Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

System polityczny w różnych ujęciach

Ujęcie instytucjonalne sprowadza system politycznysystem politycznysystem polityczny do procesu, w którym główny nacisk położony został na wyodrębnienie instytucji wchodzących w jego skład oraz relacje zachodzące między nimi. Są to instytucje, za których pośrednictwem podejmowane są decyzje politycznedecyzja politycznadecyzje polityczne.

RMuV7fQmVVT4e1
Georg Jellinek (1851–1911)
Źródło: Universitätsbibliothek Heidelberg, licencja: CC BY-SA 4.0.

Ujęcie instytucjonalne wywodzi się z tradycji zapoczątkowanej przez Georga Jellinka (1851‑1911) i kontynuowanej przez Maksa Webera (1864‑1920), utożsamiającej system polityczny z ustrojem państwa.

Normy i zasady regulujące funkcje oraz wzajemne relacje między elementami systemu politycznego stanowią podstawę ujęcia normatywnego. Obieg informacji między poszczególnymi elementami składowymi systemu politycznego jest punktem wyjściowym ujęcia komunikacyjnego.

Ujęcie strukturalno‑funkcjonalne traktuje system polityczny jako proces polityczny, który koncentruje uwagę na wyodrębnieniu i charakterystyce swoich części składowych. Dokonuje się to w ramach poszczególnych wspólnot, takich jak: państwo, partie polityczne, związki zawodowe, zrzeszenia przedsiębiorstw itd. Istotą jest tu dynamiczny proces społeczny, a w nim – przetwarzanie impulsów społecznych w decyzje i działania polityczne. W ujęciu strukturalno‑funkcjonalnym elementy systemu politycznego wzajemnie oddziałują na siebie i kształtują sposoby i wzorce zachowania jednostek oraz innych podmiotów stosunków społecznych. Jak twierdzi Gabriel Abraham Almond:

Gabriel Abraham Almond A developmental approach to political systems

Systemy społeczne nie składają się z konkretnych jednostek, a z ról. Na rodzinę składają się role matki i ojca, męża i żony, rodzeństwa itd. Rodzina to zespół wchodzących ze sobą w interakcję ról odgrywanych przez grupę jednostek, które mogą mieć również inne role – poza rodzinnymi – i w związku z tym być częścią innych systemów społecznych. W ten sam sposób system polityczny składa się z ról obywateli, podmiotów życia politycznego i wyborców, którzy – zależnie od okoliczności – wchodzą w interakcje z ustawodawcą, biurokracją, systemem sądownictwa itd. Te same jednostki, które odgrywają konkretne role w ramach systemu politycznego, odgrywają również role w innych systemach społecznych – gospodarce, wspólnocie religijnej, rodzinie, stowarzyszeniach. W momencie, kiedy jednostki dokonują decyzji politycznych – głosują, demonstrują – zmieniają swoją rolę z niepolitycznej na polityczną.

almond Źródło: Gabriel Abraham Almond, A developmental approach to political systems, [w:] Lynn T. White, Ikuo Kabashima, Political System and Change: A World Politics Reader, tłum. Paulina Wierzbińska, Princeton 1986, s. 46.

Ujęcie systemowe z kolei rozpatruje wzajemne i bezpośrednie oddziaływanie (interakcje) systemu politycznego i jego otoczenia. Koncepcja ta zakłada, że żadna część większego układu politycznego nie jest samodzielna, a wszystkie jego części są ze sobą powiązane.

Jak działa system polityczny?

Według Davida Eastona system polityczny sprowadza się do trzech etapów:

  • wejście (input);

  • proces wewnątrz systemowego przetworzenia – przetworzenie (conversion);

  • wyjście (output).

RVvFie79HbhHc
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Wejścia i wyjścia są relacjami między systemem a otoczeniem, przetworzenie zaś jest procesem wewnętrznym. Żądania i poparcia, które wchodzą do systemu politycznego z otoczenia, aktywnie wpływają na decyzje i programy podejmowane przez system, dostarczając tym samym zasobów umożliwiających systemowi politycznemu realizację decyzji i programów.

Informacyjno‑energetycznym wejściem do systemu politycznego są żądania, przez które system zyskuje wiedzę o oczekiwaniach, oraz poparcia pobudzające go do działań (legitymizacjilegitymizacjalegitymizacji). Wejście odgrywa niezwykle ważną rolę, dzięki której system jest w stanie zsumować i ocenić liczbę zdarzeń, jakie dzieją się w otoczeniu. Wejścia mogą pochodzić z trzech źródeł, którymi są:

  • społeczeństwo;

  • elity polityczne (np. głowy państw, ministrowie, parlamentarzyści);

  • otoczenie międzynarodowe (groźby, inwazje, pomoc ze strony innych systemów politycznych).

Oddziaływania płynące z otoczenia i określane przez wejście to również zbiór systemów: gospodarczego, społecznego i kulturalnego. Dzięki działaniu wejścia system otrzymuje dane nie tylko o rodzaju i liczbie środków, jakie ma do zabezpieczenia realizacji swoich decyzji, ale również o źródłach, z których środki te może czerpać. Wyjścia to uchwycenie całokształtu konsekwencji płynących z działań systemu politycznego. Mogą one mieć postać:

  • ekstrakcji;

  • regulacji;

  • dystrybucji;

  • symboli.

Wywierają określony wpływ na zmiany w otoczeniu, które z kolei wpływają na system polityczny. Podjęte decyzje ujawniają się zatem przy wyjściach systemu politycznego. Treść tych decyzji oddziałuje na zasadzie sprzężenia zwrotnego na żądania i poparcia, zapewniając (lub nie) pożądaną równowagę polityczną. Wzrost liczby żądań lub spadek poparcia wskazuje, w jakim miejscu znajduje się system polityczny.

Podjęcie decyzji politycznej następuje w wyniku przetworzenia (konwersji), które jest wewnętrznym procesem systemu. Jego zadanie to przetwarzanie żądań, zanim trafią do ośrodków decyzyjnych instytucji politycznych. Celem jest dostarczenie instytucjom politycznym materiałów przygotowanych do dokonywania wyboru optymalnej decyzji politycznej. Mechanizm przetworzenia obejmuje działania od momentu ustalenia treści żądania aż do decyzji politycznej. Każdy system polityczny otrzymuje więcej żądań niż jest w stanie przetworzyć, dlatego też zachodzi konieczność określania hierarchii ważności i kolejności realizacji. W ujęciu racjonalnym system polityczny tworzą zależności, zachodzące w procesie walki o władzę lub o jej utrzymanie.

Encyklopedia politologii

System polityczny rozumiany jest tu jako system konstrukcyjny powstający w procesie badawczym. Jego działania obejmują odkrywanie i uporządkowanie relacji podporządkowania, współpracy, rywalizacji czy walki. Prowadzi to do szerszego potraktowania aspektu opisowego, czyli funkcjonowania systemu, kosztem aspektu normatywnego.

ency Źródło: Encyklopedia politologii, red. Wojciech Sokół, Marek Żmigrodzki, 1999, s. 208.

Warunki efektywnego działania systemu politycznego

W literaturze politologicznej wskazuje się na trzy podstawowe warunki efektywnego działania i funkcjonowania systemu politycznego:

R1MYoMtBgz8zh
Pionowa oś czasu.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Powyższe kryteria muszą być spełnione, aby system polityczny można było określić mianem efektywnego.

Podsystemy systemu politycznego

Rmbhc7WuexTyQ
Instytucjonalny Do podsystemu instytucjonalnego należą różnorodne struktury organizacyjne, np.: aparat państwowy, partie polityczne, zinstytucjonalizowane grupy interesu, które odgrywają rolę inicjującą zarówno w stosunku do pozostałych podsystemów, jak i całego systemu politycznego. W swojej działalności w rozstrzygającym stopniu określają treść systemu politycznego, kierunki jego działania oraz charakter obowiązujących norm., Funkcjonalny Podsystem funkcjonalny w swoim założeniu dąży do działania, które przyczyni się do zachowania systemu w długim okresie, czyli do podtrzymania istniejącego stanu oraz do jego dalszego rozwoju., Regulacyjny Podsystem regulacyjny (normatywny) funkcjonuje na podstawie różnorodnych norm. Należą do niego np.: normy prawne, pozaprawne (autonomiczne), reguły nienormatywne czy prawo zwyczajowe, za pomocą których regulowane są stosunki społeczno-polityczne. Posiadają one decydujące znaczenie w relacji władzy i społeczeństwa. W ramach reguł tego podsystemu toczy się życie polityczne kraju., Komunikacyjny Podsystem komunikacyjny obejmuje ogół związków i stosunków, np. między partiami politycznymi, parlamentem czy rządem, w ramach których wyróżnić można:
- związki wspierające system polityczny;
- związki naruszające jego podstawy;
- związki bierne w stosunku do procesów zachodzących w systemie politycznym.

Otoczenie systemu politycznego

Największe znaczenie (z punktu widzenia charakterystyki systemu politycznego) mają związki podtrzymujące oraz naruszające system polityczny, które decydują o stopniu jego stabilności. Społeczeństwo współczesne jest złożone i wewnętrznie zróżnicowane. Jego istnienie i funkcjonowanie jest określone i zależne od wzajemnego oddziaływania ściśle ze sobą powiązanych różnorodnych systemów – jest zatem uwarunkowane związkami z innymi sferami działania. Dlatego też system polityczny obejmuje sferę wewnętrzną i zewnętrzną.

RWJLy3Dm5xgxB
Sfera wewnętrzna Sfera wewnętrzna sprowadza się do ekonomicznych, społecznych i kulturowych przejawów funkcjonowania społeczeństwa., Sfera zewnętrzna Sferę zewnętrzną, do której zalicza się otoczenie międzynarodowe danego kraju, określa charakter stosunków międzynarodowych, czyli wzajemne relacje danego systemu politycznego z innymi systemami politycznymi.

Powiązania między otoczeniem a systemem politycznym polegają na tym, że z jednej strony otoczenie zasila system polityczny, a z drugiej – pozostaje pod jego silnym oddziaływaniem. Powiązania te pozwalają systemowi politycznemu na przystosowanie się do zmieniających się warunków w jego otoczeniu. Otoczenie to, na które stale oddziałuje system polityczny, zachowuje wobec niego autonomię.

Owa autonomia sprowadza się do możliwości formułowania własnych koncepcji i modyfikowania oraz kontrolowania ich realizacji. Wymaga to również pogodzenia wymogów centralnego kierowania z dążeniami do autonomii innych systemów, stanowiących otoczenie systemu politycznego. Elementy tego otoczenia są niespójne i sprowadzają system polityczny do częstych konfliktów i sprzeczności. Dlatego też jest on zmuszony do nieustannego poszukiwania nowych rozwiązań, prowadzących do jego integrowania z otoczeniem oraz zapobiegania jego potencjalnej destabilizacji.

Słownik

decyzja polityczna
decyzja polityczna

świadomy ukierunkowany akt nielosowego i nieprzypadkowego wyboru jednego działania ze zbioru działań politycznych lub powstrzymanie się od działań; decyzje polityczne określają cele, metody, środki ich realizacji przez podmioty polityczne; podejmowane działania służą do zawierania koalicji lub innego rodzaju współpracy bądź do krytyki jako opozycja; obie strony dążą do dostępu do dystrybucji cenionych dóbr i regulacji dostępu do władzy politycznej

legitymizacja
legitymizacja

legitymacja; w szerokim sensie uzasadnienie bądź prawomocność określonej instytucji społecznej; najczęściej mówi się o legitymizacji władzy, państwa czy prawa

system polityczny
system polityczny

ogół organów państwowych, partii politycznych oraz organizacji i grup społecznych, uczestniczących w działaniach politycznych w ramach danego państwa oraz ogół generalnych zasad i norm regulujących wzajemne stosunki między nimi

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida