Zazwyczaj polecenie stworzenia wykresu stanowi tylko część zadania maturalnego. Mimo to umiejętność tworzenia wykresu może się okazać przydatna również w zadaniach, które nie wymagają jego stworzenia. Na podstawie kilku zadań maturalnych powtórzymy najważniejsze informacje dotyczące wykresów.

Zadanie zostało opracowane przez Centralną Komisję Egzaminacyjną i pojawiło się na egzaminie maturalnym z informatyki w 2020 roku w nowej formule (poziom rozszerzony, część II). Oto treść zadania:

Zadanie 6

Statek towarowy „Kormoran” pływał po Morzu Śródziemnym pomiędzy dziesięcioma portami, przewożąc pięć różnych rodzajów towarów (T1, T2, … , T5). Statek wypływał z portu zawsze tego samego dnia, w którym do tego portu przypłynął.

W pliku statek.txt podano informacje o kursach wykonanych przez statek w okresie od 2016‑01‑01 do 2018‑12‑18. W każdym wierszu, oddzielone znakiem tabulacji, podane są:

data – data przebywania statku w porcie (w formacie rrrr‑mm‑dd),

port – nazwa portu,

towar – rodzaj towaru,

Z/W – informacja, czy to był załadunek (Z) czy wyładunek (W),

ile ton – informacja, jaka masa (w tonach) towaru była wyładowana/załadowana,

cena za tonę w talarach – cena towaru w talarach za tonę.

Przykład:

Linia 1. data port towar Z prawy ukośnik W ile ton cena za tonę w talarach. Linia 2. 2016 minus 01 minus 01 Algier T4 Z 3 80. Linia 3. 2016 minus 01 minus 01 Algier T5 Z 32 50. Linia 4. 2016 minus 01 minus 01 Algier T1 Z 38 10. Linia 5. 2016 minus 01 minus 01 Algier T2 Z 33 30. Linia 6. 2016 minus 01 minus 01 Algier T3 Z 43 25. Linia 7. 2016 minus 01 minus 16 Tunis T5 W 32 58. Linia 8. 2016 minus 01 minus 16 Tunis T2 Z 14 26. Linia 9. 2016 minus 01 minus 24 Benghazi T5 Z 44 46. Linia 10. 2016 minus 01 minus 24 Benghazi T2 Z 1 28.

Wykorzystaj dostępne narzędzia informatyczne i podaj odpowiedzi do zadań 6.1.–6.5. Odpowiedzi zapisz w pliku wyniki6.txt, poprzedzając każdą z nich numerem odpowiedniego zadania.

Do oceny oddajesz:

  • plik tekstowy wyniki6.txt zawierający odpowiedzi do poszczególnych zadań (odpowiedź do każdego zadania powinna być poprzedzona jego numerem),

  • plik zawierający wykres do zadania 6.4.,

  • plik(-i) zawierający(-e) komputerową realizację twoich rozwiązań.

Zadanie 6.4 Sporządź wykres kolumnowy przedstawiający, ile załadowano i ile wyładowano towaru T5każdym miesiącu od 1 stycznia 2016 r. do 18 grudnia 2018 r. Załadunek i wyładunek dla każdego miesiąca przedstaw w dwóch kolumnach. Pamiętaj o opisaniu obu osi (dla osi poziomej użyj formatu rrrr‑mm) i o tytule wykresu.

Pobierz dane do rozwiązania zadania:

R12FuEMW9srEV

Przycisk do pobrania pliku TXT z treścią zadania.

Plik TXT o rozmiarze 6.14 KB w języku polskim

Importowanie

W pierwszej kolejności musimy oczywiście zaimportować dane do arkusza. Dokładny opis importowania danych z pliku tekstowego do arkusza kalkulacyjnego znajdziesz w e‑materiale Import danych z plików tekstowych w arkuszu kalkulacyjnymP10xnCm7GImport danych z plików tekstowych w arkuszu kalkulacyjnym.

Microsoft Excel

Tak powinny wyglądać kolejne kroki importowania pliku:

LibreOffice Calc

Tak powinno wyglądać okno importowania tekstu:

R7JUfT29xVuoH
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Zapiszmy zaimportowane dane w rozszerzeniu odpowiednim dla arkusza kalkulacyjnego, a następnie sformatujmy daty w kolumnie pierwszej jako DD.MM.YYYY.

Wykres przestawny

Microsoft Excel

Zanim stworzymy wykres, do komórki G1 wprowadzimy nazwę pomocniczej kolumny, może być to na przykład „rrrr‑mm”. Wprowadzimy do niej daty właśnie w takim formacie, dzięki czemu nie będziemy mieć problemu z etykietami osi poziomej. Formuła, która do komórki G2 zwróci daty w zakładanym formacie wyglądać będzie następująco:

Linia 1. znak równości TEKST otwórz nawias okrągły A2 średnik cudzysłów rrrr minus mm cudzysłów zamknij nawias okrągły.

Formułę kopiujemy do pozostałych komórek w kolumnie. Tak prezentuje się arkusz po dodaniu dodatkowej kolumny:

R5eruTSdGYp0d
Źródło: Contentplus.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Teraz przejść możemy do stworzenia wykresu. Zaznaczamy dowolną komórkę zawierającą dane, a następnie wybieramy polecenie Wykres przestawny.

R1arjuX1e3uGc
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wstawimy go do nowego arkusza, a następnie dodamy pola do odpowiednich obszarów. Skoro mamy przedstawić, ile załadowano i wyładowano towaru T5 w kolejnych miesiącach, to do obszaru Legenda (seria) wstawimy pola towar oraz Z/W, do obszaru Oś (kategorie) pole rrrr‑mm, a do Wartościile ton.

Tak będzie wyglądać arkusz:

RoQNvF8zZmcQP
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jak widzimy, w arkuszu wyświetlone zostały wszystkie towary. Zastosujmy więc filtrowanie dla pola towar. Zostawmy zaznaczony jedynie towar o nazwie T5.

Rzhs3vvUumJDZ
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wykres jest niemalże gotowy, jednak zwróćmy uwagę, że w zadaniu proszeni jesteśmy o wyświetlenie liczby ton załadowanego oraz wyładowanego towaru w każdym miesiącu, musimy więc wyświetlić również te miesiące, w których liczba ton towaru na statku nie zmieniła się. Aby to zrobić, wystarczy przejść do ustawień pola rrrr‑mm, a następnie w zakładce Układ i drukowanie zaznaczyć opcję Pokaż elementy bez danych.

RqyTEhZ8ixffK
Źródło: Contentplus.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Pozostało nam dodać tytuł wykresu oraz osi. Tak prezentuje się wykres po uzupełnieniu tych elementów:

RObj9ORpPDm5R
Źródło: Contentplus.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Dzięki temu udało nam się uzyskać informacje, o które zostaliśmy poproszeni w zadaniu

Jeśli do arkusza nie dodamy kolumny pomocniczej, a w obszarze Oś (kategorie) wstawimy pole data, pogrupowane według miesięcy i roku, otrzymany wykres wyglądać będzie następująco:

R12Df0fT15hV1
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wyświetlane przez wykres wartości są poprawne, zawiera on też odpowiedni przedział dat oraz zostały poprawnie nadane tytuły osi jak i samego wykresu, jednak etykiety osi poziomej nie posiadają odpowiedniego formatu. Wykresy przestawne nie są tak elastyczne pod względem edytowania etykiet osi, zwłaszcza w przypadku dat, dlatego właśnie tworzymy kolumnę pomocniczą.

LibreOffice Calc

Zanim stworzymy wykres, do komórki G1 wprowadzimy nazwę pomocniczej kolumny, może być to na przykład „rrrr‑mm”. Wprowadzimy do niej daty właśnie w takim formacie, dzięki czemu nie będziemy mieć problemu z etykietami osi poziomej. Formuła, która do komórki G2 zwróci daty w zakładanym formacie wyglądać będzie następująco:

Linia 1. znak równości TEKST otwórz nawias okrągły A2 średnik cudzysłów yyyy minus mm cudzysłów zamknij nawias okrągły.

Formułę kopiujemy do pozostałych komórek w kolumnie. Tak prezentuje się arkusz po dodaniu dodatkowej kolumny:

RHHqdtTxu15mG
Źródło: Contentplus.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Teraz przejść możemy do stworzenia wykresu. Zaznaczamy dowolną komórkę zawierającą dane, a następnie wybieramy polecenie Tabela przestawna.

ROnBSVXXNAapc
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wstawmy pola do odpowiednich obszarów. Skoro mamy przedstawić, ile załadowano i wyładowano towaru T5 w kolejnych miesiącach, to do obszaru Pola kolumn wstawimy pola towar oraz Z/W, do obszaru Pola wierszy pole rrrr‑mm, a do Pola danychile ton. Tabelę wstawimy do nowego arkusza.

Tak będzie wyglądać tabela przestawna:

R16QP6tPZhfKl
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Sprawdźmy, jak na tym etapie wyglądać będzie wykres. Zaznaczmy dowolną komórkę wchodzącą w skład tabeli, a następnie wybierzmy polecenie wstawiania wykresu.

R1nf9YapsZ7g2
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jako typ wykresu wybierzemy kolumnowy zwykły i zamkniemy kreator wykresu przyciskiem Zakończ. Jak widzimy, w arkuszu wyświetlone zostały wszystkie towary. Zastosujmy więc filtrowanie dla pola towar. Zostawmy zaznaczony jedynie towar o nazwie T5.

R1SU3XKsDLKwi
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wykres jest niemalże gotowy, jednak zwróćmy uwagę, że w zadaniu proszeni jesteśmy o wyświetlenie liczby ton załadowanego oraz wyładowanego towaru w każdym miesiącu, musimy więc wyświetlić również te miesiące, w których liczba ton towaru na statku nie zmieniła się. Aby to zrobić, wystarczy przejść do ustawień pola rrrr‑mm, a następnie zaznaczyć opcję Pokaż elementy bez danych.

Tak prezentuje się arkusz po tych zmianach:

Rbmid2Bg8QMOU
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Pamiętajmy jednak o opisach osi oraz tytule wykresu. Tak prezentuje się wykres po uzupełnieniu tych elementów:

RStAL70ZduFV6

Dzięki temu udało nam się uzyskać informacje, o które zostaliśmy poproszeni w zadaniu.

Jeśli do arkusza nie dodamy kolumny pomocniczej, a w obszarze Pola danych wstawimy pole data, pogrupowane według miesięcy i roku, otrzymany wykres wyglądać będzie następująco:

R4n3IF9hA2XAw
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wyświetlane przez wykres wartości są poprawne, zawiera on też odpowiedni przedział dat oraz zostały poprawnie nadane tytuły osi jak i samego wykresu, jednak etykiety osi poziomej nie posiadają odpowiedniego formatu. Wykresy przestawne nie są tak elastyczne pod względem edytowania etykiet osi, zwłaszcza w przypadku dat, dlatego właśnie tworzymy kolumnę pomocniczą.

Wykres

Nie zawsze musimy jednak tworzyć wykresy przestawne, aby zadanie zostało przez nas poprawnie rozwiązane. Jako przykład weźmy zadanie 5.4 opracowane przez Centralną Komisję Egzaminacyjną, które pojawiło się na egzaminie maturalnym z informatyki w lipcu 2020 roku w terminie dodatkowym, w nowej formule (poziom rozszerzony, część II). Cały arkusz można znaleźć na stronie internetowej arkusze.pl.

Zadanie 5

Samochodowa jednostanowiskowa myjnia automatyczna Czyste auta jest otwarta od godziny 6.00 do 24.00. Klienci podjeżdżają do myjni, ustawiają się w kolejce i wybierają jeden z programów mycia. Poszczególne programy różnią się czasem realizacji. W myjni jest tylko jedno stanowisko, więc klienci muszą czekać, aż skończy się mycie poprzednich samochodów. Jeżeli czas oczekiwania przekracza 5 minut, klient rezygnuje z kolejki.

Plik myjnia.txt zawiera 144 wiersze danych z jednego dnia działania myjni. W każdym wierszu podano:

  • po ilu minutach od przyjazdu poprzedniego klienta przyjechał dany klient (dla pierwszego klienta jest to liczba minut od otwarcia myjni);

  • czas realizacji wybranego programu mycia – liczba naturalna z przedziału 〈1; 15〉;

  • numer rejestracyjny – dwie duże litery i trzy cyfry.

Dane w wierszach pliku są rozdzielone średnikami.

Przykład:
3;5;NN792
12;13;FO434
1;10;GN103
7;2;EA828

Przedstawione dane oznaczają, że:

  • pierwszy klient przyjechał 3 minuty po otwarciu myjni i miał myty samochód przez 5 minut, czyli mycie skończyło się 8 minut po otwarciu myjni,

  • kolejny klient przyjechał 15 minut po otwarciu myjni i zakończył mycie samochodu 28 minut po otwarciu myjni,

  • następny klient przybył 16 minut po otwarciu i musiałby czekać na mycie aż upłynie 28 minut po otwarciu myjni. Ponieważ czas oczekiwania na usługę przekraczał 5 minut (musiałby czekać 12 minut), to ten klient zrezygnował z kolejki,

  • czwarty klient przybył 23 minuty po otwarciu i mycie jego samochodu zakończyło się 30 minut po otwarciu myjni (trwało 2 minuty, a zaczęło się po 28 minutach od otwarcia myjni).

Korzystając z dostępnych narzędzi informatycznych, znajdź i podaj odpowiedzi do poniższych zadań. Odpowiedzi zapisz w pliku wyniki5.txt, a każdą z nich poprzedź numerem odpowiedniego zadania.

Do oceny oddajesz:

  • plik tekstowy wyniki5.txt zawierający odpowiedzi do poszczególnych zadań (odpowiedź do każdego zadania powinna być poprzedzona jego numerem),

  • plik zawierający wykres do zadania 5.4.,

  • plik(-i) zawierający(-e) komputerową realizację twoich rozwiązań.

Zadanie 5.4

Ilu klientów przybyło do myjni w pierwszej (czyli od 0 do 59 minut po otwarciu myjni), drugiej, trzeciej, czwartej, piątej i szóstej godzinie analizowanego czasu pracy?

Utwórz wykres kolumnowy liczby klientów przybyłych w podanych godzinach. Pamiętaj o czytelnym opisie wykresu.

Pobierz dane do rozwiązania zadania 5.4:

RyqGOR4sGIv99

Przycisk do pobrania pliku TXT z treścią zadania.

Plik TXT o rozmiarze 1.66 KB w języku polskim

Importujemy dane do arkusza, tym razem pamiętając, że to znak średnika rozdziela kolejne pola.

RjOsjz8uR9vVy
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

W zadaniu jesteśmy proszeni o znalezienie, ilu klientów przybyło do myjni w kolejnych godzinach. Interesuje nas więc wyłącznie kolumna A. Na jej podstawie znajdziemy, w której godzinie pracy myjni przybył dany klient. W pierwszej kolejności obliczymy, ile minut minęło od otwarcia. Do komórki D1 przepiszemy wartość z komórki A1, a następnie do komórki D2 wprowadzimy formułęformułaformułę =D1+A2. Skopiujmy ją do pozostałych komórek w kolumnie.

Rmzxb7aSzJA2d
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Na podstawie tych wartości możemy obliczyć, w której godzinie pracy myjni przybył dany klient. Aby tego dokonać, musimy podzielić wartości z kolumny D1 przez 60 – liczbę minut w godzinie – następnie zaokrąglimy tę wartość w dół do liczby całkowitej, a w dalszej kolejności dodamy liczbę 1, dzięki czemu godziny numerowane będą od 1, a nie od 0. Tak wygląda formuła, którą należy wprowadzić do komórki E1 =ZAOKR.DÓŁ(D1/60;0)+1. Skopiujmy ją do pozostałych komórek w kolumnie.

RYISKrDYlLZ8H
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Skoro udało nam się znaleźć, w której godzinie przybył dany klient, musimy teraz obliczyć, ilu klientów przybyło w danej godzinie. Możemy stworzyć wykres przestawny, jednak zwróćmy uwagę, że całe zadanie składa się z kilku podpunktów. Na tym etapie w arkuszu znajdować się będzie kilka innych kolumn, przez co zrozumienie, jakie wartości powinny się w niej znaleźć, może być czasochłonne, a na maturze nie chcemy tracić niepotrzebnie czasu. Zamiast tworzyć wykres przestawny, możemy stworzyć zwykły wykres. Wystarczy, że do kolejnych komórek, np. w kolumnie G, wpiszemy godziny pracy, dla których szukamy liczby klientów. Jak widzimy w treści zadania, będą to godziny od pierwszej do szóstej. Następnie w komórce H1 wprowadzimy prostą formułę – =LICZ.JEŻELI(E1:E144;G1). Skopiujemy ją do pozostałych komórek z zakresu H2:H6.

R1bEUYVNzoxFy
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Na podstawie tych danych tworzymy wykres kolumnowy grupowany. Serią danych będą wartości w kolumnie H, a etykietami osi poziomej – wartości w kolumnie G. Tak prezentuje się poprawnie stworzony wykres:

RFiveFogy6iq5
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Pamiętajmy o czytelnym opisie wykresu. Wstawmy więc odpowiedni tytuł, opisy osi, a także etykiety danych.

R4E5B0QVOtGkd
Źródło: Contentplus sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

formuła
formuła

polecenie wpisywane w komórkę arkusza kalkulacyjnego, służące m.in. do obliczeń matematycznych. Polecenie to  rozpoczynamy znakiem „=”, a w jego skład mogą wchodzić stałe, nazwy funkcji, czy adresy komórek. Formuły przeliczane są dynamicznie