Nauka o państwie i polityce

W dziejach państwa na różnych etapach jego rozwoju występują liczne przemiany o odmiennym stopniu nasilenia. Można do nich zaliczyć również przeobrażenia społeczne o charakterze rewolucyjnym zaistniałe na drodze reform podczas transformacji ustrojowejtransformacja ustrojowatransformacji ustrojowej. Przemiany te obejmują rozległy zakres przedmiotowy i dotyczą podstaw ustrojowych państwa. W konsekwencji mają prowadzić do społeczeństwa otwartego, demokratycznego i wolnościowego, przyjmującego wzorce cywilizacji dominującej i odpowiednio koncepcję państwa liberalno‑demokratycznego. Transformacja stanowi więc gruntowną przebudowę społeczną społeczeństwa i państwa, która realizuje i dokonuje się po nieudanym eksperymencie wdrażania socjalistycznego wzorca cywilizacji alternatywnej i państwa autorytarnego***.

*

Etapowość transformacji

Reforma systemowa w Europie Wschodniej, Środkowej i Południowej posunęła się najdalej w obrębie przekształcenia systemu politycznego.

W toku tych przeobrażeń zarysowały się w szczególności te tendencje, które wyrażały się w przechodzeniu:

  • od władzy autorytarnej do demokracji;

  • od partii monopolistycznej do wielopartyjności;

  • od nomenklatury partyjnej do pluralistycznej elity politycznej;

  • od nominacji do wybieralności naczelnych władz państwa;

  • od władzy komitetów partyjnych do rządów gabinetu ministrów.

R8gALSClOikIp
Ulotka wyborcza, 1989 r. Czym różni się od współczesnych materiałów tego typu? Z czego te różnice wynikają?
Źródło: Polona.pl, domena publiczna.

Różne tempo modernizacji

W poszczególnych krajach Europy Wschodniej, Środkowej i Południowej stopień modernizacji politycznej jest różny, a rozwiązania ustrojowe nie mogą być uporządkowane według typowych kategorii. Nie jest to oczywiście związane z okresem transformacji, ale z tym, że nie występują tam żadne idealne modele. Warianty demokratyczne, z formalnego punktu widzenia, oscylują między systemem quasi-prezydenckim (Rosja) a różnymi systemami parlamentarno‑gabinetowymi (pozostałe kraje Europy Wschodniej, Środkowej i Południowej). Nierozerwalnie z przebiegiem transformacji w tej części świata związane jest reformowanie gospodarki. Zamiast centralnie planowanej gospodarki wykształca się system gospodarki wolnorynkowej.

Reformy gospodarcze

R1ADIDWRKM3hn
stabilizacja Proces stabilizacji obejmuje działania z dziedziny polityki monetarnej i finansowej. Głównym jego zadaniem jest wyhamowanie inflacji, zredukowanie deficytu budżetowego i kontrolowanie zadłużenia., modernizacja Proces modernizacji sprowadza się do odchodzenia od radzieckiego modelu industrializacji w kierunku struktur produkcyjnych konkurencyjnych na rynkach zagranicznych, spełniających również wymogi ekologiczne., reforma systemu kierowania Charakteryzuje się prowadzeniem gospodarki rynkowej, reformą cen, prywatyzacją i stwarzaniem właściwych ram w dziedzinie prawa i polityki gospodarczej.

W poszczególnych krajach Europy Wschodniej perspektywy gospodarki rynkowejgospodarka rynkowagospodarki rynkowej są bardzo zróżnicowane.

Bariery modernizacji

Przebieg transformacji pozwala jednak zidentyfikować najbardziej istotne bariery tego rozwoju, do których należą przede wszystkim:

RdxJAtFebWizo1
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

System gospodarczy zmienia się tutaj najbardziej efektywnie, chociaż już nie tak szybko, jak w pierwszych miesiącach po wydarzeniach rozpoczynających transformację ustrojową.

Wprowadzenie gospodarki rynkowej służy wprawdzie celowi, jakim jest osiągnięcie dużych zdolności wytwórczych i dobrobytu, ale wiążą się z nią duże koszty społeczne. W okresie fazy przejściowej odnosi ona nawet odwrotne skutki, a jej niepowodzenia prowadzą do kumulowania negatywnych efektów w sferze dochodów i zatrudnienia. Istotnym zabiegiem modernizacyjnym jest stworzenie takiego programu przejściowego, który można przeforsować na płaszczyźnie politycznej. Również zdobycie akceptacji społecznej przy zawężonym konsensusie wymaga konieczności stosowania stopniowych rozwiązań reformatorskich.

R1aQkyIM3casX1
PKB per capita w dolarach międzynarodowych według kursu z 1990 r.
Żródło: The Conference Board Total Economy Database,Output, Labor, and Labor Productivity, 1950‑2016, 2016 r.
Porównaj wzrost PKB w Polsce oraz pozostałych przedstawionych na wykresie krajach i wskaż podobieństwa i różnice.
Źródło: domena publiczna.

Zakończenie transformacji

Etap transformacji w Europie Wschodniej, Środkowej i Południowej nie został jeszcze zakończony, chociaż w wielu krajach tego regionu zagwarantowane zostały zasadnicze przesłanki dla demokratycznego porządku prawnego. Do owych przesłanek zaliczyć można przede wszystkim:

RR7D8eSSfYwvN1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: przesłanki dla demokratycznego[br] porządku prawnego
    • Elementy należące do kategorii przesłanki dla demokratycznego[br] porządku prawnego
    • Nazwa kategorii: narodowa [br]suwerenność
    • Nazwa kategorii: polityczny pluralizm
    • Nazwa kategorii: podział władzy
    • Nazwa kategorii: państwo prawa
    • Koniec elementów należących do kategorii przesłanki dla demokratycznego[br] porządku prawnego
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Również z punktu widzenia prawno‑administracyjnego – administracja, sądownictwo, armia i policja zostały uwolnione od ciągłej „opieki” i kontroli partyjnej. Zasadniczą rolę w procesie transformacji odgrywa również kultura politycznakultura politycznakultura polityczna społeczeństwa (reprezentowane wartości i sposoby myślenia), w której ciągle mamy do czynienia z autorytaryzmem i biurokratycznymibiurokratyzmbiurokratycznymi zachowaniami. Na drodze demokratycznego rozwoju pojawiają się również tendencje do powrotu do komunizmu.

Słownik

biurokratyzm
biurokratyzm

patologiczne ograniczenie sprawności działania i funkcjonowania instytucji w wysokim stopniu sformalizowanych, wszystkie niezamierzone i nieprzewidywane skutki biurokracji, które obniżają sprawność funkcjonowania organizacji biurokratycznej; istotą biurokratyzmu jest pierwszeństwo realizacji przez pracowników – pełniących na różnych szczeblach hierarchii organizacyjnej funkcje regulacyjne – zautonomizowanych celów własnych lub grupowych

gospodarka rynkowa
gospodarka rynkowa

rodzaj gospodarki, w której decyzje dotyczące zakresu i sposobu produkcji podejmowane są przez podmioty gospodarcze, kierujące się własnym interesem i postępujące zgodnie z zasadami racjonalności gospodarowania

kultura polityczna
kultura polityczna

ogół postaw, wartości i wzorów zachowań dotyczących wzajemnych stosunków władzy i obywateli; pojęcie z zakresu badań socjologii i politologii, a w szczególności z zakresu badań socjologii polityki

rynek
rynek

zespół mechanizmów umożliwiający kontakt producentów z konsumentami; to całokształt transakcji kupna i sprzedaży oraz warunków, w jakich one przebiegają

transformacja ustrojowa
transformacja ustrojowa

zmiany zachodzące wewnątrz systemu politycznego oraz partyjnego danego kraju lub też ich grupy; związane są z jakościową zmianą sposobu rządzenia, sprawowania władzy