Przeczytaj
Oocyt – żeńska komórka płciowa
Żeńską komórką płciową jest oocytoocyt. Powstaje on w jajniku w czasie oogenezyoogenezy z oogoniumoogonium i przechodzi podziały mejotycznepodziały mejotyczne – jako oocyt I rzędu w trakcie pierwszego podziału mejozy i oocyt II rzędu w czasie drugiego podziału. Ostatecznie w wyniku mejozy powstają: jedna duża haploidalna komórka jajowa i trzy małe (haploidalne) ciałka kierunkoweciałka kierunkowe, które zanikają. Drugi podział mejotyczny zostaje dokończony dopiero po zapłodnieniu komórki jajowej.
W trakcie powstawania oocytu II rzędu zachodzą liczne zmiany w obrębie warstwy korowej jajnika. Jego zewnętrzną warstwę wypełniają pęcherzyki jajnikowepęcherzyki jajnikowe. Mają one wielkość wiśni i znajdują się w różnych okresach rozwojowych. Tworzą je komórki pęcherzykowe ułożone w wielowarstwową błonę otaczającą dojrzewające jajo. Każdy pęcherzyk zawiera jedną niedojrzałą komórkę jajową. Komórki pęcherzykowe produkują ciecz wypełniającą stopniowo wnętrze dojrzewającego pęcherzyka. W płynie tym obecny jest hormon estronestron, który odpowiada za rozrost błony śluzowej i przekrwienie ściany macicy.
Proces powstawania komórki jajowej
Cykl miesiączkowy
W układzie rozrodczym kobiety dochodzi do cyklicznych zmian hormonalnych, morfologicznych oraz fizjologicznych, mających na celu przygotowanie organizmu do zapłodnienia i ciąży. Zespół tych zmian, powtarzający się u większości kobiet co 28 dni (jednak prawidłowy cykl menstruacyjny może trwać od 21 do 35 dni), nosi nazwę cyklu menstruacyjnegocyklu menstruacyjnego (miesiączkowego).
Cykl miesiączkowy – zmiany w jajniku
Pęcherzyk jajnikowy, otoczony wielowarstwową błoną i wypełniony płynem, w którym zawieszona jest dojrzewająca komórka jajowa (oocyt II rzędu na etapie metafazy II), nosi nazwę pęcherzyka Graafa.
Pęcherzyk dojrzewa w ciągu 14 dni i powoli przesuwa się ku powierzchni jajnika, tworząc w nim charakterystyczne uwypuklenie.
Dojrzewanie pęcherzyka Graafa zapoczątkowane jest uwalnianiem gonadoliberyny (GnRH) z podwzgórza. Hormon ten pobudza przedni płat przysadki do wydzielania hormonu folikulotropowegohormonu folikulotropowego (FSH) i hormonu luteinizującegohormonu luteinizującego (LH). Oba hormony pobudzają pęcherzyk do wzrostu, którego komórki dodatkowo powodują niewielki wzrost poziomu estradioluestradiolu. Wzrost poziomu estradiolu wpływa na gwałtowny wyrzut LH, czego następstwem jest zakończenie dojrzewania pęcherzyka.
Pod wpływem ciśnienia, jakie na ściany pęcherzyka wywiera gromadzący się w nim płyn, następuje rozerwanie wielowarstwowej błony. Z pękniętego pęcherzyka do jamy otrzewnej wydostaje się ciecz, a wraz z nią oocyt II rzędu. Strzępki lejka jajowodu wychwytują uwolnioną komórkę jajową, a ruchy rzęsek nabłonka wyścielającego światło jajowodu oraz skurcze ścian jego mięśniówki przesuwają ją w kierunku macicy. Wędrówka komórki przez jajowód trwa od 3 do 4 dni.
Wydalanie komórki jajowej (oocytu II rzędu) z pękniętego pęcherzyka Graafa nosi nazwę owulacjiowulacji (jajeczkowania).
Uwolniona komórka jajowa, o średnicy ok. 0,2 mm, jest największą komórką organizmu. Otaczają ją dwie osłonki: cienka osłonka przejrzysta oraz wielowarstwowy wieniec promienisty. Po ok. 8 do 18 godz. od owulacji otaczające jajo osłonki degenerują i komórka jajowa traci zdolność do zapłodnienia.
Gdy komórka jajowa w górnej części jajowodu ulegnie połączeniu z plemnikiem, czyli zapłodnieniu, powstaje zygota. Po licznych podziałach mitotycznych zygoty powstaje zarodek. Jest on dalej transportowany przez jajowód do macicy w celu implantacji (zagnieżdżenia się na jej wewnętrznej powierzchni). Gdy nie dochodzi do zapłodnienia w bańce jajowodu, wówczas komórka żeńska wraz krwią i złuszczoną błoną śluzową macicy wydalana jest poza ustrój.
Pęknięty pęcherzyk Graafa wypełnia się krwią pochodzącą z pękniętych naczyń krwionośnych, a komórki pęcherzykowe wypełniają się żółtym barwnikiem. Tak powstały twór nosi nazwę ciałka żółtegociałka żółtego – produkując progesteron, przygotowuje ono błonę śluzową macicy do przyjęcia i zagnieżdżenia się zarodka.
Dalsze losy ciałka żółtego zależą od tego, czy komórka jajowa ulegnie zapłodnieniu. Gdy dochodzi do zapłodnienia, powstaje ciałko żółte ciążowe, którego czynność wydzielnicza jest niezbędna do prawidłowego przebiegu i rozwoju ciąży, ponieważ wydziela progesteron umożliwiający zagnieżdżenie się zarodka i jego rozwój. W przypadku gdy komórka jajowa nie połączy się z plemnikiem, ciałko żółte, zwane teraz ciałkiem miesiączkowym, stopniowo przekształca się w ciałko białawe, traci zdolności wydzielnicze i zanika. Spowodowane jest to hamującym oddziaływaniem progesteronu i estradiolu na wydzielanie LH i FSH. Niskie stężenie tych gonadotropin powoduje degenerację ciałka żółtego, tym samym hamując wydzielanie progesteronu i estradiolu. Konsekwencją tego jest ponowne wydzielanie FSH i stymulowanie pęcherzyków do wzrostu.
Prawidłowy cykl menstruacyjny, obejmujący zmiany w jajnikach i błonie śluzowej macicy oraz zmiany hormonalne w organizmie kobiety, trwa ok. 28 dni i można go podzielić na kilka etapów – zostały one opisane poniżej.
Dni od 1 do 5: złuszczanie się błony śluzowej macicy wraz z pękniętymi zakończeniami naczyń krwionośnych – krwawienie miesięczne (menstruacja, miesiączka)
Pierwszy dzień krwawienia rozpoczyna cykl menstruacyjny. O wystąpieniu menstruacji decyduje gwałtowne zmniejszenie się stężenia progesteronu we krwi. Obkurczone naczynia krwionośne macicy powodują miejscowe powstanie martwicy i złuszczenie warstwy komórek śluzowych. Wraz z fragmentami śluzówki z macicy usunięta zostaje również niezapłodniona komórka jajowa. Jednocześnie – pod wpływem hormonu folikulotropowego (FSH) przedniego płata przysadki mózgowej – w jajniku rozpoczyna się rozwój jednego z wielu pęcherzyków jajnikowych i wydzielanie estrogenów.
Dni od 6 do 13: faza folikularna (przedowulacyjna, dojrzewania pęcherzyka Graafa), trwająca średnio 14–17 dni; na poziomie macicy: faza odbudowy
W tej fazie następuje regeneracja śluzówki macicy: rozrost, rozpulchnienie i ponowne ukrwienie. Procesy te są stymulowane głównie przez wzrost poziomu estrogenów i progesteronu we krwi. W tym samym czasie w jajniku trwa dojrzewanie pęcherzyka jajnikowego. Na kilka dni przed owulacją wzrasta stężenie hormonu luteinizującego (LH).
Dzień 14: owulacja (jajeczkowanie), trwająca jedną dobę
Podczas owulacji pęcherzyk osiąga największą objętość i pęka. Kluczową rolę odgrywa tu hormon luteinizujący (LH). O owulacji świadczą takie objawy jak: zmiana charakteru śluzu wydzielanego przez szyjkę macicy (staje się rozciągliwy, wodnisty), podwyższenie temperatury ciała (po owulacji temperatura mierzona rano wzrasta o min. 0,5°C) oraz wzrost stężenia progesteronu we krwi. Jednocześnie zaczyna spadać stężenie estrogenów.
Dni od 15 do 28: faza lutealna (rozrost śluzówki macicy), trwająca ok. 14 dni; na poziomie macicy: faza wydzielnicza i martwicza
Po owulacji pęcherzyk przekształca się w ciałko żółte, które wydziela progesteron i estradiol (stąd szczyt stężenia progesteronu w tej fazie i drugi, mniejszy szczyt wydzielania estrogenów). Progesteron hamuje wydzielanie LH. W tej fazie w macicy cały czas zachodzą zmiany przygotowujące ją do zagnieżdżenia zapłodnionego jaja. Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia, to po ok. 10 dniach od owulacji ciałko żółte degeneruje, a poziom progesteronu gwałtownie spada. Nadmiernie rozbudowana błona śluzowa macicy musi się złuszczyć – ok. 14 dnia po owulacji dochodzi do ponownego krwawienia i powtórzenia cyklu.
Cykl miesięczny – zmiany w macicy
W każdym cyklu menstruacyjnym zachodzą regularnie różne procesy. Do dwóch podstawowych zaliczamy owulację, czyli uwolnienie komórki jajowej zdolnej do zapłodnienia (najczęściej naprzemiennie: raz w jednym, raz w drugim jajniku), oraz przygotowanie błony śluzowej macicy do ewentualnego zagnieżdżenia zapłodnionej komórki jajowej.
Gdy nie dochodzi do zapłodnienia i zagnieżdżenia komórki jajowej, wówczas błona śluzowa macicy ulega złuszczeniu i wydaleniu w postaci krwawienia miesiączkowego, zwanego menstruacją lub miesiączką.
Jeśli dojdzie do zapłodnienia, cykl menstruacyjny zostaje przerwany pod wpływem gonadotropiny kosmówkowejgonadotropiny kosmówkowej, wytwarzanej przez powstający zarodek. Hormon ten podtrzymuje aktywność ciałka żółtego, które nieprzerwanie produkuje progesteron, nie dopuszczając do kolejnego jajeczkowania.
Cykle menstruacyjne występują w okresie dojrzałości płciowej, a ustają w okresie przekwitania – między 45. a 50. rokiem życia.
Słownik
komórki powstające w pierwszym i drugim podziale mejotycznym oocytu; ostatecznie w wyniku obu podziałów powstają komórka jajowa i trzy ciałka kierunkowe, które ulegają degeneracji i nie odgrywają roli w normalnym rozwoju zarodka
przekształcony po owulacji pęcherzyk jajnikowy, który wydziela hormon progesteron
powtarzające się w organizmie kobiety cykliczne zmiany poziomu hormonów oraz stanu jajnika i błony śluzowej macicy
błona śluzowa macicy
steroidowy hormon płciowy żeński; najbardziej aktywny spośród naturalnych estrogenów, wytwarzany głównie w jajnikach i pęcherzyku Graafa, a także – w znacznie mniejszych ilościach – w łożysku i korze nadnerczy
steroidowy hormon płciowy żeński (o działaniu podobnym do estradiolu); wydzielany przez pęcherzyk Graafa; stosowany w lecznictwie
glikoproteina należąca do gonadotropin; jest wytwarzana przez przedni płat przysadki; działa wspólnie z hormonem luteinizującym; pobudza rozwój i dojrzewanie pęcherzyków Graafa w cyklu menstruacyjnym oraz wytwarzanie estrogenów, które hamują sekrecję folitropiny przez przysadkę
hormon wydzielany w podwzgórzu; pobudza wydzielanie hormonów gonadotropowych (gonadotropin) przysadki – folitropiny (FSH) i hormonu luteinizującego (LH); jako lek stosowana w leczeniu niepłodności pochodzenia przysadkowego i w diagnostyce układu przysadkowo‑gonadowego
hormon produkowany przez łożysko po implantacji; umożliwia utrzymanie ciałka żółtego na początku ciąży – dzięki temu w pierwszym trymestrze ciąży ciałko żółte wytwarza niezbędny do utrzymania ciąży progesteron
hormon gonadotropowy, wydzielany przez przedni płat przysadki; reguluje produkcję hormonów przez gruczoły płciowe: u osobników męskich stymuluje produkcję testosteronu przez komórki śródmiąższowe jąder, u żeńskich – pobudza jajeczkowanie i wydzielanie progesteronu w pęcherzykach Graafa
podział redukcyjny jądra komórkowego, prowadzący do wytworzenia haploidalnych komórek płciowych, czyli gamet
okres w życiu kobiety po klimakterium, gdy wskutek zaniku czynności jajników całkowicie ustaje miesiączkowanie
stadium różnicowania się komórki jajowej; w trakcie oogenezy wzrastające oogonia przekształcają się w oocyty I rzędu; wskutek pierwszego podziału mejotycznego oocytu I rzędu powstają oocyt II rzędu i pierwsze ciałko kierunkowe; u ssaków owulacji podlega oocyt II rzędu, a drugi podział mejotyczny zostaje dokończony dopiero po zapłodnieniu
proces tworzenia i różnicowania żeńskich komórek rozrodczych – jaj; u człowieka zachodzi w jajniku
komórka z żeńskiej linii płciowej, wyróżnicowana z gonocytów i dzieląca się mitotycznie; po ostatecznej mitozie oogonia przekształcają się w oocyty I rzędu, które rozpoczynają I podział mejotyczny – przed urodzeniem się dziewczynki podział ten zostaje zatrzymany na etapie profazy I
inaczej jajeczkowanie; uwolnienie oocytu II rzędu z pęcherzyka jajnikowego
wytwarzany w jajniku pęcherzyk, w którym dojrzewa komórka jajowa
wniknięcie do komórki jajowej więcej niż jednego plemnika podczas zapłodnienia; polispermia prowadzi do powstania poliploidalnych, nieprawidłowych zarodków, które obumierają we wczesnych stadiach rozwoju
steroidowy żeński hormon płciowy wytwarzany przez ciałko żółte, łożysko i – w niewielkich ilościach – pęcherzyk Graafa; umożliwia implantację zapłodnionego jaja w błonie śluzowej macicy i utrzymanie ciąży; w okresie ciąży przygotowuje gruczoły sutkowe do laktacji; w lecznictwie stosowany zapobiegawczo w poronieniach, zatruciu ciążowym, zaburzeniach miesiączkowania