Ruchy regionalne i separatystyczne

Ruch regionalnyruch regionalnyRuch regionalny reprezentuje grupę etniczną lub innego rodzaju regionalną wspólnotę i domaga się dla niej autonomii – w ramach państwa, w którym ta społeczność żyje. Autonomia może obejmować wyodrębnione organy władzy – np. regionalny parlament lub rząd – wyposażone w szerokie uprawnienia. Niekiedy ruchy regionalne dążą jedynie do pobudzania i rozwijania tożsamości regionalnej mieszkańców, przeciwstawiając się centralistycznej polityce władz państwowych.

Ruch separatystycznyruch separatystycznyRuch separatystyczny idzie jeszcze dalej. Opowiada się za secesją obszaru zamieszkanego przez daną społeczność – w celu utworzenia tam jej odrębnego państwa (lub przyłączenia do państwa już istniejącego). Ruchy separatystyczne odwołują się zazwyczaj do ideologii nacjonalistycznejnacjonalizmideologii nacjonalistycznej, a swoje dążenia przedstawiają w kategoriach prawa narodu do samostanowienia.

Część ruchów regionalnych i separatystycznych funkcjonuje od co najmniej kilkudziesięciu lat, co zazwyczaj wynika z tego, że niektóre społeczności nigdy nie zaakceptowały przyjętego przebiegu granic (jest to przypadek katolików irlandzkich z Ulsteru). Niektóre jednak mają dużo krótszą historię – znaczący charakter uzyskały dopiero w ostatnich dwóch dekadach (jak choćby secesjonistyczny ruch Katalończyków). Wzrostowi znaczenia ruchów regionalnych i separatystycznych sprzyjają takie zjawiska, jak globalizacja i związane z nią osłabienie tradycyjnych państw narodowych, pojawienie się praw człowieka trzeciej generacjiprawa człowieka trzeciej generacjipraw człowieka trzeciej generacji czy decentralizacja państw europejskich po II wojnie światowej.

bg‑cyan

Zastanów się, w jaki sposób zjawisko globalizacji może sprzyjać rozwojowi ruchów regionalnych.

Niektóre partie regionalne i separatystyczne współpracują ze sobą, tworząc europejską partię Wolny Sojusz EuropejskiWolny Sojusz EuropejskiWolny Sojusz Europejski. Największe z nich to Szkocka Partia Narodowa (SNP), Plaid Cymru (Partia Walii), Republikańska Lewica Katalonii i Partia Narodu Korsykańskiego. Do Sojuszu należą także dwie polskie organizacje: Ruch Autonomii Śląska i Wspólnota Kaszubska. Wolny Sojusz Europejski tworzy – wraz z Zielonymi – jedną z grup politycznych w Parlamencie Europejskim.

Spośród wielu działających w Europie ruchów społecznych tego rodzaju, szczególnie doniosłą rolę odgrywają aktualnie – szkocki oraz kataloński. W obu przypadkach mamy do czynienia z ruchami separatystycznymi.

Szkocja

Szkocja była niezależnym królestwem do początku XVIII w., choć przez ostatnie stulecie pozostawała w unii personalnej z Królestwem Anglii. W 1707 r. został zawarty Akt Unii, na podstawie którego powstało Królestwo Wielkiej Brytanii. Szkocja utraciła wówczas własny parlament, jednak – w ramach wspólnego państwa – utrzymała swoją narodową odrębność, a do połowy XVIII w. wybuchały antybrytyjskie powstania jej mieszkańców.

Dążenia niepodległościowe Szkocji związane są z polityczną agendą Szkockiej Partii Narodowej (SNP). Powstała ona jeszcze w 1934 r. na bazie szkockiego nacjonalizmu. Jej działacze występowali przeciwko poborowi Szkotów do brytyjskiej armii, domagali się szkockiego samorządu, a najbardziej radykalna część działaczy dążyła do pełnej niepodległości. W 1990 r. liderem partii został Alex Salmond – pod jego rządami partia zaczęła odnosić wielkie sukcesy polityczne.

W ramach polityki dewolucjidewolucjadewolucji prowadzonej przez brytyjski rząd Tony’ego Blaira Szkocja uzyskała – w ramach państwa brytyjskiego – autonomię. W 1999 r. powstał szkocki parlament oraz szkocki rząd. Przez pierwsze osiem lat ich funkcjonowania Szkocka Partia Narodowa była główną miejscową opozycyjną siłą polityczną, zaś w 2007 r. przejęła władzę, a sam Salmond został szefem szkockiego rządu (pierwszym ministrem). Od tego czasu SNP jest ugrupowaniem rządzącym w prowincji i zdobywa ponad 40% głosów w wyborach do szkockiego parlamentu. W 2014 r. Alexa Salmonda zastąpiła – w roli lidera partii i pierwszego ministra Szkocji – Nicola Sturgeon.

R1JD18BLcROmr
Nicola Sturgeon – liderka Szkockiej Partii Narodowej. Od 19 listopada 2014 r. pierwsza minister Szkocji.
Źródło: First Minister of Scotland, licencja: CC BY-NC 2.0.

Na fali rosnącej popularności przywódcy Szkockiej Partii Narodowej zaczęli domagać podjęcia kroków prowadzących do oderwania Szkocji od Zjednoczonego Królestwa. W tym celu zawarli porozumienie z rządem brytyjskim dotyczące referendum w sprawie niepodległości regionu. Odbyło się ono 18 września 2014 r. – 55% uczestników głosowania opowiedziało się jednak przeciwko niepodległości.

Referendum to, jak wówczas ogłoszono, rozstrzygnęło kwestię statusu Szkocji „na pokolenie”. Sytuacja jednak skomplikowała się po kolejnym głosowaniu – w sprawie dalszego członkostwa Wielkiej Brytanii w Unii Europejskiej. Choć w skali całego kraju za brexitem, czyli opuszczeniem UE, głosowało niemal 52% uczestników, to w Szkocji aż 62% głosujących opowiedziało się za pozostaniem w Unii Europejskiej. Działacze SNP oświadczyli, że zainicjowany przez brytyjski rząd brexit odbywa się wbrew jasno wyrażonej woli narodu szkockiego. W takiej sytuacji, przekonują, niezbędne będzie powtórzenie referendum w sprawie niepodległości regionu.

bg‑cyan

Zastanów się, jaki wpływ na ruchy regionalne i separatystyczne może mieć integracja europejska.

Katalonia

Katalonia jest częścią Hiszpanii od 1714 r., choć wcześniej – przez ponad dwa stulecia – pozostawała w unii personalnej z Kastylią. Mimo centralizacyjnej polityki władz hiszpańskich, nigdy nie utraciła swojej kulturowej i językowej odrębności. Przywódcy katalońscy domagali się jednak również niezależności politycznej, a zjawisko to zdecydowanie nasiliło się pod koniec XIX w. W republikańskiej Hiszpanii (w 1931 r.) Katalonia uzyskała autonomię, jednak po wojnie domowej (1936–1939) i przejęciu władzy przez generała Francisco Franco została ona zlikwidowana, a na Katalończyków spadły represje.

Demokratyzacja Hiszpanii oznaczała powrót do katalońskiej autonomii. W 2006 r. – pod rządami socjalistów premiera José Luisa Zapatero – została ona znacząco rozszerzona, a do nowego statutu Katalonii zostało wprowadzone pojęcie „narodu katalońskiego”. Kilka lat później hiszpański Trybunał Konstytucyjny uznał jednak, że część zapisów nowego statutu jest niezgodna z ustawą zasadniczą. Wywołało to ostry konflikt polityczny w kraju i doprowadziło do radykalizacji żądań partii katalońskich.

W wyborach do regionalnego parlamentu z 2015 r. zwycięstwo odniosły partie domagające się całkowitej niepodległości prowincji. Z ich inicjatywy 1 października 2017 r. odbyło się referendum w sprawie secesji Katalonii od Hiszpanii. Władze kraju uznały je za nielegalne, rozwiązały katalońskie organy i aresztowały polityków katalońskich zaangażowanych w próbę przeprowadzenia secesji. W rezultacie wybuchł największy kryzys konstytucyjny w Hiszpanii od kilkudziesięciu lat.

W Katalonii mieszka 15% ludności Hiszpanii. Jest to jednak bogata prowincja – wytwarza się tam 20% hiszpańskiego PKB. Władze kraju kategorycznie odmawiają podjęcia rozmów w sprawie niepodległości regionu i uznają wszelkie działania w tym kierunku za sprzeczne z hiszpańską konstytucją. Partie secesjonistyczne cieszą się jednak wciąż dużym poparciem Katalończyków.

R10J4Sgp1cfXF
Barcelona 2010 r., demonstracja Katalończyków pod hasłem: „Jesteśmy narodem, decydujemy”
Źródło: redoxkun, licencja: CC BY-SA 2.0.
bg‑cyan

Zastanów się, czy zamożność Katalonii może pobudzać dążenia secesjonistyczne jej mieszkańców.

Dążenia separatystyczne w Szkocji i Katalonii – jakkolwiek najbardziej dziś zaawansowane – nie są jedynymi przykładami ruchów separatystycznych w obu krajach. Zjednoczone Królestwo zmaga się również z ruchami odśrodkowymi w Irlandii Północnej. Katolicka społeczność tego regionu, reprezentowana głównie przez partię Sinn Féin, od kilkudziesięciu lat domaga się odłączenia go od państwa brytyjskiego i zjednoczenia z Republiką Irlandzką. Ruch na rzecz niepodległości funkcjonuje także w Walii, gdzie jest reprezentowany przez Plaid Cymru (Partię Walii). W Hiszpanii z kolei regionem z silnymi tendencjami odśrodkowymi jest Kraj Basków. Separatyzm katolików irlandzkich oraz Basków wiązał się w przeszłości z działalnością terrorystyczną. Nacjonaliści z Irlandzkiej Armii Republikańskiej (IRA) oraz baskijskiej grupy ETA organizowali zamachy bombowe oraz inne akty przemocy.

R1HvT7Jrl5a0O1
Ruchy regionalne i separatystyczne w Unii Europejskiej i Wielkiej Brytanii
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

dewolucja
dewolucja

proces przekazywania zadań i kompetencji władz centralnych organom niższego szczebla

nacjonalizm
nacjonalizm

ideologia stawiająca w centrum swojego zainteresowania naród i jego prawa, w tym szczególnie prawo do samostanowienia

prawa człowieka trzeciej generacji
prawa człowieka trzeciej generacji

katalog praw człowieka, który pojawił się w II połowie XX w., obejmujący tzw. prawa solidarnościowe (ich podmiotami są zbiorowości), w tym prawa mniejszości etnicznych do zachowania odrębności

ruch regionalny
ruch regionalny

działający na terenie określonego regionu ruch społeczny przeciwstawiający się centralizacji państwa lub dążący do regionalnej autonomii

ruch separatystyczny
ruch separatystyczny

ruch społeczny dążący do oderwania określonego regionu od państwa, którego jest częścią

Wolny Sojusz Europejski
Wolny Sojusz Europejski

europejska partia polityczna, składająca się z ugrupowań o charakterze regionalnym i separatystycznym, odrzucająca jednak ostre formy nacjonalizmu