Nawiązania do kultury średniowiecza

R1QX3Q2icEU3h1

Na zdjęciu malowidło ścienne. Główny obraz przedstawia ukrzyżowanie Jezusa Chrystusa.

Stara pieśń na Binnarową Mirona Białoszewskiego ukazała się w wydanym w roku 1956 zbiorze Obroty rzeczy. Wiersze składające się na ten tomik należą dzisiaj do ścisłego kanonu polskiej poezji współczesnej; wystarczy wymienić takie tytuły, jak Podłogo błogosław, Szare eminencje zachwytu czy Karuzela z madonnami.

Wchodzący w skład Obrotów rzeczy cykl Ballad rzeszowskich, do którego przynależy Stara pieśń na Binnarową, jest wyrazem podkarpackich fascynacji poety. Utwór ten odczytywano – podobnie zresztą jak pozostałe ballady z cyklu rzeszowskiego – rozmaicie: jako próbę ucieczki od współczesnej cywilizacji miejskiej w świat prowincji, świat rzeczy zastygłych już i wycofanych z obiegu, jako świadome sięgnięcie do prymitywuprymitywprymitywu, wreszcie jako poetyckie świadectwo fascynacji ukrytym pięknem sztuki religijnej Podkarpacia. Starą pieśń na Binnarową warto także przeczytać przez pryzmat nawiązań do kultury średniowiecza.

Spotkanie Białoszewskiego z kościółkiem w Binarowej musiało być nie tylko zetknięciem z podkarpacką prowincją, ale nade wszystko z nawarstwioną tu przez kilka stuleci tradycją. Składają się na nią architektura, rzeźba, malarstwo, religia i obrzędowość, a dopełnieniem są: ożywiony w wyobraźni ruch, śpiew, muzyka, modlitwa, światło, kolor i zapach. Wszystko to odbiło się w oczach człowieka połowy XX wieku, wakacyjnego turysty, a zarazem wrażliwego na dawne piękno obserwatora.
Takie właśnie spotkanie zostało utrwalone w Starej pieśni na Binnarową. „Starej”, bo sięgającej do najstarszych, średniowiecznych jeszcze pokładów rodzimej kultury. „Starej”, bo czerpiącej z archaicznych zasobów pieśni religijnej. „Starej”, bo opiewającej to, co dawne i niezmienne – wiarę, wyobrażenia religijne, ludową pobożność. Ale przecież także określenie utworu jako „pieśń” nawiązuje do najdawniejszej formy gatunkowej polskiej poezji, a nazwanie go „starą pieśnią” nasuwa skojarzenie z funkcjonującym już w XVI stuleciu rozróżnieniem pieśni religijnych na „stare” – o rodowodzie średniowiecznym, oraz „nowe” – tworzone w renesansie.

R1XZ7Us3RcPqr

Na zdjęciu drewniany kościół. Po prawej stronie znajduje się murowana dzwonnica. Wokół kościoła rosną drzewa.

Szczegóły językowe

Dwa jeszcze szczegóły językowe tytułu wymagają namysłu. Po pierwsze, warto zauważyć, że nie jest to „pieśń o Binnarowej”, lecz „pieśń na Binnarową”. Białoszewski nawiązał w ten sposób do popularnej w literaturze staropolskiej kategorii utworów pisanych właśnie „na”: osoby, rzeczy, herby, obrazy, figury, wydarzenia, budowle czy miasta. Wystarczy przypomnieć fraszki Kochanowskiego Na lipę czy Na most warszewski.
I szczegół drugi: „Binnarowej” Białoszewskiego nie znajdziemy nie tylko na żadnej współczesnej mapie, ale i w źródłach średniowiecznych. Jak zatem wytłumaczyć to poetyckie „odrealnienie” nazwy całkiem realnej miejscowości? Czy prostym eksperymentem dźwiękowym, dyskretnie sugerującym możliwość podwojenia obrazu tego samego miejsca – w  przeszłości i w teraźniejszości? A może w nazwie Binnarowa kryje się nie tylko Binarowa rzeczywista, ale również inna, nierealna?

Słownik