Męczennik, pludra jego cioć!!

SAJETAN

Więc to tak rozżarliście się na tych kmiotkach? Więc jak to, gnizdy jedne, więc ani na jotę czy aragońską „chotę” – a pisze się po burżujsku przez j, a wymawia jak ch – co ja plotę, nieszczęsny, na krawędzi najgorszego – więc ani na tę jotę zaklajstrowaną nie zmieniliście waszych nikczemnych zamiar… Uuuuuuuu!!!

2 Źródło: Stanisław Ignacy Witkiewicz, Szewcy, [w:] Dramaty, wybór Konstanty Puzyna, Warszawa 1983, s. 427–428.

Z dużą częstotliwością występuje w Szewcach neologizm „purwa” utworzony przez zastąpienie jednej głoski w obelżywym wyrazie. Na podobnych zasadach funkcjonują takie słowa jak „sturba”, „gnizda”, „pludra” czy „maść”. Ordynarne wyrażenia przenikają także do nazwisk postaci. Księżna Irina nosi miano Zbereźnickiej‑Podberezkiej. Dwuznaczność nazwiska Scurvyscurvy Scurvy Witkacy wyjaśnia natomiast poprzez wypowiedź Hiper‑Robociarza:

Stanisław Ignacy Witkiewicz Szewcy

HIPER‑ROBOCIARZ

Nie, Scurvy – co oznacza szkorbut – twoje nazwisko jest symboliczne. Byłeś szkorbutem chorej na przemianę ducha – w analogii do przemiany materii – ludzkości: ty zginiesz właśnie tak [...].

3 Źródło: Stanisław Ignacy Witkiewicz, Szewcy, [w:] Dramaty, oprac. Konstatny Puzyna, Warszawa 1983, s. 433.

Żargon filozoficzny i kolokwialny język

Styl wypowiedzi bohaterów dramatu często jest oparty na kontraście. Wulgarnym określeniom towarzyszą rozważania filozoficzne, a pospolitym wyrazom wtórują nawiązania do tekstów wybitnych naukowców i myślicieli. Barbara Kasprzak określa tę konwencję jako „styl pseudonaukowy”:

Barbara Kasprzak But - byt, czyli o języku „Szewców”

Styl pseudonaukowy – jego elementy spotykamy w wypowiedzi większości postaci. Charakteryzują go pytania retoryczne, paralelizmy składniowe, przeplatane układy pytań i odpowiedzi, kontrastowe zestawienia wypowiedzi długich i krótkich, matematyczna dokładność informacji, filozoficzne słownictwo.

4 Źródło: Barbara Kasprzak, But - byt, czyli o języku „Szewców”, „Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja” 1981, nr 3(57), s. 100–101.

U Witkacego specjalistyczne terminy współwystępują z wyrażeniami gwarowymi i pospolitymi. Autor dowodzi, że kolokwialny język może zostać użyty w sposób literacki, artystyczny. W mowie potocznej ujawniają się te same treści i wątpliwości, które nurtują najtęższe umysły świata. Jednocześnie niektórzy bohaterowie narzekają na brak odpowiedniego wykształcenia i nieznajomość aparatu pojęciowego, za pomocą którego mogliby oddać subtelności swoich wewnętrznych rozważań. Zmuszeni są więc do mieszania erudycyjnych odwołań z trywialną mową:

Stanisław Ignacy Witkiewicz Szewcy

I CZELADNIK

Tak – nie bardzoście się wysilili na ten spicz przez s, p, i „cze”. Ja, wicie, Jędrek, znam Kretschmera z wykładów tej tam intelektualnej lafiryndy Zahorskiej, w naszej Wolnej Wszechnicy RobotniczejWolna Wszechnica Robotnicza Wolnej Wszechnicy Robotniczej. Oj, wolna ona, wolna – raczej rozwolniona jest ta nasza Wszechnica. Sami się częstują twardą wiedzą, a na nas to tę biegunkę umysłową puszczają, aby nas jeszcze gorzej zatumanić, niż to chciały wszelkie religianty na usługach feudałów i ciężkiego się przemysłu wygłupiające. A wam mówię, Jędrek, że to schizoidalnaschizoidschizoidalna psychologia. Nie wszyscy są tacy. To rasa ginąca. Coraz więcej jest na tym świecie pyknikówpyknik pykników. Ma se radio, ma se stylo, ma se kino, ma se daktylo, ma se brzucho i nieśmierdzące, niecieknące ucho, ma se syćko jak się patrzy – czego mu trza? A sam w sobie jest ścierwo podłe, guano pogodne, przebrzydłe. To je pyknik, wis? A taki niezadowolony ze siebie to ino mąt na świecie czyni, żeby siebie przy tym przed sobą wywyższyć i siebie sobie pokazać lepszym niż naprawdę jest – nie być, ino pokazać, i nie lepszym, ino takim fajniejszym, wyhyrniejszym. Tak ci to wyhyrma przed sobą.

5 Źródło: Stanisław Ignacy Witkiewicz, Szewcy, [w:] Dramaty, wybór Konstanty Puzyna, Warszawa 1983, s. 433.

Nieprzestrzeganie przez Witkacego zasady decorumdecorumdecorum przez wielu współczesnych mu czytelników było odczytywane jako brak wykształcenia autora lub nieumiejętność zachowania spójności tekstu. Artysta używał jednak stylizacji gwarowej, prozaizmów oraz wulgaryzmów w sposób świadomy, tworząc dla swoich dzieł odrębny świat językowy.

RsCTyjwdZULbL
Stanisław Ignacy Witkiewicz, Autoportret (1924)
Źródło: domena publiczna.

Słownik

archaizm
archaizm

(gr. archaíos – dawny) – forma wyrazu, wyraz, jego znaczenie, konstrukcja składniowa, które wyszły z użycia i są przestarzałe z punktu widzenia normy językowej danej epoki

decorum
decorum

(łac. decorum) – sformułowana przez Arystotelesa zasada jedności treści i formy dzieła literackiego, polegająca na odpowiednim doborze stylu do tematu i gatunku utworu

intermezzo
intermezzo

(wł.) – termin oznaczający fragment utworu muzycznego będący przejściem między jego częściami; spotykany m.in. w symfoniach, operze, dramacie współczesnym, średniowiecznej muzyce religijnej, a także funkcjonujący jako osobny utwór napisany przez autora w celach rozrywkowych, w przerwie od pracy

inwektywa
inwektywa

(łac. invectiva) – słowna zniewaga

makaronizm
makaronizm

(wł. macarone, obecnie: maccherone – makaron, głuptas) – wyraz, zwrot lub forma gramatyczna (końcówki fleksyjne, afiksy itp.) pochodzące z obcego języka (zwłaszcza łacińskiego), włączone do wypowiedzi formułowanej w języku rodzimym

metajęzyk
metajęzyk

(łac. meta – punkt zwrotny, cel, kolumna, stożek) – język służący do opisu innego języka; w jego skład wchodzą słowa i wypowiedzi orzekające o znaczeniu wyrazów, funkcjach języka i jego regułach

neologizm
neologizm

(gr. néos – nowy; lógos – słowo, nauka) – jednostka nowo wprowadzona do systemu językowego (wyraz, wyrażenie, forma gramatyczna, znaczenie lub konstrukcja składniowa)

potocyzm, kolokwializm
potocyzm, kolokwializm

(łac. colloquium – rozmowa) – wyraz z języka potocznego

prozaizm
prozaizm

(łac. prosa – proza) – wyraz, konstrukcja frazeologiczna lub składniowa, wprowadzone do wypowiedzi poetyckiej, niezgodne z normą języka poetyckiego, a używane w mowie potocznej lub językach specjalnych

pyknik
pyknik

(gr. pyknos – gęsty) – w typologii budowy ciała niemieckiego psychiatry Ernsta Kretschmera osoba otyła, niskiego lub średniego wzrostu, skłonna do czasowych wahań nastroju

schizoid
schizoid

(stgr. sigmachiίzetaepsiloniotanu, schizein – rozszczepić) – w typologii budowy ciała niemieckiego psychiatry Ernsta Kretschmera osoba o wątłej budowie ciała ze skłonnościami do koncentrowania się na sobie

scurvy
scurvy

(ang.) szkorbut

stylizacja gwarowa, dialektyzacja
stylizacja gwarowa, dialektyzacja

(gr. diálogos – rozmowa; dialektikē – dialektyka < diálektos – sposób mówienia) – rodzaj stylizacji polegający na wprowadzeniu do języka literackiego dialektyzmu, czyli wyrazu lub formy gramatycznej właściwej dialektowi (gwarze)

Wolna Wszechnica Robotnicza
Wolna Wszechnica Robotnicza

nazwa nawiązująca do Wolnej Wszechnicy Polskiej, założonej w czasie I wojny światowej w 1918 roku placówki edukacyjnej, której głównym celem było rozpowszechnianie wszystkich dziedzin wiedzy; dyplom jej ukończenia był równoważny z ukończeniem studiów uniwersyteckich

wulgaryzm
wulgaryzm

(łac. vulgaris – pospolity, ludowy < vulgus – lud, pospólstwo) – wyraz, wyrażenie uznawane powszechnie za nieprzyzwoite

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida