Bałkany

Półwysep Bałkański leży w Europie Południowej. Od zachodu graniczy z morzami – Adriatyckim i Jońskim, od wschodu – Czarnym i Marmara, a od południa – Egejskim. Powierzchnia półwyspu wynosi około 470 tys. kmIndeks górny 2.

Bałkany to jednak także określenie regionu historyczno‑kulturowego, charakteryzującego się wielokulturowością, wieloetnicznością oraz wieloreligijnością. Obok prawosławnych Greków, Rumunów i Bułgarów, półwysep zamieszkują prawosławni Czarnogórcy (według jednej opcji to naród odrębny od Serbów, według innej grupa etniczna w ramach narodu serbskiego), Macedończycy i Serbowie, muzułmańscy Bośniacy i Albańczycy, katoliccy Chorwaci i Słoweńcy. Można tam także spotkać Węgrów wyznających protestantyzm (ok. 1% ludności). Albańczycy i Węgrzy należą do ludów ugrofińskich, Grecy i Rumuni są ludami indoeuropejskimi, pozostałe narody mają korzenie słowiańskie.

Państwa bałkańskie geograficznie dzieli się na zachodnie i wschodnie. Wschodnie to Rumunia i Bułgaria. Do państw zachodnich zalicza się Grecję, Albanię oraz państwa powstałe na terenach byłej Jugosławii: Słowenię, Chorwację, Serbię, Bośnię i Hercegowinę, Czarnogórę, Macedonię Północną i Kosowo.

R14Jibj0jbdfq
Mapa Półwyspu Bałkańskiego
Źródło: Boraczek, licencja: CC BY-SA 3.0.

Bałkany przed powstaniem Jugosławii

Północno‑zachodnia część półwyspu bałkańskiego w XIX w. pozostawała pod panowaniem osmańskim. Turcy nie zmuszali nikogo do wyrzekania się swojej wiary czy kultury, w wyniku czego świadomość narodowa w tym regionie rozwijała się wolniej niż w innych częściach Europy.

Zmiany na arenie międzynarodowej, wewnętrzne osłabienie imperium osmańskiego, sprzeczne interesy mocarstw w tym regionie oraz rozwój nacjonalizmu na terenach Bułgarii, Grecji oraz Austro‑Węgier zmieniły tę sytuację.

Chorwacja, znajdująca się w obrębie Austro‑Węgier, uzyskała w 1868 r. autonomię. W latach 1875–1878 doszło na Bałkanach do powstania w Bośni i Hercegowinie i wojny serbsko‑czarnogórsko‑tureckiej, co w połączeniu z wojną rosyjsko‑turecką, a następnie postanowieniami kongresu berlińskiegokongres berlińskikongresu berlińskiego, przyniosło duże zmiany na półwyspie. Serbia i Czarnogóra w wyniku tych wydarzeń uzyskały formalnie niepodległość. Pierwsza z nich została ogłoszona królestwem w 1882 r., ale była zależna od Austro‑Węgier. Druga – Czarnogóra, była księstwem, a w 1910 r. została przekształcona w Królestwo Czarnogóry. Natomiast Bośnia i Hercegowina dostały się pod panowanie Austro‑Węgier.

W 1912 r. doszło do I wojny bałkańskiej, kiedy to Serbia, Czarnogóra, Grecja i Bułgaria zaatakowały Turcję i ją pokonały, pozbawiając europejskich posiadłości. Wówczas na kongresie we Wlorze 28 listopada 1912 r. proklamowano niepodległość Albanii. Państwa zwycięskie nie doszły jednak do porozumienia i rok później doszło do II wojny bałkańskiej, podczas której Serbia, Czarnogóra, Grecja, Rumunia oraz Turcja pokonały Bułgarię. W wyniku tych wydarzeń Serbia umocniła swoją pozycję na Bałkanach. Przeciwwagą dla niej miała być Albania.

Nie ustabilizowało to jednak sytuacji w regionie, a zamach w Sarajewie serbskiego nacjonalisty na arcyksięcia Austro‑Węgier stał się przyczyną wypowiedzenia wojny Serbii przez Austro‑Węgry, co dało początek I wojnie światowej.

RaWqWaUWAswXl
Granice państw w 1912 r. przed wybuchem wojny bałkańskiej
Źródło: Hoodinski, licencja: CC BY-SA 3.0.

Jugosławia

Po I wojnie światowej, 1 grudnia 1918 r., proklamowano powstanie Królestwa SHS (Serbów, Chorwatów i Słoweńców), któremu od początku jednak brakowało stabilności. W 1929 r. zmieniono jego nazwę na Królestwo Jugosławii. W niczym nie poprawiło to sytuacji kraju, w którym zaczęły powstawać separatystyczne organizacje terrorystyczne. Wśród nich szczególnie złą sławę zdobył Chorwacki Ruch Rewolucyjny – Ustasze, założony przez Ante Paweliča.

W czasie II wojny światowej – z łaski niemiecko‑włoskiego okupanta – Pawelič otrzymał zarząd Niepodległościowego Państwa Chorwackiego. Był on odpowiedzialny za eksterminację Serbów, Żydów i Cyganów. Nacjonalizm serbski w dużej mierze wyrósł właśnie na jej gruncie.

Po 1945 r. jedność Jugosławii wymuszana była rządami silnej ręki Josipa Broza‑TityJosipJosipa Broza‑Tity. W celu osłabienia serbskiego żywiołu dokonał on zresztą wielu różnie ocenianych posunięć – odtworzenia Czarnogóry i Macedonii oraz uznania za konstytucyjny naród jugosłowiański muzułmanów w Bośni i Hercegowinie. Po śmierci Tity, w 1980 r., rozpoczął się nieuchronny rozpad państwa, którego nie potrafił powstrzymać prezydent Serbii, a następnie Federalnej Republiki Jugosławii – Slobodan MiloševićSlobodanSlobodan Milošević.

Josip
Slobodan

Konflikt serbsko‑słoweński i serbsko‑chorwacki

Jako pierwsze zbuntowały się dwie najbogatsze republiki. Wiosną 1990 r. w Słowenii odbyły się wybory prezydenckie, w których wygrał zwolennik oderwania republiki od Jugosławii – Milan Kuczan. W Chorwacji natomiast przeprowadzono wybory parlamentarne, których niekwestionowanym zwycięzcą była proniepodległościowa Chorwacka Unia Demokratyczna. Jej lider – Franjo Tuđman – wkrótce został chorwackim prezydentem. Nie zdecydowano się jednak na oficjalne proklamowanie niepodległości.

RAplHLk5sK3Ik1
Mapa Republiki Serbskiej Krajiny
Źródło: Electionworld, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słowenia uczyniła to dopiero po zorganizowanym 23 grudnia 1990 r. referendum. Chorwacja wciąż czekała na rozwój wydarzeń, choć już w lipcu jej parlament ograniczył prawa Serbów zamieszkujących KrajinęKrajinaKrajinę. W lutym 1991 r. władze Jugosławii zaproponowały uchwalenie nowej konstytucji z zapisem o luźnych więzach łączących obie republiki z Jugosławią, lecz w istocie nikomu już nie zależało na kompromisie.

W marcu doszło do pierwszych starć między Chorwatami a Serbami, którzy parę miesięcy wcześniej ogłosili powstanie Serbskiego Autonomicznego Regionu Krajiny.

Referendum w Chorwacji odbyło się 19 maja. 25 czerwca 1991 r. parlamenty Słowenii i Chorwacji ogłosiły deklarację niepodległości, nie została ona jednak uznana przez społeczność międzynarodową.

RDBiFjp1YftkE1
Wieża ciśnień w Vukovarze w roku 2010. Mocno uszkodzona w bitwie, została zachowana jako symbol konfliktu.
Źródło: anjči, licencja: CC BY 2.0.

Wojna w Słowenii rozpoczęła się 27 czerwca 1991 r. od wkroczenia armii federalnej, lecz opór był większy niż się spodziewano. Poza tym prawdziwym celem Miloševicia była Chorwacja, dlatego pokój ze Słowenią podpisano już 8 lipca. Walki w Chorwacji trwały od 26 czerwca. Chorwaci walczyli jednocześnie z Serbami i prawie otwarcie z nimi współpracującą armią federalną zdominowaną przez Serbów. Mimo podpisania (przy pośrednictwie przedstawiciela EWG – lorda Petera Carringtona) porozumienia przez prezydentów Chorwacji i Serbii, walki stawały się coraz krwawsze. 25 września Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nakładającą embargo na dostawy broni do Jugosławii. Mimo to, w październiku, rozpoczęła się zakrojona na szeroką skalę ofensywa armii federalnej. Propozycja lorda Carringtona, zakładająca przekształcenie Jugosławii w luźną federację przy niezmienionych granicach, została odrzucona przez stronę serbską. Ponieważ okrucieństwo zarówno Serbów, jak i Chorwatów przybierało na sile, w listopadzie EWG nałożyła sankcje gospodarcze na Jugosławię.

Światem wstrząsnęła zwłaszcza zbrodnia w Vukovarze, gdzie Serbowie zamordowali wszystkich pacjentów, pielęgniarki i lekarzy z miejscowego szpitala. ONZ wysłała w rejon walk Cyrusa Vance’a, który zaproponował utworzenie trzech zdemilitaryzowanych stref obronnych chronionych przez siły pokojowe. Odpowiedzią Serbów było proklamowanie Serbskiej Republiki Krajiny ze stolicą w Kninie. Ofensywa armii federalnej traciła jednak na sile, a sankcje gospodarcze coraz wyraźniej dawały się odczuć. Chorwaci rozpoczęli odzyskiwanie zajętych terenów. W tym czasie otrzymali dodatkowe wsparcie moralne ze strony Niemiec, które – zaskakując społeczność międzynarodową – 23 grudnia 1991 r. uznały niepodległość Chorwacji i Słowenii.

RI2QR9go1rpSZ1

Nowy rok rozpoczął się od rozejmu na zasadzie status quostatus quostatus quo. Rezolucją Rady Bezpieczeństwa ONZ utworzono siły rozjemcze UNPROFOR, których podstawowym celem było kontrolowanie przestrzegania rozejmu. Powierzono im również zadanie stworzenia warunków do powrotu uchodźców oraz do odtworzenia zniszczonej infrastruktury. Ich obecność nie powstrzymała Chorwatów przed styczniową ofensywą w Krajinie w 1993 r. Zakończyła się ona całkowitą klęską Chorwatów. Franjo Tuđman przy pomocy Niemców zbroił swoją armię, z drugiej strony zaproponował Serbom przyznanie szerokich swobód kulturalnych. Serbowie, którzy w 90% opowiadali się za połączeniem z nową Jugosławią, odrzucili tę propozycję. W styczniu 1994 r., dzięki mediacji dyplomacji rosyjskiej, ministrowie spraw zagranicznych: Chorwacji i nowej Jugosławii podpisali porozumienie o normalizacji stosunków.

RuQypzTS43gRr1
Logo UNPROFOR (Sił Ochronnych Organizacji Narodów Zjednoczonych)
Źródło: MK, domena publiczna.

Tymczasem Chorwacja odmówiła zgody na przedłużenie mandatu wojskom ONZ. Następstwem tego było zmniejszenie o połowę kontyngentu i zmiana jego charakteru. Na ostateczne rozwiązanie problemu Serbów Franjo Tuđman zdecydował się w 1995 r., wydając polecenie przeprowadzenia następujących po sobie ofensyw: „Błysk” w Slawonii i „Burza” w Krajinie. Wojska odniosły błyskawiczny sukces, w Krajinie jednak był on okupiony czystkami etnicznymi. Wojna chorwacko‑serbska zakończyła się 23 sierpnia 1996 r. podpisaniem porozumienia, w którym nowa Jugosławia zgodziła się na przynależność Slawonii do Chorwacji, a Chorwacja uznała ciągłość istnienia Jugosławii.

Serbia i Czarnogóra

RKCfw5iso4lw31
Mikołaj I Mirković Petrović-Niegosz, jedyny król Czarnogóry, panujący jako książę od 1860 do 1910 r., a jako król od 1910 do 1918 r.
Źródło: Bain News Service, publisher, domena publiczna.

Jako ostatnia do samodzielności podążyła Czarnogóra, która po II wojnie światowej pozostała w granicach Jugosławii jako republika związkowa. W 1992 r. utworzyła razem z Serbią Federalną Republikę Jugosławii (tzw. Nową Jugosławię), która w lutym 2004 r. przyjęła nazwę: Serbia i Czarnogóra. Szybko zaczęło dochodzić między nimi do nieporozumień. Czarnogóra coraz głośniej domagała się niepodległości. Czarnogórcy wprawdzie byli podzieleni na:

  • Zielonych, czyli zwolenników utworzenia niezależnego państwa;

  • Białych, czyli zwolenników dotychczasowej federacji.

Ci pierwsi mieli przewagę.

Referendum niepodległościowe, którego Czarnogórcy domagali się już w 2002 r., przełożono na 2006 r. W myśl dyrektywy Unii Europejskiej miało być ważne tylko wtedy, kiedy niepodległość poparłoby 55% obywateli. W referendum, które odbyło się 21 maja 2006 r., wzięło udział 87% uprawnionych do głosowania. Za niepodległością opowiedziało się 55,4%.

Słownik

kongres berliński
kongres berliński

największa po kongresie wiedeńskim konferencja zorganizowana przez mocarstwa europejskie w Berlinie od 13 czerwca do 13 lipca 1878 r., której celem było zrewidowanie narzuconych przez Rosję, po zwycięskiej wojnie z Turcją, warunków traktatu pokojowego w San Stefano

Krajina
Krajina

region na Półwyspie Bałkańskim, głównie na terytorium Chorwacji, przy granicy Bośni. Stanowi swoisty pomost między rolniczą północą a wybrzeżem Chorwacji

status quo
status quo

łac. stały stan rzeczy

UNPROFOR
UNPROFOR

misja pokojowa ONZ na terenie byłej Jugosławii, która rozpoczęła się w lutym 1992 r., a zakończona została 31 marca 1995 r.