Biblia w kulturze Izraela

Kultura Izraela ma charakter religijny. Żydzi przez wieki podkreślali, że w odróżnieniu od pogańskich narodów nie tworzą innych dzieł niż religijne. Pośród nich najważniejsza jest BibliaBibliaBiblia. Poza księgami wchodzącymi w skład Starego Testamentu wyznawcy judaizmujudaizmjudaizmu czytali jeszcze komentarze do Pisma Świętego – przede wszystkim TalmudTalmudTalmud, spisany już w erze nowożytnej – oraz apokryfyapokryfapokryfy rozwijające motywy, które przez biblijnych twórców zostały tylko zasygnalizowane.

Monoteizm

Rd9a2tW4GO5LS1
Psalmy towarzyszą mieszkańcom Jerozolimy niemal wszędzie. Na zdjęciu cytat z Psalmu 134, nawołujący: Wznieście ręce wasze ku Miejscu Świętemu i błogosławcie Pana!, umieszczony w miejscu, gdzie można m.in. obmyć ręce
Źródło: Djampa, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Biblia dostarczała wiedzy o świecie (np. o budowie kosmosu), uczyła życia, była podstawą prawa. Za zasadniczą prawdę wynikającą z ksiąg biblijnych oraz dzieł je komentujących można uznać stwierdzenie, że jest tylko jeden Bóg. Żydowski monoteizm na tle innych religii, w których wyróżniano wielu bogów, w znaczącej mierze decydował o odmiennym postrzeganiu świata i człowieka przez wyznawców judaizmu.

Przekonanie o istnieniu jedynego Boga znajdowało odzwierciedlenie w prawodawstwie moralnym. Jego podstawą był Dekalog zawarty w Księdze Wyjścia, który regulował życie pojedynczego człowieka i całych społeczeństw. Choć zgodnie z pierwszym przykazaniem w kulturze żydowskiej nie wolno było przedstawiać wyglądu Boga (Nie będziesz czynił żadnej rzeźby ani żadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego, co jest w wodach pod ziemią!, Wj 20, 4), to wyobrażenia dotyczące Stwórcy są obecne w księgach Starego Testamentu, m.in. w Księdze Psalmów.

Psalmy

R4UWFyu4OQXJZ1
Król Dawid dyktujący psalmy pisarzom
– płaskorzeźba wykonana z kości słoniowej,
X/XI w.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ponieważ psalmy:

  • powstawały przez ponad pół tysiąca lat (od ok. 1000 r. p.n.e. do ok. 450 r. p.n.e.),

  • układało je wielu ludzi o różnych talentach, a wpływ na nich miały zmieniające się warunki polityczne czy społeczneIndeks górny 111 Indeks górny koniec,

  • tworzono je w różnych celach,

można wskazać zaledwie kilka elementów, które są wspólne wszystkim pieśniom wchodzącym w skład psałterzapsałterzpsałterza.

Należy do nich istotny zabieg formalny, czyli podział na wersetywersetwersety. O wiele ważniejszy jest jednak modlitewny charakter psalmów: w każdym z dzieł należących do starotestamentowego zbioru śpiewa się o Bogu. Nie ma psalmu, w którym się o nim nie mówi, a w zdecydowanej większości tekstów słowo „Bóg” („Pan”, „Najwyższy”) występuje już w drugim lub trzecim wersecie. Zazwyczaj mówi się psalmach, w których znajdują się podziękowania Bogu, błagania lub przeprosiny. Oprócz tego wyróżniamy psalmy złorzeczące (atakujące przeciwników Stwórcy i Izraela), królewskie (koncentrujące się na pomazańcu Bożym), mesjańskie (za jedną z podstaw teologii żydowskiej uznaje się oczekiwanie na przyjście Mesjasza) i inne.

Znaczenie Księgi Psalmów

Michał Pater Wykład Pisma Świętego Starego Testamentu

«Poezja pozwala wyczuć w rzeczach pierwiastek duchowy, objawiający się w świecie zmysłowo‑poznawalnym i w smakowaniu jego widzialności». Z łatwością konstatujemy to w poematach Psałterza. Oto np. urzekające piękno przyrody [...] czy pogodna błogość ogniska domowego [...] wyzwalają w psalmiście uczucie podziwu dla dostrzeżonych uroków życia, a zarazem stwarzają klimat zaufania i radosnej wiary w Boskiego ich Twórcę i Szafarza. Są bowiem psalmy autentyczną poezją, wyrosłą z osobistej pobożności ich autorów. Z czasem te utwory stały się znane powszechnie, przyjęły się w całym narodzie, stając się do Izraelitów jakby książką do modlitwy. [...]
Przypuszczamy, że utwory te w świątyni recytowano na jednym tonie przy akompaniamencie harfy lub lutni [...].
Całość jest przepojona wiarą w jednego Boga‑Jahwę, inspiratora tych pieśni, lecz nosi na sobie znamię różnych etapów rozwoju Objawienia, jak i pełniejszego lub mniej refleksyjnego przeżywania. [...] Psalmy nie poruszają ex professoexex professo problemu istnienia Boga, gdyż z góry je zakładają. [...] Wedle zwyczaju także i innych autorów Biblii psalmiści często antropomorficzne ujmują objawy życia Boga, mówiąc o Jego smutku i radości, żalu i śnie, czuwaniu, gniewie itd.

1 Źródło: Michał Pater, Wykład Pisma Świętego Starego Testamentu, Poznań-Warszawa 1978, s. 311–313.

Cytaty

Psalm 5
Ps 5, 2–13

2 Usłysz, Panie, moje słowa,
zwróć na mój jęk uwagę;
3 natęż słuch na głos mojej modlitwy,
mój Królu i Boże!
Albowiem Ciebie błagam, 4 o Panie,
słyszysz mój głos od rana,
od rana przedstawiam Ci prośby i czekam.

5 Bo Ty nie jesteś Bogiem, któremu miła nieprawość,
złego nie przyjmiesz do siebie w gościnę.
6 Nieprawi nie ostoją się przed Tobą.
Nienawidzisz wszystkich złoczyńców,
7 zsyłasz zgubę na wszystkich, co mówią kłamliwie.
Mężem krwawym i podstępnym
brzydzi się Pan.

8 Ja zaś dzięki obfitej Twej łasce,
wejdę do Twojego domu,
upadnę przed świętym przybytkiem Twoim
przejęty Twoją bojaźnią.
9 O Panie, prowadź mnie w swej sprawiedliwości,
na przekór mym wrogom:
wyrównaj przede mną Twoją drogę!
10 Bo w ustach ich nie ma szczerości,
ich serce knuje zasadzki,
ich gardło jest grobem otwartym,
a językiem mówią pochlebstwa.

11 Ukarz ich, Boże,
niech staną się ofiarą własnych knowań;
wygnaj ich z powodu licznych ich zbrodni,
buntują się bowiem przeciwko Tobie.
12 A wszyscy, którzy się do Ciebie uciekają, niech się cieszą,
niech się weselą na zawsze!
Osłaniaj ich, niech cieszą się Tobą,
ci, którzy imię Twe miłują.
13 Bo Ty, Panie, będziesz błogosławił sprawiedliwemu:
otoczysz go łaską jak tarczą.

2 Źródło: Ps 5, 2–13, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań 1980, s. 573–574.
Psalm 6
Ps 6, 2–11

2 Nie karć mnie, Panie, w swym gniewie
i nie karz w swej zapalczywości.
3 Zmiłuj się nade mną, Panie, bom słaby;
ulecz mnie, Panie, bo kości moje strwożone
4 i duszę moją ogarnia wielka trwoga;
lecz Ty, o Panie, jakże długo jeszcze...?
5 Zwróć się, o Panie, ocal moją duszę,
wybaw mnie przez Twoje miłosierdzie,
6 bo nikt po śmierci nie wspomni o Tobie:
któż Cię wychwala w SzeoluSzeolSzeolu?
7 Zmęczyłem się moim jękiem,
płaczem obmywam co noc moje łoże,
posłanie moje skrapiam łzami.
8 Od smutku oko moje mgłą zachodzi,
starzeję się z powodu wszystkich mych wrogów.
9 Odstąpcie ode mnie wszyscy, którzy zło czynicie,
bo Pan usłyszał głos mojego płaczu;
10 Pan usłyszał moje błaganie,
Pan przyjął moją modlitwę.
11 Niech się wszyscy moi wrogowie zawstydzą i bardzo zatrwożą,
niech odstąpią i niech się zawstydzą!

3 Źródło: Ps 6, 2–11, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań 1980, s. 573.
Psalm 14 (13)
Ps 14, 1–7

1 [...]
Mówi głupi w swoim sercu:
„Nie ma Boga”.
Oni są zepsuci, ohydne rzeczy popełniają,
nikt nie czyni dobrze.
2 Pan spogląda z nieba
na synów ludzkich,
badając, czy jest wśród nich rozumny,
który szukałby Boga.
3 Wszyscy razem zbłądzili, stali się nikczemni:
nie ma takiego, co dobrze czyni,
nie ma ani jednego.
4 Czyż się nie opamiętają wszyscy, którzy czynią nieprawość,
którzy lud mój pożerają, jak gdyby chleb jedli,
którzy nie wzywają Pana?
5 Tam zadrżeli ze strachu,
gdyż Bóg jest z pokoleniem sprawiedliwym.
6 Chcecie udaremnić zamiar biedaka:
lecz Pan jest jego ucieczką.
7 Kto przyniesie z SyjonuSyjonSyjonu zbawienie Izraela?
Gdy Pan odmieni los swego narodu,
JakubJakubJakub się rozraduje, Izrael się ucieszy.

4 Źródło: Ps 14, 1–7, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, Poznań 1980, s. 578–579.
Psalm 115 (113)
Ps 115, 1–18

1 Nie nam, Panie, nie nam,
lecz Twemu imieniu daj chwałę
za Twoją łaskawość i wierność!
2 Czemu mają mówić poganie:
„A gdzież jest ich Bóg?”
3 Nasz Bóg jest w niebie;
czyni wszystko, co zechce.
4 Ich bożki to srebro i złoto,
robota rąk ludzkich.
5 Mają usta, ale nie mówią;
oczy mają, ale nie widzą.
6 Mają uszy, ale nie słyszą;
nozdrza mają, ale nie czują zapachu.
7 Mają ręce, lecz nie dotykają;
nogi mają, ale nie chodzą;
gardłem swoim nie wydają głosu.
8 Do nich są podobni ci, którzy je robią,
i każdy, który im ufa.

9 Dom Izraela pokłada ufność w Panu,
On ich pomocą i tarczą.
10 Dom pokłada ufność w Panu,
On ich pomocą i tarczą.
11 Bojący się Pana, pokładają ufność w Panu,
On ich pomocą i tarczą.
12 Pan o nas pamięta:
niech nam błogosławi;
niech błogosławi domowi Izraela,
niech błogosławi domowi AaronaAaronAarona;
13 niech błogosławi bojącym się Pana,
zarówno małym jak i wielkim!
14 Niech Pan was rozmnoży,
was i synów waszych!

15 Błogosławieni jesteście przez Pana,
co stworzył niebo i ziemię.
16 Niebo jest niebem Pana,
synom zaś ludzkim dał ziemię.
17 To nie umarli chwalą Pana,
nikt z tych, którzy zstępują do SzeoluSzeolSzeolu,
18 lecz my błogosławimy Pana
odtąd i aż na wieki.

5 Źródło: Ps 115, 1–18, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań 1980, s. 678.
Ciekawostka

Podwójna numeracja niektórych psalmów wynika z tego, że w Biblii hebrajskiej (stosowanej przez Żydów) oraz w tłumaczeniu Starego Testamentu na język grecki, zwanym Septuagintą, zastosowano w przypadku części psalmów inny podział. To sprawiło, że numeracja psalmów różni się w obu tych zbiorach.

Szeol
ex
1
Syjon
Jakub
Aaron

Słownik

apokryf
apokryf

(gr. apokryphos – tajemny, ukryty) księga o tematyce biblijnej, która nie wchodzi w skład kanonu Biblii, bowiem nie uznaje się jej za natchnioną

Biblia
Biblia

(gr. biblion – zwój papirusu, księga; l. mn. biblia – księgi) zbiór ksiąg uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga; Biblia i jej poszczególne części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań; na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament; Biblia hebrajska, czyli Tanach, obejmuje 24 księgi

judaizm
judaizm

(łac. iudaicus – żydowski) religia monoteistyczna, jedna z najstarszych religii świata, wyznawana głównie przez Żydów, traktowana przez nich jako religia narodowa. Opiera się na wierze: w jednego Boga, w nagrodę i karę po śmierci, w przyjście Mesjasza, w posłannictwo Izraela jako narodu

psałterz
psałterz

(łac. psalterium, gr. psaltḗrion – harfa, lutnia) zbiór 150 psalmów wchodzących w skład Starego Testamentu; osobne wydanie zawierające zbiór psalmów; w judaizmie i chrześcijaństwie przeznaczony również do celów liturgicznych lub używany jako modlitewnik

Talmud
Talmud

(hebr. talmud – nauka; lamad - uczyć się, studiować) komentarz do biblijnego Pięcioksięgu (czyli pierwszych pięciu ksiąg Starego Testamentu), wyjaśniający kwestie dotyczące prawa religijnego i norm postępowania, zawierający także przypowieści, legendy, wskazówki moralne

werset
werset

(łac. versus – wiersz) wyodrębniony graficznie fragment tekstu obejmujący kilka zestawionych podrzędnie lub współrzędnie zdań, spoisty wewnętrznie, zwykle numerowany. Podział na wersety występuje w Biblii i tekstach na nią stylizowanych, jak również w Koranie. Wersety pełnią w prozie rytmicznej rolę zbliżoną do tej, jaką pełnią wersy lub zwrotki w poezji