Przy podejmowaniu decyzji organy UE powinny brać pod uwagę dwie zasady:

Subsydiarność (pomocniczość) jest jedną z najważniejszych zasad, które powinny być przestrzegane w każdym państwie demokratycznym. Znana była już w starożytności, przypomniała o niej również katolicka nauka społeczna, według której każda władza powinna służyć jednostkom, a zasada pomocniczości wyznacza nieprzekraczalne granice zarządu. Tymczasem zdarza się, że zarówno rządy opresyjne, jak i nadaktywne naruszają tę zasadę. Z drugiej strony należy jednak pamiętać, że ludzie wobec niektórych problemów, takich jak bezrobocie czy bezdomność, często czują się bezradni i sami nie są w stanie sobie z nimi poradzić. Wówczas potrzebna jest ingerencja grup lub władzy wyższego szczebla.

Zasada pomocniczości (inaczej subsydiarności) mówi o tym, że Unia Europejska powinna podejmować tylko te działania, z którymi nie poradzą sobie władze krajowe, regionalne i lokalne. Działania te powinny być realizowane tylko w niezbędnym zakresie, tak aby nie zastępować działań władz niższego szczebla. Najprościej streszcza ją następujące zdanie:

Subsydiarność

tyle władzy, na ile to konieczne, tyle wolności, na ile to możliwe, oraz tyle państwa, na ile to konieczne, tyle społeczeństwa, na ile to możliwe.

cyt2 Źródło: Subsydiarność, dostępny w internecie: physicsoflife.pl [dostęp 2.06.2020 r.].

Władza powinna mieć znaczenie pomocnicze, czyli ma jedynie wspierać działania jednostek, które ją ustanowiły. Jeśli nie jest to konieczne, powinna pozwalać działać obywatelom, grupom, mechanizmom rynkowym i instytucjom związanym z samorządem, zarówno terytorialnym, jak i zawodowym.

Zasada pomocniczości zawarta jest w preambule Konstytucji RP:

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

(…) ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej jako prawa podstawowe dla państwa, oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot. (…)

cyt7 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: prawo.sejm.gov.pl [dostęp 2.06.2020 r.].

W przypadku Unii Europejskiej o zasadzie pomocniczości mowa jest już w Traktacie ustanawiającym Wspólnotę Europejską (1957):

Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską

Artykuł 5

Wspólnota działa w granicach kompetencji powierzonych jej niniejszym Traktatem oraz celów w nim wyznaczonych.

W dziedzinach, które nie należą do jej kompetencji wyłącznej, Wspólnota podejmuje działania, zgodnie z zasadą pomocniczości, tylko wówczas i tylko w takim zakresie, w jakim cele proponowanych działań nie mogą być osiągnięte w sposób wystarczający przez Państwa Członkowskie, natomiast z uwagi na rozmiary lub skutki proponowanych działań możliwe jest lepsze ich osiągnięcie na poziomie Wspólnoty.

Działanie Wspólnoty nie wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów niniejszego Traktatu.

cyt4 Źródło: Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, dostępny w internecie: eur-lex.europa.eu [dostęp 2.06.2020 r.].

Zasada subsydiarności została też wpisana do traktatu z Maastricht jako wynik kompromisu między eurosceptykami, niechcącymi dalszej centralizacji UE, a euroentuzjastami myślącymi o utworzeniu Europy federalnej. Odniesienie do niej znajduje się w preambule Traktatu o Unii Europejskiej:

Traktat o Unii Europejskiej

ZDECYDOWANI przejść do nowego etapu procesu integracji europejskiej, zapoczątkowanego ustanowieniem Wspólnot Europejskich,

INSPIROWANI kulturowym, religijnym i humanistycznym dziedzictwem Europy, z którego wynikają powszechne wartości, stanowiące nienaruszalne i niezbywalne prawa człowieka, jak również wolność, demokracja, równość oraz państwo prawne, (…)

ZDECYDOWANI kontynuować proces tworzenia coraz ściślejszego związku między narodami Europy, w którym decyzje są podejmowane jak najbliżej obywateli, zgodnie z zasadą pomocniczości, (…)

POSTANOWILI ustanowić Unię Europejską

cyt6 Źródło: Traktat o Unii Europejskiej, dostępny w internecie: eur-lex.europa.eu [dostęp 2.06.2020 r.].

W praktyce Komisja Europejska została zobowiązana, jeszcze przed wejściem w życie traktatu z Maastricht, do analizowania planowanych działań pod kątem subsydiarności, zanim przedłoży je Parlamentowi i Radzie. Przed przedłożeniem rozwiązań legislacyjnych ma też obowiązek konsultować je z zainteresowanymi stronami.

R1SN6uYL2iLVF
Muzeum Kapitolińskie w Rzymie, gdzie podpisano traktaty rzymskie i Konstytucję Europejską
Źródło: Hadi, licencja: CC BY-SA 3.0.

Zasada solidarności nakłada z kolei na państwa członkowskie Unii Europejskiej obowiązek wzajemnego poszanowania i udzielania wsparcia w realizowaniu obowiązków wynikających z unijnych traktatów. Państwa unijne, według zasady solidarności, powinny stawiać interesy wspólnotowe ponad krajowe i odwrotnie: instytucje unijne powinny zważać na dobro państw członkowskich, informować je o podejmowanych działaniach oraz wspomagać ich organy w wykonywaniu przepisów unijnych. Jej celem jest więc przede wszystkim umacnianie więzi między państwami.

Traktat o Unii Europejskiej

1. Zgodnie z artykułem 5 wszelkie kompetencje nieprzyznane Unii w Traktatach należą do Państw Członkowskich.

2. Unia szanuje równość Państw Członkowskich wobec Traktatów, jak również ich tożsamość narodową, nierozerwalnie związaną z ich podstawowymi strukturami politycznymi i konstytucyjnymi, w tym w odniesieniu do samorządu regionalnego i lokalnego. Szanuje podstawowe funkcje państwa, zwłaszcza funkcje mające na celu zapewnienie jego integralności terytorialnej, utrzymanie porządku publicznego oraz ochronę bezpieczeństwa narodowego. W szczególności bezpieczeństwo narodowe pozostaje w zakresie wyłącznej odpowiedzialności każdego Państwa Członkowskiego.

3. Zgodnie z zasadą lojalnej współpracy Unia i Państwa Członkowskie wzajemnie się szanują i udzielają sobie wzajemnego wsparcia w wykonywaniu zadań wynikających z Traktatów.

Państwa Członkowskie podejmują wszelkie środki ogólne lub szczególne właściwe dla zapewnienia wykonania zobowiązań wynikających z Traktatów lub aktów instytucji Unii.

Państwa Członkowskie ułatwiają wypełnianie przez Unię jej zadań i powstrzymują się od podejmowania wszelkich środków, które mogłyby zagrażać urzeczywistnieniu celów Unii.

cyt6 Źródło: Traktat o Unii Europejskiej, dostępny w internecie: eur-lex.europa.eu [dostęp 2.06.2020 r.].

W Konstytucji RP jest zapis, o którym należy pamiętać – klauzula europejska:

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Art. 90

1. Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach.

cyt7 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: prawo.sejm.gov.pl [dostęp 2.06.2020 r.].

Oznacza to, że Polska, a także inne kraje członkowskie mające w swoim prawie tego typu zapis, cedują na organy UE część swoich uprawnień z danego zakresu. Nigdy jednak nie mogą to być wszystkie uprawnienia z danej dziedziny. Ponadto musi to się odbyć na zasadzie umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez obie strony. UE nie ma prawa zrobić tego jednostronnie.

W praktyce zasada solidarności realizowana jest zarówno w wymiarze wewnętrznym (m.in. w polityce spójności, polityce rolnej), jak i zewnętrznym (preferencje celne i przeciwdziałanie terroryzmowi).

Słownik

zasada solidarności
zasada solidarności

obowiązek państw członkowskich Unii Europejskiej dotyczący wzajemnego poszanowania i udzielania wsparcia w zakresie realizowania obowiązków wynikających z unijnych traktatów

zasada subsydiarności (pomocniczości)
zasada subsydiarności (pomocniczości)

Unia Europejska powinna podejmować tylko te działania, z którymi nie poradzą sobie władze krajowe, regionalne i lokalne; działania te powinny być realizowane tylko i wyłącznie w niezbędnym zakresie, tak aby nie zastępować działań władz niższego szczebla