Przeczytaj
Kapitał społeczny i zaufanie
Pojęcie kapitału społecznegokapitału społecznego jest powszechnie używane w socjologii i innych naukach społecznych. Jak wiele innych, jest to pojęcie wieloznaczne. Zanim zaczęto się nim posługiwać na gruncie nauk społecznych, socjologowie szukali odpowiedzi na pytanie, jakie czynniki powodują, że ludzie współpracują ze sobą, i jaki rodzaj współdziałania podtrzymuje istniejący ład społeczny. Teoretycy kapitału społecznego widzieli ten problem inaczej. Interesowało ich to, w jaki sposób jednostki i grupy społeczne, konstruując sieć powiązań z innymi aktorami społecznymi, pomnażają swoje zasoby pozwalające im zająć określone miejsce w strukturach społecznych, politycznych i ekonomicznych społeczeństwa. Poza tym wspólnym podejściem do problemu wiele ich różniło w zakresie samego definiowania kapitału. Dla jednych jest to dobro indywidualne (prywatne), dla innych społeczne (publiczne).
Kapitał społeczny: mój czy nasz, dobry czy zły?
Kapitał inwestycyjny może pozostawać w twoich rękach lub być własnością organizacji albo wspólnoty. Czy tak samo można rozumieć kapitał społeczny? Czy w ogóle „społeczny” może charakteryzować jednostkę?
![Ilustracja przedstawia młodego mężczyznę w garniturze. Siedzi on na tle ściany na której znajdują się dwa obrazy, spogląda do przodu.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R3J96oKQ5JTa6/1645623805/2eJNFNZdCvG9GXazKbQRFzZMbm0cwZQu.jpg)
Swoistej odpowiedzi udzielił Pierre Bourdieu. Jego zdaniem jednostki różnią się od siebie habitusamihabitusami determinowanymi warunkami ich społecznej egzystencji. Habitusy to wykształcone przekonania, dyspozycje trwale organizujące praktykę społeczną jednostek (efekt uspołecznienia jednostek). Sytuacje społeczne, w jakich znajduje się podmiot, są rodzajem gry toczonej między uczestnikami życia społecznego w polu. PolePole jest rozumiane jako sieć obiektywnych relacji między pozycjami. Przedmiotem rywalizacji jest miejsce w strukturze tak zdefiniowanego pola, możliwość włączania lub wykluczania z pola podmiotów i ustalanie reguł gry toczonej w polu. Przykładem może być pole muzyki popowej tworzone przez kompozytorów, wykonawców, krytyków muzycznych oraz producentów i nadawców. W tak rozumianym polu ustalana jest pozycja twórców, wykonawców i innych uczestników. Wypracowywane są kryteria oceny artystycznych wytworów. Rywalizacja między podmiotami jest możliwa dzięki posiadanym przez nie zasobom, które w toku gry mogą być uruchamiane jako kapitały. Przez kapitał społeczny Bourdieu rozumiał:
Zaproszenie do socjologii refleksyjnejKapitał społeczny jest natomiast sumą zasobów, aktualnych i potencjalnych, które należą się jednostce lub grupie z tytułu posiadania trwałej, mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanej sieci relacji, znajomości, uznania wzajemnego. To znaczy, jest sumą kapitałów i władzy, które sieć taka może zmobilizować.
Źródło: Pierre Bourdieu, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, red. Loic Wacqant, Warszawa 2001, s. 104–105.
Kapitał społeczny definiuje zatem zasoby indywidualne, ale są one powiązane z innymi zasobami. Biorą udział zaspokajaniu potrzeb jednostek, ale ten proces ma charakter społeczny: jednostki konfrontują się w nim ze sobą nawzajem.
Kapitał finansowy można różnie spożytkować – dobrze albo źle, roztropnie lub nierozsądnie. Czy podobnie jest z kapitałem społecznym? Czy rację ma Bourdieu, dla którego jednostka, wykorzystując własny kapitał przy zaspokajaniu potrzeb, może to zrobić kosztem zbiorowości?
![Ilustracja przedstawia mężczyznę w starszym wieku. Siedzi on przy stole podpierając głowę dłonią. Ubrany jest w koszulę i krawat. Ma pogodną, zamyśloną twarz, duże oczy, duże brwi, łysinę. Mężczyzna spogląda do przodu.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R17Flb7I3jbCi/1645623806/2aQuEs06p6NtYggU2xb06olLfkkCobaF.jpg)
Najbardziej znanej odpowiedzi udzielił na to pytanie Robert Putnam, rozwijając koncepcję Jamesa Samuela Colemana. Coleman twierdził, że jednostki nie mają wpływu na wielkość i jakość kapitału społecznego. Nie jest on bowiem dobrem prywatnym, jak u Bourdieu, a dobrem publicznym, które może być wykorzystane, spożytkowane przez jednostkę w jej aktywności w różnych wymiarach życia społecznego. Formami kapitału społecznego są: zobowiązania; oczekiwania; potencjał informacyjny; normy i sankcje.
Najpełniej formy te ujawniają się w strukturach społecznych o gęstej sieci relacji między uczestnikami (np. w rodzinie, społeczności lokalnej o wspólnotowym charakterze). Jeśli grupy podzielają wspólny system wartości, norm i reguł działania, a od ich przestrzegania zależy status grupy we wspólnocie, to tym bardziej skłonne są do kooperacji, wspólnego działania z innymi grupami funkcjonującymi w tej wspólnocie.
![Ilustracja przedstawia mężczyznę w średnim wieku w czasie wykładu. Mężczyzna stoi koło katedry, przed nim znajdują się rzędy krzeseł dla studentów. W drugim rzędzie siedzi studentka zwrócona twarzą do przodu do wykładowcy.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/ROAWaXuFaoDG8/1645623807/1PCxvGJVXLEmnbRVWGsfryadFvcxCeuy.jpg)
Putnam twierdził, że kapitał społeczny jest wytworem wspólnoty politycznej. Tworzący ją obywatele, którzy wyróżniają się cnotami takimi jak: solidarność, zaufanie, tolerancja, poszanowanie dobra wspólnego, dzięki zaangażowaniu potrafią formułować i osiągać wspólne cele. Zdaniem Putnama możliwe i konieczne jest uzgadnianie indywidualnych interesów z celami wspólnoty politycznej. Dzięki temu cele indywidualne nie stoją w sprzeczności z dobrem ogółu. Podstawowymi składowymi kapitału społecznego są zaufanie i normy wzajemności.
Kapitał społeczny: dwa komponenty i trzy typy
Niezależnie od konkretnych podejść teoretycznych można wyróżnić dwa główne komponenty kapitału społecznego.
Na podstawie koncepcji Roberta Putnama (uzupełnionej przez Michaela Woolcocka) można wyróżnić trzy typy kapitału społecznego:
![Ilustracja przedstawia schemat organizacji o charakterze mafijnym. Na samym szczycie organizacji znajduje się szef (Don), który ma doradców (Consigliere). Na niższym poziomie znajduje się Podszef (Capo bastone), który zarządza Kapitanami (Caporegime) , zaś Kapitanowie zarządzają żołnierzami (Soldaki). Żołnierze mają współpracowników (Soldati).](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1QMCsfdkkK51/1645623811/1Pg1EtQ1Xqhuq3YwSzJpxKCAcUHGXBRc.png)
Pomiar kapitału społecznego
Kapitałem społecznym interesują się obecnie zarówno naukowcy, jak i praktycy. Wszystkie jego koncepcje odwołują się do wspólnych korzeni teoretycznych wypracowanych przez socjologów, ale nie ma jednego standardu pomiarowego. Sposób rozumienia kapitału społecznego ujawnia się w tym, jak badacze i instytucje mierzą jego poziom w społeczeństwie.
Sposoby są zróżnicowane: od prostych (bazujących na kilku pytaniach) do bardzo złożonych (kilkadziesiąt pytań i skomplikowana statystyka).
Kwestionariusz pytań do badania poziomu kapitału społecznego. Zastosowano w nim przykładowe pytania jako wskaźniki (odnoszące się do sytuacji życiowych badanych osób) wymiarów kapitału w społeczeństwach (koncepcja wymiarów według Banku Światowego).
Pytanie 1. Ilu osobom spoza rodziny zwierzyłbyś się ze swoich kłopotów w szkole lub problemów osobistych? Podaj przybliżoną liczbę takich osób.Pytanie 1. Ilu osobom spoza rodziny zwierzyłbyś się ze swoich kłopotów w szkole lub problemów osobistych? Podaj przybliżoną liczbę takich osób.
LICZBA OSÓB: …
Pytanie 2. Co myślisz o zaufaniu do innych ludzi – czy można im ufać czy też nie? Wybierz jedną z podanych odpowiedzi.Pytanie 2. Co myślisz o zaufaniu do innych ludzi – czy można im ufać czy też nie? Wybierz jedną z podanych odpowiedzi.
Zdecydowanie można ufać innym ludziom.
Raczej można ufać innym ludziom.
W kontaktach z ludźmi należy zachować ostrożność.
Raczej nie można ufać innym ludziom.
Zdecydowanie nie można ufać innym ludziom.
Pytanie 3. Czy wykonałeś w ciągu ostatnich 6 miesięcy jedną z poniższych czynności?Pytanie 3. Czy wykonałeś w ciągu ostatnich 6 miesięcy jedną z poniższych czynności?
CZYNNOŚCI | TAK | NIE | NIE DOTYCZY |
---|---|---|---|
Pomaganie jakiejś organizacji lokalnej jako wolontariusz | |||
Uczestnictwo w lokalnej imprezie (np. festynie) | |||
Pomaganie sąsiadom w zakupach lub innych drobnych sprawach; wyniesienie śmieci, przypilnowanie dziecka itp. | |||
Działania na rzecz społeczności lokalnej: sąsiadów, „blokowiska”, dzielnicy |
Pytanie 4. Wskaż usługi, których twoja rodzina potrzebuje, a z których nie może korzystać z powodu braku środków (czasu i/lub pieniędzy)?Pytanie 4. Wskaż usługi, których twoja rodzina potrzebuje, a z których nie może korzystać z powodu braku środków (czasu i/lub pieniędzy)?
RODZAJ USŁUG | TAK | NIE | NIE MA TAKIEJ POTRZEBY |
---|---|---|---|
Komunikacja z innymi miejscowościami | |||
Wyjścia do kina, teatru itp. | |||
Usługi opiekuńcze nad niepełnosprawnymi | |||
Usługi porządkowe (pranie, sprzątanie, naprawy) |
Pytanie 5. Czy masz dostęp do:Pytanie 5. Czy masz dostęp do:
RODZAJ USŁUG | TAK | NIE | NIE MA TAKIEJ POTRZEBY |
---|---|---|---|
Internetu | |||
Telefonu | |||
Telewizji | |||
Radia | |||
Prasy |
Słownik
dyspozycje podmiotu nabyte w procesie socjalizacji i w toku życia jednostki, w części nieuświadamiane, którymi kieruje się podmiot w relacjami z innymi ludźmi i w sytuacjach problemowych
wiedza, umiejętności oraz inne właściwości podmiotu umożliwiające tworzenie osobistego, społecznego i ekonomicznego dobrostanu (źródło: Bank Światowy)
według Bourdieu jest zasobem jednostki osiągniętym dzięki trwałym relacjom z innymi jednostkami lub grupami, znajomościom i wzajemnym uznaniu; według Putnama jest cechą organizacji społeczeństwa: odnosi się do takich cech organizacji społeczeństwa, jak zaufanie, normy i powiązania, które mogą zwiększyć sprawność społeczeństwa, ułatwiając skoordynowane działania; kapitał społeczny w tym ujęciu nie jest dobrem prywatnym, ale publicznym; według Colemana jest specyficznym zasobem jednostek, tkwiącym w relacjach pomiędzy podmiotami, dzięki któremu możliwe jest osiągnięcie celów jednostkowych i grupowych
dodatkowe nakłady materialne i niematerialne, dzięki którym możliwa jest wymiana pomiędzy podmiotami
reguły (normy) obowiązujące w społeczeństwie, nakazujące ufność wobec innych i wywiązywanie się z podjętych zobowiązań
rozpowszechnione w społeczeństwie reguły przyzwalające na oszukiwanie innych, osiąganie i maksymalizowanie korzyści kosztem innych członków zbiorowości (społeczeństwa)
w koncepcji Bourdieu jest tworzone przez działających aktorów, grających w przestrzeni społecznej o zdefiniowanych granicach, którzy tworzą sieć relacji pomiędzy pozycjami zajmowanymi w polu
sieć relacji pomiędzy podmiotami w obrębie zbiorowości społecznych i pomiędzy zbiorowościami; dzięki analizie tych relacji możemy zdefiniować pozycję jednostek i grup społecznych w adekwatnie zdefiniowanej przestrzeni społecznej: zbiorowości terytorialnej, regionalnej czy społeczeństwie globalnym
przypisanie aktualnym i przyszłym działaniom innych ludzi uczciwych zamiarów, intencji
zdaniem Putnama to podzielane i podtrzymywane wartości i normy, w tym norma wzajemności oraz sieci obywatelskiego zaangażowania