Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Wybrane przykłady ujęcia motywu zdrady w literaturze

Słownik języka polskiego podaje trzy znaczenia słowa zdrada:

  1. niedochowanie wierności wobec partnerki lub partnera;

  2. złamanie jakichś zasad, idei;

  3. działanie na szkodę kraju.

Przykłady można znaleźć w historii i literaturze. Strach, ambicja, zysk, fanatyzm to najczęstsze przyczyny zdrady. Bolesław Piasecki, Aleksander Wielopolski, Szczęsny Potocki, Ludwik Kalikstein to postacie autentyczne, których zdrada doprowadziła do tragedii wielu ludzi. Motyw zdrady od dawna fascynował artystów, w literaturze odnajdziemy wiele jednoznacznych i niejednoznacznych portretów zdrajcy. Najczęściej wymykają się one jednoznacznym ocenom.

William Szekspir Makbet (epoka elżbietańska)

ROXsTAH9HGH1W1
Aktor Herbert Beerbohm Tree jako Makbet w filmie z 1916 roku.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Historia Makbeta rozgrywa się w Szkocji, gdzie dochodzi do krwawej walki o władzę. Tytułowy bohater pod wpływem przepowiedni, która rozbudza w nim ambicje polityczne, zabija swego pana, króla Szkocji Dunkana i obejmuje tron. Chcąc utrzymać władzę, posuwa się do coraz potworniejszych zbrodni, pozbawiając życia m.in. swego przyjaciela Banka. Ostatecznie jednak ponosi klęskę, ginąc w walce z Makdufem, jednym z panów szkockich. Powodem zdrad, których dopuszcza się Makbet, jest żądza władzy. Według Szekspira zdrada i zbrodnia, jak każde zło, muszą zostać ukarane. Zbrodniczego króla Szkocji wyrzuty sumienia prowadzą do szaleństwa, a jego żonę, Lady Makbet, która pchnęła go do pierwszej zbrodni, wiodą do samobójczej śmierci. Bohaterowie Szekspira są skomplikowani i wielowymiarowi. Ich historia pokazuje, w jaki sposób zło rodzi zło i w jaki sposób zdrada przyczynia się do następnej zdrady i zbrodni.

Gustav Flaubert Pani Bovary (realizm, w Polsce – pozytywizm)

R16lzmixjK7O3
Od imienia bohaterki utworzono pojęcie bowaryzmu, które oznacza eskapizm, ucieczkę przed światem realnym w krainę marzeń oraz tworzenie wyimaginowanego wizerunku własnej osoby. Bowaryzm tłumaczy (choć nie usprawiedliwia) zdrady Emmy i wyjaśnia, dlaczego marzenie o miłości okazało się dla niej silniejsze niż zasady moralne.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Flaubert po napisaniu tej powieści wypowiedział słynne zdanie: Pani Bovary to ja. Stwierdzenie to miało podwójny sens: wyrażało przekonanie autora, że to najważniejsza książka, jaką stworzył, a także że bierze swoją bohaterkę w obronę i sugeruje czytelnikom, aby przyjrzeli się jej wnikliwiej. Emma Bovary jest postacią złożoną – to wrażliwa i nieszczęśliwa kobieta, która przez całe życie poszukuje miłości. Pochodząca z warstwy zamożnych chłopów dziewczyna, wyróżniająca się urodą i delikatnością, zostaje wysłana na pensję w klasztorze. Płytka religijność i romansowe lektury, które tam pochłania, wyrabiają w niej fałszywe wyobrażenia na temat życia. Kiedy wychodzi za mąż za wiejskiego lekarza Karola Bovary, jej marzenia zderzają się z szarą rzeczywistością. Niedobrane małżeństwo i niedojrzałość Emmy stają się przyczyną jej romansów. Emma zdradza męża z ziemianinem Rudolfem Boulanger, a potem z młodym notariuszem Leonem Dupuis. Związki te nie przynoszą jej szczęścia, kochankowie ją wykorzystują i przyczyniają się do jej kłopotów finansowych. Kiedy komornik zajmuje cały skromny majątek państwa Bovary, przerażona perspektywą materialnej nędzy i towarzyskiego skandalu Emma popełnia samobójstwo. Dopiero po tej tragicznej śmierci Karol poznaje prawdę o podwójnym życiu żony.

Czesław Miłosz Który skrzywdziłeś (współczesność)

Wiersz powstał w roku 1950 w ponurych czasach komunizmu, zniewolenia i całkowitej zależności Polski od Związku Sowieckiego. Ma on podwójny wymiar – historyczny (odnoszący się do czasu, w którym został napisany) oraz uniwersalny. Składa się z dwóch części. W pierwszej znajduje się opis zdrajcy – despotydespotyzmdespoty:

Czesław Miłosz Który skrzywdziłeś

(fragment)
Który skrzywdziłeś człowieka prostego
Śmiechem nad krzywdą jego wybuchając
Gromadę błaznów koło siebie mając
Na pomieszanie dobrego i złego.

skrz Źródło: Czesław Miłosz, Który skrzywdziłeś, [w:] tegoż, Wiersze, 1987, s. 261.

Cyniczny śmiech krzywdziciela oraz jego siła, którą czerpie z poklasku służalców oraz zastraszenia ludzi, nie jest jednak wieczna. Druga część wiersza zawiera przestrogę pod jego adresem – wypowiada ją podmiot liryczny, przedstawiający się jako poeta. Okrucieństwo nie zagwarantuje tyranowi bezpieczeństwa, a dzięki poetom, którzy przechowają pamięć o zbrodniach, wyrok historii będzie okrutny. Jedynym wyjściem dla tyrana jest:

Czesław Miłosz Który skrzywdziłeś

(fragment)
(…) świt zimowy
I sznur i gałąź pod ciężarem zgięta.

skrz Źródło: Czesław Miłosz, Który skrzywdziłeś, [w:] tegoż, Wiersze, 1987, s. 261.
RPGILmAmNIKgy
Cavalier d’Arpino, Pojmanie Jezusa, ok. 1597
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wizja samobójczej śmierci, okrutnej i poniżającej, odsyła do obrazu końca życia innych „wielkich” zdrajców – Judasza i Zygfryda de LöweKrzyżaków Sienkiewicza.

Słownik

despotyzm
despotyzm

(gr.despótēs - mistrz, władca) forma nieograniczonych rządów charakteryzujących się nieograniczonymi uprawnieniami władzy, oparta na terrorze, nieprzestrzegająca praw obywatelskich: dyktatura; tyrania; satrapia

eskapizm
eskapizm

(ang. escape - uchodzić, wymykać się) ucieczka, oderwanie się od rzeczywistości, unikanie problemów, w psychologii oznacza ucieczkę człowieka od problemów życia codziennego w świat iluzji

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida