Dla zainteresowanych

Aby dowiedzieć się więcej na temat filozofii Barucha Spinozy, zapoznaj się z poniższymi materiałami:

DeterminizmdeterminizmDeterminizm i doktryna moralna

W aspekcie materialnym światem rządzą prawa przyrody, które Spinoza na wzór Kartezjusza ujmuje mechanistycznieujęcie mechanistyczneujmuje mechanistycznie. W aspekcie idealnym świat rządzi się prawami logiki. Nie są to jednak dwa różne procesy, lecz, jak pokazaliśmy wyżej, jeden i ten sam proces. Z jakiejkolwiek strony spojrzymy na świat, jest on ściśle zdeterminowany i nie ma w nim miejsca na tradycyjnie rozumianą wolność. Wolność to kolejna wielka ludzka iluzja. Człowiek jest immanentnąimmanencjaimmanentną (nieodłączną − tzn. jest w grze i nie może z niej wyjść) częścią ściśle zdeterminowanego świata. Inaczej więc niż Kartezjusz Spinoza nie przeciwstawia człowieka przyrodzie, nie istnieje też żaden transcendentnytranscendentnytranscendentny (zewnętrzny w stosunku do świata − taki jakby doskonały programista) Bóg i prawodawca moralny.

bg‑azure

Spinoza i antyczni stoicy

Tradycyjnie uważa się, że Spinoza inspirował się antycznym stoicyzmem przede wszystkim na gruncie etyki. Współczesne badania wykazują, że poglądy Spinozy bardzo przypominały ontologiczne stanowisko tzw. Starszej StoistoicyStarszej Stoi (której wszystkie pisma zaginęły). Jedynie determinizmowi nie nadawano w Stoi postaci mechanicystycznej. Stoicy najprawdopodobniej nie mieliby też zrozumienia dla geometrycznej formy wykładu.

Zasady moralnościmoralnośćmoralności na wzór stoików wywodzi Spinoza z natury: dobre jest to, co sprzyja naturalnym potrzebom człowieka jako istoty przyrodniczej, czyli jako nieodłącznej części natury. Tym samym Spinoza odrzuca dominujące w tradycji zachodniej myślenie w kategoriach celu i zastępuje je myśleniem w kategoriach przyczyny: nie pragniemy jakiejś rzeczy, bo ją uważamy za dobrą, ale uważamy ją za dobrą, bo jej pragniemy. Motywem przewodnim etyki Spinozy jest naturalistycznie rozumiana dążność do samozachowania i samodoskonalenia.

Baruch Spinoza Etyka..., cz. III, tw. 7

Dążność każdej rzeczy do pozostawania w swym istnieniu nie jest niczym innym jak aktualną istotą samej tej rzeczy.

cyt1 Źródło: Baruch Spinoza, Etyka..., cz. III, tw. 7, tłum. I. Myślicki.
REtZndH8bWURG1
Tycjan, Miłość niebiańska i miłość ziemska, 1514
Realizacja tej podstawowej dążności stanowi kryterium dobra: dobry jest taki stan rzeczy, w którym udaje się nam zachować i doskonalić swe istnienie, zły zaś taki, w którym nam się to nie udaje. W aspekcie cielesnym przejawem dobra jest przyjemność, w aspekcie idei — poznanie prawdy. Wzrost doskonałości umysłu i ciała są jednym i tym samym.
Źródło: domena publiczna.
Baruch Spinoza Etyka..., cz. III, tw. 11

Cokolwiek wzmaga lub pomniejsza, podtrzymuje lub hamuje moc działania naszego ciała, tego idea wzmaga lub pomniejsza, podtrzymuje lub hamuje moc myślenia naszej duszy.

cyt2 Źródło: Baruch Spinoza, Etyka..., cz. III, tw. 11, tłum. I. Myślicki.

Słownik

determinizm
determinizm

(łac. determinare – ograniczać, określać) filozoficzny pogląd, zgodnie z którym zajście każdego zdarzenia (zjawiska) jest wyznaczone jednoznacznie przez zdarzenie (zjawisko) poprzedzające je w czasie; stanowi zasadę wyjaśnienia prawidłowości i przewidywania zdarzeń (zjawisk); determinizm jest rozumiany niekiedy jako twierdzenie, iż wszystkie zjawiska podlegają jakimś prawidłowościom, niekiedy — prawidłowościom jednoznacznym, w innych przypadkach — prawidłowościom przyczynowym

immanencja
immanencja

(łac. immanens – tkwiący w czymś, wewnętrzny) w filozofii oznacza pozostawanie wewnątrz czegoś lub niezależność bytową od czynnika zewnętrznego

moralność
moralność

(łac. moralis – dotyczący obyczajów) ogół ocen i norm moralnych przyjętych w danej zbiorowości społecznej (zbiorowości, klasie lub grupie społecznej; środowisku) w określonej epoce

stoicyzm
stoicyzm

(gr. stoá – portyk, kolumnada) jeden z trzech głównych nurtów filozofii okresu hellenistycznego, zainicjowany przez Zenona z Kition; system filozoficzny głoszący atomizm i zasadę niewzruszoności – nieodczuwania żadnych emocji, zdystansowanie od spraw bieżących

transcendentny
transcendentny

(łac. transcendere — przekraczać) wykraczający poza namacalną, możliwą do poznania rzeczywistość

ujęcie mechanistyczne
stoicy