Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Koalicje i ich rodzaje

W demokratycznym życiu politycznym często dochodzi do różnego rodzaju porozumień partii politycznych, które nazywamy koalicjąkoalicjakoalicją. Najczęściej mamy do czynienia z koalicją wyborczą, skupiającą partie polityczne, które chcą razem iść do wyborów parlamentarnych lub samorządowych. Jest to rezultat funkcjonowania progów wyborczychpróg wyborczy (klauzula zaporowa)progów wyborczych, które ograniczają możliwość wejścia do parlamentu ugrupowań o niskim poparciu, dlatego zawiązują one koalicje z innymi, co zwiększa ich szanse. W Polsce próg wyborczy dla partii startujących samodzielnie wynosi 5% poparcia w skali kraju, zaś dla koalicji wynosi on 8%, co bywa wartościami zaporowymi dla mniejszych ugrupowań. W ten sposób po zakończeniu wyborów powstaje koalicja rządowa jako porozumienie partii politycznych na temat utworzenia wspólnego rządu; ma ona zapewnić rządowi większość w parlamencie. Może też występować tzw. wielka koalicja, którą tworzą największe ugrupowania polityczne w celu uzyskania jak największej ilości głosów – przykładem jest utworzona w Republice Federalnej Niemiec koalicja CDU/CSU i SPD, będąca podporą rządów kanclerz Angeli Merkel.

R1QhuLuXNn9a9
Zdjęcie liderów partii z konferencji dotyczącej zawiązania Koalicji Europejskiej. Sprawdź w wynikach wyborów z 2019 r., czy ta koalicja odniosła sukces wyborczy.
Źródło: Platforma Obywatelska RP, licencja: CC BY-SA 2.0.

Koalicja rządowa w Polsce

W wyniku przeprowadzonych wyborów parlamentarnych określone partie polityczne uzyskują reprezentację we władzy ustawodawczej. Ale by mogła ona sprawnie funkcjonować, musi doprowadzić do utworzenia rządu jako organu władzy wykonawczej. Niepisana zasada mówi, że premierem, który otrzymuje misję tworzenia nowego rządu, zostaje lider zwycięskiej partii. Problem polega jednak na tym, jak dużo głosów w sejmie ma taka partia. Czy jest to liczba wystarczająca do samodzielnego sprawowania władzy, czy też konieczne będzie utworzenie koalicji rządowej skupiającej te partie polityczne reprezentowane w sejmie, które są w stanie się porozumieć i stworzyć rząd koalicyjny. Należy zaznaczyć, że tworzenie rządu mniejszościowego jest niebezpieczne z racji jego małej stabilności, o czym przekonał się premier Kazimierz Marcinkiewicz, który w Polsce stał na czele rządu mniejszościowego w latach 2005–2006. Jednak po pewnym czasie złożył on dymisję, nowym premierem został Jarosław Kaczyński. Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 roku stanowi, że po wyborach parlamentarnych w czasie przewidzianym powinien zostać utworzony rząd. Odbywa się to w procedurze tzw. trzech kroków. W przypadku jej niepowodzenia i braku rządu prezydent ma obowiązek rozpisać nowe wybory parlamentarne, nie można bowiem rządzić państwem, nie mając poparcia w parlamencie.

W realiach Rzeczypospolitej Polskiej wielokrotnie dochodziło do tworzenia się koalicji rządowychkoalicja rządowakoalicji rządowych, czego przykładem były koalicje: Sojuszu Lewicy Demokratycznej, Unii Pracy i Polskiego Stronnictwa Ludowego działającej w latach 2001–2003, Akcji Wyborczej Solidarność i Unii Wolności funkcjonującej w latach 1997–2000, Prawa i Sprawiedliwości, Samoobrony i Ligi Polskich Rodzin z lat 2006–2007 czy też Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego, która na różnych szczeblach władzy funkcjonowała w latach 2007–2015. Konieczność tworzenia koalicji rządowych była konsekwencją wchodzenia do Sejmu RP wielu partii politycznych. Sytuacja zmieniła się po wprowadzeniu progów wyborczych dla partii politycznych w postaci 5‑procentowego poparcia w skali kraju i komitetów wyborczych z 8‑procentowym poparciem. Pozwoliło to partiom politycznym z większym elektoratem na próby tworzenia gabinetu bez potrzeby zakładania koalicji wyborczej. Sztuka ta udała się Prawu i Sprawiedliwości w wyborach w 2019 roku, dzięki czemu PiS uzyskał 235 mandatów poselskich z ogólnej liczby 460 posłów. Pozwoliło to na samodzielne sprawowanie władzy w państwie i realizowanie swojego programu politycznego.

R1SuFfFcg4xmB
Przedstawiciele koalicji rządowej PO–PSL, 2014 r. Sprawdź, jakie były dalsze losy tych partii w parlamencie.
Źródło: Platforma Obywatelska RP, licencja: CC BY-SA 2.0.

Opozycja we współczesnej Polsce

Partie polityczne, które nie uzyskały większości w parlamencie i nie weszły w skład koalicji rządzącej, przechodzą do opozycji, która sprzeciwia się polityce rządu i popierającej go większości parlamentarnej. Celem opozycji politycznej jest śledzenie tego, co robią rządzący, by w odpowiednim momencie stworzyć własny rząd i przejąć władzę. W przypadku partii politycznych, które nie pokonały progu wyborczego i nie weszły do parlamentu, używamy określenia „opozycja pozaparlamentarna”. Rolę przywódcy opozycji pełni z reguły lider największej partii opozycyjnej.

Funkcjonowanie opozycji parlamentarnej nie zawsze jest legalne, jak np. w państwach totalitarnych czy autorytarnych. W państwach tych nie wolno też krytykować władzy. Do walki z opozycją wykorzystuje się działania ekstremistyczne prowadzone m.in. przez służby specjalne.

We współczesnych państwach demokratycznych rola opozycji parlamentarnej jest bardzo duża, ma ona wpływ na wiele spraw związanych z polityką władz.

RpLsQ17FVmmQY1
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
Rola opozycji w państwie demokratycznym
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Na kształt opozycji wpływa ordynacja wyborcza, która określa zasady przeprowadzania wyborów parlamentarnych. W państwach z systemem większościowym do parlamentu dostaje się mniejsza liczba partii politycznych, co pozwala opozycji na konsolidację i sprawniejsze działanie, czego przykładem jest Wielka Brytania. Tam opozycja ma świadomość, że każde potknięcie się rządów zwycięskiej partii daje szansę na przejęcie władzy, dlatego tworzy się tzw. gabinet cieni, który w każdej chwili może zastąpić urzędujący rząd. Z podobną inicjatywą w 2018 roku wystąpiła Platforma Obywatelska, przygotowując się do wyborów parlamentarnych, jednak plan się nie powiódł – Prawo i Sprawiedliwość przejęło władzę w państwie.

Inaczej sytuacja wygląda w państwach gdzie funkcjonują progi wyborcze, które ograniczają możliwość wejścia licznych partii do parlamentu. W Rzeczypospolitej Polskiej taki próg wynosi 5% poparcia w skali kraju.

R1OxAzL6q6RIT
Posłanki opozycji ubrane na tęczowo podczas ponownego zaprzysiężenia prezydenta Andrzeja Dudy. Na jaki problem chciały w ten sposób zwrócić uwagę?
Źródło: Krzysztof Gawkowski, tylko do użytku edukacyjnego.

Uprawnienia opozycji w Polsce i na świecie

Joanna Załuska

Obserwując Sejm można odnieść wrażenie, że dla rządzących opozycja parlamentarna to jedynie balast, który na szczęście można ignorować, gdy ma się wystarczającą większość. Tymczasem opozycja ma do spełnienia ważną rolę.

opozycja Źródło: Joanna Załuska. Cytat za: Opozycja – co może i dlaczego jest potrzebna?, Komunikat prasowy, 3.07.2017 r., dostępny w internecie: batory.org.pl [dostęp 9.02.2020 r.].

Ugrupowania opozycyjne w Polsce nie mają żadnych indywidualnych uprawnień. Sprowadzają się one do zadawania pytań, składania interpelacji, przygotowywania projektów ustaw i uchwał, zgłaszania do nich poprawek. „Najmocniejszym” z nich jest złożenie wniosku o wotum nieufności wobec rządu bądź konkretnego ministra. Jednak należy pamiętać, że podczas głosowania decyduje większość parlamentarna, która należy do partii lub koalicji rządzącej, dlatego funkcjonuje pogląd, że opozycja w Polsce nie ma realnego wpływu na porządek obrad sejmu. Kontrolę nad jego obradami sprawuje marszałek sejmu lub prezydium sejmu, dlatego w 2010 roku ówczesna opozycja w postaci Prawa i Sprawiedliwości zaproponowała zmianę sytuacji opozycji parlamentarnej w postaci „pakietu demokratycznego”, czyli:

  • przyznania klubom opozycyjnym prawa do wprowadzenia jednego punktu do porządku dziennego posiedzenia sejmu;

  • uznania wyłącznego prawa posłów opozycji do kierowania pytań do premiera i członków Rady Ministrów;

  • likwidacji obowiązku pierwszego czytania projektu ustawy nie później niż sześć miesięcy od jego zgłoszenia.

Propozycja ta nie została zrealizowana. Już samo zawarte w niej zestawienie pokazuje, jak bardzo jest ograniczona rola opozycji parlamentarnej w Rzeczypospolitej Polskiej w porównaniu z innymi państwami europejskimi.

Słownik

koalicja
koalicja

inaczej: sojusz, porozumienie

koalicja rządowa
koalicja rządowa

porozumienie, jakie zawierają partie reprezentowane w parlamencie w celu stworzenia większości pozwalającej na swobodne funkcjonowanie rządu

opozycja
opozycja

grupa osób lub partia czy partie polityczne, które nie zgadzają się z polityką rządu i dążą do jego zmiany; najczęściej jest to opozycja parlamentarna złożona z polityków partii, które nie tworzą większości rządowej

opozycja pozaparlamentarna
opozycja pozaparlamentarna

forma opozycji występującej poza parlamentem

próg wyborczy (klauzula zaporowa)
próg wyborczy (klauzula zaporowa)

minimalna wysokość poparcia dla partii politycznej lub komitetu wyborczego; jego przekroczenie pozwala uczestniczyć w podziale mandatów