Przeczytaj
Jerozolima
Niektórzy badacze wskazują, że nazwa Jerozolima może być tłumaczona jako „miasto pokoju”. Trudno jednak o bardziej nieadekwatne określenie. Od początku swojego istnienia Jerozolima przechodziła z rąk do rąk – Żydzi, Rzymianie, Persowie, muzułmaniemuzułmanie, krzyżowcy (chrześcijanie), a w końcu Turcy odcisnęli swoje piętno na tym mieście, nieustannie niemal zdobywanym, zrównywanym z ziemią i odbudowywanym.
Dla każdej z tych grup Jerozolima stawała się istotnym ośrodkiem życia politycznego, kulturalnego i religijnego. Dlatego też dziś odgrywa ona ważną rolę w trzech wielkich religiach monoteistycznychreligiach monoteistycznych: judaizmiejudaizmie, chrześcijaństwie i islamie, a także kilku mniej licznych wyznaniach.
Wyznawcy judaizmu uważają Jerozolimę za święte miasto, ponieważ to tutaj od X w. p.n.e. znajdowała się świątynia jerozolimska, o której Biblia wspomina 632 razy. Do dziś pozostał ze świątyni tylko zachodni mur, który dla Żydów jest miejscem świętym – synagogisynagogi na całym świecie tradycyjnie buduje się tak, aby były skierowane w stronę Jerozolimy, codzienne żydowskie modlitwy również odmawia się w tym kierunku.
Dla muzułmanów Jerozolima jest jednym z trzech świętych miast. Wyznawcy islamu wierzą, że Mahomet odbył miradż – „nocną podróż” na cudownym wierzchowcu z Mekki do najdalszego meczetu (stąd nazwa meczetu Al‑Aksa). Z położonej nieopodal skały prorok dostąpił wniebowstąpienia w towarzystwie archanioła Dżibrila (Gabriela), co upamiętnia Kopuła na Skale. Obie te budowle znajdują się na Wzgórzu Świątynnym w Jerozolimie.
Według izraelskiego prawa Jerozolima jest stolicą Izraela – tutaj znajduje się oficjalna siedziba prezydenta, większość urzędów państwowych, Sąd Najwyższy oraz parlament. Autonomia Palestyńska również planuje utworzenie we wschodniej Jerozolimie (czyli części obejmującej dzielnicę arabską) stolicy swojego państwa. Społeczność międzynarodowa stara się pozostać neutralna w tym konflikcie – większość państw ma swoje placówki dyplomatyczne w Tel Awiwie. Jedynie Stany Zjednoczone i Gwatemala uznają Jerozolimę za stolicę Izraela (od 2017 r.). Warto też zwrócić uwagę na etniczny podział mieszkańców Jerozolimy – niecałe 70% to ludność pochodzenia żydowskiego, około 30% – arabskiego. Mimo podziału na dzielnice nie jest też możliwe wydzielenie części zamieszkałej wyłącznie przez Żydów i wyłącznie przez Arabów.
Woda
Żydzi, którzy na początku XX wieku, pobudzeni ideami syjonizmusyjonizmu, zaczęli licznie napływać na terytorium Palestyny, zmuszeni byli kupować od zamieszkujących te terytoria Arabów wodę, zanim wydrążyli swoje własne studnie. Od samego początku ich masowej obecności na Bliskim Wschodzie świadomość zależności przetrwania od dostępu do wody była więc obecna i silna.
Konflikt izraelsko‑arabski można przypisać, do pewnego stopnia, sporom o rzadkie i cenne zasoby wodne dorzecza Jordanu i jego warstw wodonośnych. Izrael i Autonomia Palestyńska dzielą rzekę Jordan oraz cztery baseny wodonośne wód podziemnych z trzema innymi krajami nadbrzeżnymi – Jordanią, Syrią i Libanem. Nadbrzeżna warstwa wodonośna jest wspólna dla Izraela i Strefy Gazy. Od 1967 r. Izrael kontroluje oba te zasoby wodne i może reglamentowaćreglamentować wodę Palestyńczykom. Mieszkańcy Autonomii Palestyńskiej zarzucają Izraelowi dyskryminacyjną politykę w zakresie podziału wody, Izrael zaś oskarża Palestyńczyków o kradzieże tego zasobu.
Religia
Chociaż wzorem wielu społeczeństw państw zachodnich ludność Izraela w coraz większym stopniu laicyzujelaicyzuje się, nadal zdecydowaną większość (ponad 70%) stanowią wyznawcy judaizmu. Znakomita większość Palestyńczyków to muzułmanie – wyznawcy islamu. W przypadku tego wyznania nie tylko nie można mówić, jak w przypadku judaizmu, o postępującym zeświecczeniu wyznawców, a wręcz przeciwnie – o coraz silniejszych tendencjach do radykalizacji postaw wyznawców (islamizmislamizm, fundamentalizmfundamentalizm islamski).
Różnice religijne, umiejętnie podsycane przez polityków świeckich i duchowych przywódców, przyczyniają się do zaostrzenia konfliktu i przeniesienia go ze sfery sprzeczności interesów do wymiaru emocjonalnego.
Syjonizm i nacjonalizm arabski
Syjonizm to nazwa ruchu społeczno‑politycznego wywodząca się od nazwy wzgórza Syjon w Jerozolimie, na którym stała świątynia jerozolimska. Celem tego zapoczątkowanego pod koniec XIX wieku ruchu było odtworzenie żydowskiej siedziby narodowej na terenach starożytnego Izraela. Obecnie to także podtrzymywanie jedności i jego więzi z państwem Izrael narodu żydowskiego żyjącego w rozproszeniu.
Umiędzynarodowienie konfliktu, niejednoznaczna polityka mocarstw
Co ciekawe, Arabowie i Żydzi w miarę zgodnie koegzystowali na dzisiejszych spornych terenach aż do końca istnienia Imperium OsmańskiegoImperium Osmańskiego. Jednak po I wojnie światowej, kiedy terytorium to objęła swoim mandatemmandatem Wielka Brytania, stopniowo narastały konflikty pomiędzy tymi grupami etnicznymi. Jednym z czynników, które się do tego przyczyniały, była niejednoznaczna polityka Wielkiej Brytanii. Ulegając naciskom różnych środowisk, czyniła ona wiele obietnic każdej z tych grup, podsycając nadzieje na posiadanie własnego państwa. Kulminacyjnym punktem tej polityki była tzw. deklaracja Balfoura, która z jednej strony nie zawierała żadnych jednoznacznych zobowiązań względem Żydów czy Arabów, z drugiej zaś poddawała się wielorakim interpretacjom. W efekcie po każdej ze stron krystalizował się konflikt i nasilały nacjonalistyczne nastroje.
Również w czasie zimnej wojny mocarstwa, takie jak Stany Zjednoczone czy ZSRS, wykorzystywały antagonizmantagonizm żydowsko‑arabski do swoich celów. Państwa te przy okazji przyczyniały się do pogłębiania podziałów między zwaśnionymi stronami.
Spirala przemocy, wzajemne krzywdy
Konflikty izraelsko‑arabskie czy żydowsko‑arabskie trwają przynajmniej od ponad pół wieku, czyli od powstania państwa Izrael. W tym czasie obie strony posunęły się do najróżniejszych okrucieństw, niezwykle trudnych do zapomnienia i odłożenia na bok podczas prowadzenia negocjacji, których celem miałoby być trwałe rozwiązanie problemu. Często, nawet jeśli politykom udaje się wznieść ponad potrzebę zemsty za wyrządzone krzywdy i ustalić jakieś rozwiązanie zbliżające dwie strony do ostatecznej normalizacji sytuacji, część społeczeństwa po każdej ze stron nie będzie skłonna przyjąć tych rozwiązań. Zdarzało się nawet, że pragnienie zemsty było tak silne, że społeczeństwo zwracało się przeciwko własnym, nie dość radykalnym politykom, jak na przykład w przypadku zamachu na izraelskiego premiera Icchaka Rabina dokonanego przez ultraprawicowegoultraprawicowego izraelskiego nacjonalistę Jigala Amira w 1995 r.
Żydowskie osadnictwo
Po wojnie sześciodniowej w 1967 r. rozpoczął się trwający do dziś proces zasiedlania przez żydowskich obywateli Izraela terenów arabskich zajętych w tym konflikcie. Większość osiedli utworzonych na Zachodnim Brzegu Jordanu, w Strefie Gazy i na Wzgórzach Golan powstała za zgodą, a często przy wsparciu izraelskiego rządu. W świetle prawa międzynarodowego osiedla te są nielegalne, ich tworzenie odbywa się też często z naruszeniem prawa własności i jako takie potępiane są zarówno przez zdecydowaną większość członków ONZ, jak i sekretarza generalnego Organizacji.
Problem osiedli to jednak nie tylko kwestie prawne – osiągnięcie porozumienia w tej kwestii jest trudne przede wszystkim ze względu na fakt, że w efekcie tego procesu wielu obywateli Izraela ma na tych terenach swoje domy, których nie chce opuszczać.
Kwestie ekonomiczne
Niebagatelną rolę w konflikcie izraelsko‑arabskim odgrywają kwestie ekonomiczne, zarówno na poziomie izraelskiego społeczeństwa, jak i w relacjach pomiędzy Izraelem i Palestyną.
W społeczeństwie izraelskim na wewnętrzne podziały etniczne nakładają się również podziały ekonomiczne – animozje biedniejszej, arabskiej części społeczeństwa pogłębiane są ze względu na lepszą materialnie sytuację żydowskiej części społeczeństwa. Podobnie w przypadku relacji na poziomie Izrael – Palestyna: siła ekonomiczna żydowskiego państwa potęguje frustrację i niechęć ze strony Palestyńczyków.
Politycy i sytuacja wewnętrzna
Do pogłębiania konfliktu izraelsko‑arabskiego niejednokrotnie przyczyniali się i wciąż to robią politycy po każdej ze stron, skwapliwie wykorzystujący wzajemną niechęć grup etnicznych. Budują swój polityczny kapitałpolityczny kapitał poprzez straszenie wspólnym wrogiem. Izraelskie społeczeństwo jest wewnętrznie bardzo zróżnicowane. Żydzi, którzy, korzystając z prawa powrotu, osiedlili się w tym państwie, wywodzą się z najróżniejszych rejonów świata – zupełnie inną mentalność mają więc obywatele Izraela przybyli z Rosji i Izraelczycy, którzy przesiedlili się ze Stanów Zjednoczonych. Inni są wywodzący się z Europy Żydzi aszkenazyjscy, inni Sefardyjczycy, którzy po wypędzeniu z Półwyspu Iberyjskiego w XV wieku znaleźli schronienie między innymi w północnej Afryce i stamtąd wracali do Izraela.
Religia państwowa – judaizm – również podlega rozmaitym podziałom. Z jednej strony mamy grupę ortodoksów, rygorystycznie przestrzegających zasad judaizmu, z drugiej wyznawców judaizmu reformowanego, zdecydowanie bardziej liberalnego w swoich regułach. Laicyzuje się też znaczna część izraelskiego społeczeństwa. Silny wizerunek wspólnego wroga jest jednym z ważnych elementów państwowej polityki, pozwalającym odsunąć wewnętrzne podziały na dalszy plan i integrować społeczeństwo.
W przypadku ludności arabskiej ogromną rolę odgrywają ugrupowania radykalne, których sensem istnienia jest trwanie konfliktu. Swój byt opierają one na nienawiści do Izraela. HezbollahHezbollah czy HamasHamas nie mogą być realnie zainteresowane zakończeniem konfliktu, dzięki któremu utrzymują swoją pozycję w społecznościach arabskich. Ich przywódcy więc torpedować będą wszelkie próby wypracowania porozumienia między Żydami i Arabami.
Mur
W 2002 r. Izrael rozpoczął budowę tzw. muru bezpieczeństwa, czyli systemu fortyfikacji, bariery terenowej, której celem jest ochrona izraelskich obywateli przed ewentualnymi atakami terrorystycznymi ze strony mieszkańców Zachodniego Brzegu Jordanu. W murze jest kilkadziesiąt bram, jednak Palestyńczycy, z których wielu mieszka po jednej, a np. pracuje po drugiej stronie muru, mogą korzystać tylko z części z nich. Za każdym razem też, gdy przekraczają tę barierę, kontrolowani są przez izraelskich żołnierzy, którzy często dopuszczają się wobec nich m.in. szykan słownych. Sytuacji nie poprawia fakt, że mur zbudowano w dużej części na terytoriach palestyńskich lub w taki sposób, że po stronie izraelskiej pozostawia nielegalne żydowskie osiedla.
Przeciwko budowie i istnieniu muru protestują Palestyńczycy, jednak głosy sprzeciwu słychać również ze strony światowej opinii publicznej. Międzynarodowy Trybunał SprawiedliwościMiędzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości nazwał barierę „murem apartheiduapartheidu” i w 2004 r. ocenił ją jako sprzeczną z prawem międzynarodowym.
Izrael wyjaśnia, że mur jest niezbędny do ochrony ludności cywilnej przed atakami palestyńskich terrorystów. Na poparcie swoich słów przytacza dane o spadku takich incydentów po wybudowaniu bariery.
Słownik
religia, której wyznawcy uznają istnienie tylko jednego boga
żydowska świątynia
wyznawca islamu
religia monoteistyczna wyznawana przez Żydów
(nazwa pochodzi od Syjonu – wzgórza w Jerozolimie, na którym stała świątynia Salomona) ideologia oraz ruch polityczny i społeczny, który narodził się pod koniec XIX w.; jego celem było utworzenie państwa żydowskiego na terenie ówczesnej Palestyny (odtworzenie na terenie starożytnego Izraela)
wydzielać według własnego uznania lub przyjętych zasad
proces słabnięcia wpływu religii na różne dziedziny życia społecznego
radykalna ideologia polityczna wywiedziona z fundamentalizmu islamskiego; nie należy mylić z islamem, czyli religią wyznawaną przez muzułmanów (jest również różnica pomiędzy muzułmaninem, czyli wyznawcą islamu, a islamistą – zwolennikiem islamizmu); w islamizmie islam jest nie tylko religią, ale całościowym systemem politycznym, który powinien, zdaniem zwolenników tej ideologii, regulować prawne, gospodarcze i społeczne aspekty funkcjonowania państwa na podstawie dosłownej interpretacji Koranu; jego celem jest stworzenie państwa wyznaniowego rządzonego zgodnie z zasadami prawa religijnego – szariatu
rygorystyczne trzymanie się zasad i norm wyznaczonych przez daną religię, doktrynę polityczną lub ideologię
państwo tureckie na Bliskim Wschodzie, które w okresie od XIV do XX wieku u szczytu rozwoju terytorialnego znajdowało się na trzech kontynentach: części Azji Południowo‑Zachodniej, Afryce Północnej i Europie Południowo‑Wschodniej
wzajemna niechęć lub wrogość, wynikające ze sprzeczności interesów lub różnicy poglądów
wywodzący się ze skrajnej prawicy, najbardziej radykalnej części prawej strony sceny politycznej
zasób indywidualnych cech człowieka nabytych w wyniku wcześniejszego zaangażowania w politykę, dzięki któremu jest on premiowany przetrwaniem w elicie władzy lub selekcją na wyższe pozycje w jej strukturze
libańska partia polityczna islamskich szyitów, utworzona w roku 1982, przez wiele państw uważana za organizację terrorystyczną
polityczno‑militarna fundamentalistyczna organizacja palestyńska
główny organ sądowy ONZ; został ustanowiony w 1945 do rozstrzygania sporów między państwami
teoria głosząca konieczność osobnego rozwoju społeczności różnych ras, potępiana przez społeczność międzynarodową jako sprzeczna z prawami człowieka
islamskie państwo lub prowincja, którego panujący władca nosi tytuł emira
w prawie międzynarodowym stan, w którym państwo ma obowiązek wykonywania wszystkich poleceń organizacji międzynarodowej
w judaizmie 7. dzień tygodnia (sobota), kultowy dzień odpoczynku trwający od piątkowego do sobotniego zachodu słońca; wyznawcy judaizmu w czasie szabatu muszą powstrzymać się od wszelkiej pracy
ludobójstwo około sześciu milionów europejskich Żydów dokonane w czasie II wojny światowej przez III Rzeszę Niemiecką
Doraźne Siły Narodów Zjednoczonych powołane w celu nadzorowania wycofania się wojsk brytyjskich, francuskich i izraelskich z Egiptu po wojnie sueskiej 1956 roku
proces polegający na powtórnym wprowadzeniu wojsk oraz budowie budynków i maszyn o charakterze wojennym na obszarze wcześniej poddanym rozbrojeniu
wspierana przez Syrię palestyńska organizacja terrorystyczna powstała w 1971 r., pierwotnie z zamiarem zemsty na rządzie Jordanii za krzywdy odniesione w wojnie palestyńsko‑jordańskiej
ustanowiony przez ONZ dzień pamięci Palestyńczyków pokrzywdzonych przez działania sił Izraela przeciwko marszom i demonstracjom sprzeciwiającym się agresji tego państwa w marcu 1976 r.; nie należy mylić z Dniem Ziemi – dorocznym wydarzeniem proekologicznym
polityczno‑militarna organizacja palestyńskich komunistów
izraelski parlament
największa organizacja polityczna uważająca się za reprezentację narodu palestyńskiego, która ma na celu utworzenie niepodległego państwa Palestyny
grupa wyznaniowa, która wyłoniła się z egipskiego ismailizmu w XI wieku na Bliskim Wschodzie; druzowie mieszkający w Izraelu są znani ze swojego patriotyzmu w stosunku do tego państwa, w związku z czym na równi z Żydami podlegają obowiązkowi służby wojskowej w izraelskiej armii, z której de facto zwolnieni są przedstawiciele innych mniejszości narodowych
islamistyczna organizacja o charakterze militarno‑terrorystycznym, jedna z najwcześniej powstałych grup tego typu
jedna z zasad budowania trwałego pokoju na Bliskim Wschodzie zakładająca możliwość osiągnięcia porozumienia w zamian za ustępstwa terytorialne Izraela na rzecz Palestyny i innych państw arabskich
palestyńskie zbrojne ugrupowanie terrorystyczne utworzone w 2000 r. na fali drugiej intifady
plan rozwiązania konfliktu izraelsko‑palestyńskiego ogłoszony w 2003 r.
arabskie określenie buntu, rebelii, powstania
Palestyński Ruch Wyzwolenia Narodowego, palestyńska organizacja polityczno‑wojskowa, świecka, mniej radykalna niż Hamas, związana z OWP i Jasirem Arafatem