Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Secesja, czyli w poszukiwaniu nowego stylu

Wiek XIX był stuleciem stylów historycznychstyl historycznystylów historycznych, widocznych szczególnie w architekturze. W budownictwie świeckim i sakralnym posługiwano się stylami epok dawnych, nawiązując formą i zdobnictwem m.in. do gotyku, renesansu czy baroku. Zmieniło się to pod koniec stulecia:

Jan Białostocki Sztuka cenniejsza niż złoto

W ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku droga w przyszłość została ostatecznie przetarta. Przede wszystkim zerwano z historycznymi formami w architekturze.

Reakcją na objawy złego smaku stał się ruch zwany Art nouveauArt nouveauArt nouveau lub – w krajach niemickich – Jugendstil. Wielu artystów, w Belgii, Anglii, Niemczech, Austrii, Hiszpanii, Rosji poszło w tym czasie – w dziedzinie architektury po raz pierwszy od lat kilkudziesięciu – zgodnie nową drogą. […] Art Nouveau wykształciła też nowy typ ornamentu, o płynnych, dynamicznych liniach, zapożyczonych jak gdyby z form roślinnych, organicznych”

1 Źródło: Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto, t. 2, Warszawa 1991, s. 310.

Czemu przeciwstawiała się secesja w architekturze?

Neogotycki pałacyk w Twickenham, proj. H. Walpole, poł. XVIII w.
RtkkvOhfCW3gF
Źródło: Chiswick Chap, licencja: CC BY-SA 3.0.

Rezydencja Horacego Walpole’a, nazwana przez samego właściciela Strawberry Hill (ang. truskawkowe wzgórze) został uznana za punkt wyjścia do odrodzenia gotyku i późniejszego, XIX‑wiecznego upodobania stylu.

Katedra w Linz, 2. poł. XIX w.
RuWozbO1yJbE2
Źródło: Radler59 (talk), Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
R17NdgfqzFKAN
Źródło: Wolfgang Sauber, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Neogotycka budowla słynie z witraży, których część została zniszczona podczas II wojny światowej i uzupełniona już w duchu sztuki nowoczesnej. 

Kościół w Brnie, 1894
RfZCvzMB6QnQn
Źródło: Tibor Kádek (Kandy Talbot), Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

W Europie powstało też sporo budowli w stylu neorenesansowym. Budowle nawiązywały zarówno do architektury doby włoskiego renesansu, jak i jego zdobnictwa. 

Ratusz w Legnicy, 1902‑1905
R6w8cCdr80856
Źródło: Sławomir Milejski, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Po styl neorenesansowy chętnie sięgano przy budowie budowli użyteczności publicznej. Jednym z przykładów jest neorenesansowy ratusz w Legnicy wzniesiony na początku XX wieku.

Kościół w Garwolinie, 1900
RtbdTZMNfQzaO
Źródło: Aneta Lazurek, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Neobarokowy kościół Przemienienia Pańskiego w Garwolinie zostały konsekrowany na przełomie XIX i XX wieku. Możemy podziwiać zarówno jego bryłę, fasadę, jak i neobarokowe wnętrza ze sklepieniami pokrytymi freskami.

RbUICEOhyER5L
Źródło: Aneta Lazurek, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
Pałac Schönów w Sosnowcu, 1885
R1RjLQJ2mOLYT
Źródło: Krzysztof Popławski, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.

Usytuowana pośród parku neobarokowa rezydencja pierwotnie należała do rodziny śląskich fabrykantów.

Secesja w architekturze i rzemiośle

SecesjasecesjaSecesja to styl, który najpełniej realizował się w architekturze i rzemiośle. Jego twórcy, odrzucając style historyczne, głosili prawo do tworzenia własnej wizji sztuki oraz kreowania indywidualnej, odrębnej estetyki. Mieczysław Wallis pisał o tych dążeniach secesji:

Mieczysław Wallis Secesja

Usiłowała stworzyć sztukę swej epoki, sztukę nową i oryginalną, i choć właśnie to dążenie do nowości i oryginalności wiodło ja nieraz na manowce, to jednak sam postulat zerwania z naśladowaniem stylów dawnych i dążenie do stworzenia nowego stylu, będącego wyrazem współczesności, miały znaczenie przełomowe.

2 Źródło: Mieczysław Wallis, Secesja, Warszawa 1967, s. 149.

Secesja chciała zaskakiwać, zwracając się w swoich stylizacjach do świata fauny i flory, ale też zdobnictwa Dalekiego Wschodu, wykorzystując i łącząc z sobą nowe materiały oraz proponując nowatorskie ujęcia (np. poprzez zastosowanie makroskali) znanych wcześniej motywów.

Hôtel Tassel w Brukseli, proj. V. Horta, 1892–1893
Rt3725jfyTCID
Źródło: Karl Stas, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RM6ORPRlrbMje
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Do najważniejszych architektów stylu secesyjnego należał belgijski architekt i projektant Victor Horta (1861–1947). Zaprojektował wiele budynków użyteczności publicznej i prywatnej: hotele, sklepy, domy. Cztery z zaprojektowanych przez Hortę (i istniejących do dziś) kamienic wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Jest wśród nich Hôtel Tassel, który powstał w ostatniej dekadzie XIX wieku. Znajdująca się w budynku klatka schodowa stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych wnętrz w stylu secesyjnym.

Willa Bergeret w Nancy, proj. L. Weissenburger, 1903–1905
Ri607nTkXYqfx
Źródło: Yves Tennevin, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1IMR54LneFOe
Źródło: petit@peccadilles.net, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Nancy to jeden z głównych ośrodków secesji francuskiej. Willa Bergeret posiada cały repertuar zdobnictwa w stylu Art nouveau: kute balustrady, witraże, naścienne fryzy, a nawet umeblowanie.

Paryskie budynki w stylu Art nouveau, proj. G. Salard, przełom XIX i XX wieku
R1cB0vNClkcNf
Źródło: Guilhem Vellut from Paris, France, licencja: CC BY 2.0.
RekyjZP7hFFHh
Źródło: Dale Cruse from San Francisco, CA, USA, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0.

Bogactwo detali na fasadzie było charakterystyczne dla projektów Germaina Salarda (1836–1913) i innych paryskich architektów.

Detale architektoniczne budynków w stylu secesji
RLQhXe6kEKpWv
Źródło: Häferl, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
R8lOgYbRLhjrV
Źródło: Haeferl, licencja: CC BY-SA 3.0.
RDOi8tBRjaxxD
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Kute balustrady wijących się klatek schodowych, witraże wypełniające okna, rzeźba, marmur – to elementy i materiały, z których korzystała secesja przy zdobnictwie wnętrz zarówno w budynkach użyteczności publicznej, jak i prywatnych domach. Projektanci lubili złoto, mozaiki, wszystko, co błyszczało i mieniło się. Efekty te były wykorzystywane także w architekturze, na przykład przy tworzeniu nowoczesnych obramień drzwiowych.

Lampy wg proj. L. Tiffany’ego
R1T0ORyDGQpOd
Źródło: domena publiczna.
RHrkenkZ7ybxB
Źródło: domena publiczna.

Secesyjne formy przyjmowały także elementy wyposażenia wnętrz: meble, okucia, lampy, wazony. Amerykański artysta Louis Tiffany (1848–1933) tworzył głównie dzieła ze szkła w stylu Art nouveau.

Biżuteria secesyjna, proj. R. Lalique
R19I41seao9r8
Źródło: Jean-Pierre Dalbéra from Paris, France, licencja: CC BY 2.0.
RHzW7GageBGdX
Źródło: domena publiczna.
RWfBCZg71xJeO
Źródło: domena publiczna.

Biżuteria przełomu XIX i XX wieku pokochała secesyjne formy i łączenie różnego rodzaju materiałów: kamieni szlachetnych, złota, emalii. Jednym z najbardziej znanych projektantów przełomu wieków był René Lalique (1860–1945).

Współczesne inspiracje secesją

Secesja święciła swój triumf w ostatniej dekadzie XIX i w pierwszych latach XX wieku, ale już około 1910 roku styl zaczął powoli odchodzić w niepamięć. Powróciły style historyczne, a po I wojnie światowej doszedł do głosu nowy kierunek Art décoArt décoArt déco.

Masowa produkcja przedmiotów użytkowych zbanalizowała secesyjne zdobnictwo. Zaczęto je uważać za przejaw złego gustu i kiczu.

Po II wojnie światowej moda na secesję powracała i znikała. Pierwsze zainteresowanie stylem fin de siècle’ufin de sièclefin de siècle’u pojawiło się w latach 60. XX wieku, a potem – nomen omen – podczas kolejnego przełomu stuleci.

Dziś elementy stylizacji secesyjnej można odnaleźć głównie w wyposażeniu wnętrz, niekiedy w modzie, choć zdarzają się też większe realizacje, na przykład witrażowe.

Lampa wg proj. L. Tiffany’ego (górne zdjęcie); współczesne naśladownictwo dawnych wzorów
RoGprzSVh5BXp
Źródło: Sailko, licencja: CC BY 4.0.
R1GdBuVIW8gnX
Źródło: własność prywatna.

Witrażowe lampy Tiffany’ego są nieustająco kopiowane. Rzadko zdarza się, żeby współczesna realizacja (dolne zdjęcie) dorównywała oryginalnym projektom z przełomu XIX i XX wieku.

Ozdoba z motywem maski i sępa, proj. R. Lalique, 1898–1900 (górne zdjęcie); współczesna konsola z motywem maski oraz wężowych splotów („Meduza”)
RHI9ImaUCaAZk
Źródło: domena publiczna.
R1AF4yHkESEWM
Źródło: własność prywatna.

Ornamenty i zdobnictwo René Lalique’a do dziś są źródłem inspiracji wyrobów z alabastru, emalii i metalu.

Zegar kominkowy, proj. L. Chalon, ok. 1900 (górne zdjęcie); współczesny zegar
R21DLVR0blzuF
Źródło: domena publiczna.
RFds3BpzpLlFB
Źródło: własność prywatna.

Zegary kominkowe, podobnie jak wiele innych drobnych sprzętów domowych, przybierały formy i ornamentykę bliską secesji. Współczesne produkty, wzorowane na wyrobach z przełomu XIX i XX wieku, można znaleźć w wielu mieszkaniach, choć stylistycznie często odbiegają od wystroju nowoczesnych wnętrz.

G. Klimt, Pocałunek, 1907‑1908 (górne zdjęcie); współczesna tkanina z wzorem à la Klimt
R1Z7CwHoPZKRG
Źródło: Αγγελική Κούκου, licencja: CC BY-SA 4.0.
Rjd1hJnLrhqFe
Źródło: własność prywatna.

Gustav Klimt chętnie wypełniał swoje obrazy złotą mozaiką. Ich wzory inspirowały niejednego projektanta mody.

L. Rydel, Poezje, 1901 (górne zdjęcie); fragment współczesnej mozaiki na Rondzie Mogilskim w Krakowie, 2019
RS0c1RwVvlndP
Źródło: domena publiczna.
RSgmmSaiUWW7b
Źródło: Mach240390, licencja: CC BY-SA 3.0.

Secesyjne stylizacje roślinnych motywów z prac Stanisława Wyspiańskiego stały się inspiracją dla Lubosza Karwata, twórcy projektu dekoracji miejskiej architektury – mozaiki zatytułowanej „Wyspiański na Rondzie Mogilskim” w Krakowie.

Słownik

Art déco
Art déco

(fr. art – sztuka, décoratif – dekoracyjny) – styl w sztukach plastycznych, głównie w architekturze (także architekturze wnętrz) i malarstwie, rozpowszechniony w okresie dwudziestolecia międzywojennego; reakcja na stylistykę secesji, której zarzucona nadmiar form i zdobnictwa; sztuka art déco preferowała prostotę form, geometryzację oraz syntezę ornamentu

Art nouveau
Art nouveau

(fr. art – sztuka, nouveau – nowy) – dosł. „nowa sztuka”; jedna z nazw stylu (obok: Jugendstil, Sezession i in.) w sztuce europejskiej przełomu XIX i XX wieku. Styl był realizowany w różnych dziedzinach sztuki. Do najbardziej charakterystycznych cech Art Nouveau należała płynna linia, ornamentacja roślinna i zwierzęca, inspiracje sztuką Dalekiego Wschodu, pastelowa tonacja barwna

fin de siècle
fin de siècle

(fr.) – dosł. „koniec wieku”; jedna z nazw epoki przełomu XIX i XX wieku

fronton
fronton

(wł. frontone < łac. frons – czoło) – trójkątne zwieńczenie fasady budynku

portal
portal

(łac. porta – brama, drzwi) – ozdobne obramowanie otworu drzwiowego

styl historyczny
styl historyczny

inaczej: neostyl (gr. neos – nowy; fr. style < łac. stylu – rylec do pisania na tabliczkach woskowych) – nazwa jednego ze stylów obowiązujących w architekturze XIX wieku, takich jak: neoromańszczyzna, neogotyk, neorenesans, neobarok i in.

secesja
secesja

(łac. secessio – oderwanie się, odejście) – jedna z nazw stylu (obok: Art Nouveau, Jugendstil i in.) w sztuce europejskiej przełomu XIX i XX wieku. Styl był realizowany w różnych dziedzinach sztuki. Do najbardziej charakterystycznych cech Art Nouveau należała płynna linia, ornamentacja roślinna i zwierzęca, inspiracje sztuką Dalekiego Wschodu, pastelowa tonacja barwna

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida