Pytanie o to, czym zajmuje się socjologia, jest powiązane z pytaniem: czym jest dla nas społeczeństwo. Nie ma jednej, zadowalającej odpowiedzi, ale poszukując tej właściwej, zawsze warto pamiętać o tym, że społeczeństwo, nawet jeśli jest czymś więcej niż sumą jednostek, to przecież tworzą je ludzie.

Piotr Sztompka Dziesięć tez o socjologii

Przedmiot socjologii to relacje międzyludzkie realizujące się poprzez działania: inaczej – przestrzeń międzyludzka w nieustannym procesie stawania się. Społeczeństwo to nic innego jak obszar bycia z innymi, nieustannie zmienna sieć międzyludzkich odniesień. Społeczeństwo nie istnieje, lecz staje się, bowiem w każdym momencie o jego kształcie decyduje to, co ludzie robią, jak działają z innymi, wobec innych, przeciw innym, we współpracy, konkurencji i walce, w miłości i nienawiści, przyjaźni i wrogości.

sztompka Źródło: Piotr Sztompka, Dziesięć tez o socjologii, „Nauka” 2012, nr 4, s. 9.
RMXHegT7AOrz4
Zastanów się, jak rozumiesz stwierdzenie „społeczeństwo nie istnieje, lecz staje się”. Czy zgadzasz się z nim?
Źródło: Daniel Frese, domena publiczna.

Problemy badawcze w ujęciu różnych teorii socjologicznych

Socjologia jest nauką empiryczną. To znaczy, że socjologowie – badacze, zbierają w swoich badaniach materiał empiryczny obrazujący różne fakty, zjawiska i procesy społeczne, by następnie, w toku interpretacji danych, nadać im sens. W taki mniej więcej sposób formułowane są teorie socjologiczne wyjaśniające różne aspekty budowy społeczeństwa i jego funkcjonowania. Głównym problemem, który rozwiązują poszczególne teorie, jest kwestia sytuowania się jednostki w świecie społecznym, ładu społecznego, w którym trwanie i zmiana są wzajemnie dopełniającymi się aspektami społeczeństwa. Rozwijając tę ogólną perspektywę, można na socjologię spojrzeć jak na naukę rozwiązującą setki szczegółowych, konkretnych problemów socjologicznych. Problemy te są widoczne między innymi w pytaniach kwestionariuszy wywiadu socjologicznego – jednego z narzędzi badań empirycznych, prowadzonych obecnie na świecie w ilości co najmniej kilkudziesięciu tysięcy rocznie.

Przykładowe tematy kwestionariuszy

R19L2oXmur1og
Ilustracja interaktywna przedstawia kobietę, która trzyma na kolanach formularz. Jest on częściowo wypełniony. W pobliżu kobiety znajduje się szklany stolik i kanapa. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Struktura dochodów i wydatków polskich gospodarstw domowych oraz sposób, w jaki Polacy gospodarują pieniędzmi. 2. Struktura wyznawanych wartości: co dla Polaków jest ważne i w jakim stopniu. 3. Stosunek do pracy zawodowej i wartościowanie różnych elementów sytuacji zawodowej. 4. Zaufanie do składników porządku instytucjonalnego w naszym kraju.
Oprac. na podst.: Diagnoza społeczna, kwestionariusze, (red.) Janusz Czapiński, Tomasz Panek, Warszawa 2000.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Teorie socjologiczne

funkcjonalizm

Wśród klasyków teorii funkcjonalistycznych wymienia się: Bronisława Malinowskiego, Alfreda Radcliffe'a‑Browna, Roberta K. Mertona, Talcotta Parsonsa. Funkcjonalizm zakłada, że ład społeczny oparty jest na konsensusiekonsensuskonsensusie moralnym zbudowanym wokół wartości i norm obecnych w kulturze. Dostarczają one podmiotom działającym niezbędne cele i uprawomocniają działania. Społeczeństwo jako całość jest systemem wewnętrznie zintegrowanym, w którym podstawowe elementy mają zdefiniowane funkcje. Zapewniają całości stabilność i rozwój. Z tego też powodu w funkcjonalizmie dyskutowano problem imperatywówimperatywimperatywów funkcjonalnych, czyli warunków koniecznych do działania i rozwoju systemu społecznego. Konsensualny charakter społeczeństwa wyklucza zmiany radykalne. Według funkcjonalistów zmiana systemowa ma charakter ewolucyjny. Funkcjonalizm proponuje systemowy obraz świata, począwszy od rozumienia podmiotu jako swoistego systemu, działania podmiotu, przez większe podsystemy społeczne. Tradycja ta jest kontynuowana przez Niklasa Luhmanna w analizach systemu społecznego.

teoria konfliktu

Do klasyków teorii konfliktu zaliczamy Karola Marksa, Maxa WeberaGeorga Simmla. Przekonanie o tym, iż w każdym społeczeństwie występują na różnych poziomach jego organizacji konflikty, jest tak stare, jak stara jest refleksja nad człowiekiem i społeczeństwem. Wyróżnia się najczęściej trzy sposoby rozumienia konfliktu: strukturalne (sprzeczności interesów związane ze zróżnicowanym dostępem do dóbr); behawioralne (wynikające z rywalizacji między podmiotami) oraz psychologiczne (wynikające z wyobrażeń na temat rzeczywistości i emocjonalnego stosunku do zdarzeń). W ramach teorii konfliktu stworzone zostały dwa alternatywne modele społeczeństwa. Stabilny model społeczeństwa zakłada, że stale występujące konflikty o niewielkim natężeniu w konsekwencji prowadzą (przez zmiany w wewnętrznej strukturze systemu społecznego) do osiągania stanu dynamicznej równowagi systemu. Następstwem konfliktu jest więc zwiększenie spójności systemu, pojawienie się nowych form społecznych i własności systemu. Przyczynia się on do rozwoju innowacji naukowych i technicznych, postępu technologicznego i gospodarczego. W modelu dynamicznym zakłada się, że stronami konfliktu są najczęściej wielkie grupy społeczne pozostające w sporze o władzę i inne zasoby w systemie społecznym. Zmiany społeczne mogą mieć charakter strukturalny: przekształcona struktura społeczna umożliwia realizację nowych interesów grupowych jednej ze stron konfliktu (przed konfliktem upośledzonej w dostępie do dóbr). Intensywność konfliktu oznacza stopień zaangażowania stron konfliktu i wydatkowaną energię, czyli wysiłek włożony w konflikt. Natomiast gwałtowność odnosi się do metod działania i przebiegu konfliktu. Im gwałtowniejszy konflikt, tym częściej zmiany mają charakter nagły.

interakcjonizm symboliczny

Do zwolenników tej teorii należą: John Dewey, Charles Cooley, a twórcą nazwy i głównym popularyzatorem jest Herbert Blumer. Interakcjonizm symboliczny nawiązywał do amerykańskiego pragmatyzmu, a przede wszystkim twierdzenia George'a Herberta Meada, że człowiek może być przedmiotem (obiektem) swoich własnych działań.
Interakcja symboliczna (lub inaczej: interakcja interpretacyjna) jest społecznym działaniem, w którym co najmniej dwie osoby oddziałują na siebie w procesie komunikacji, zmieniając wzajemnie swoje działania. Partnerzy interakcji zwykle oczekują, że podjęta interakcja będzie przebiegać według określonego, znanego im wzoru. Dlatego interakcje muszą się opierać na definicji sytuacji. Jest to rozpoznanie ról pełnionych przez uczestników interakcji oraz warunków przebiegu interakcji między podmiotami odgrywającymi konkretne role. Wytworem interakcji jest sieć powiązań między uczestnikami interakcji. Jest ona na tyle trwała, na ile powtarzalne, regularne są owe interakcje. Według interakcjonistów świat społeczny pozbawiony jest sztywnych struktur. Jest strumieniem działań podmiotów i związanych z nimi rozstrzygnięć i rezultatów. Obserwowana regularność form społecznej organizacji jest konsekwencją negocjacji znaczeń między aktorami i odpowiedniego dostosowywania działań jednostek. Społeczeństwo jest procesem, w którym dochodzi do koordynacji działań jednostek przez interakcje symboliczne. Organizacja społeczna tworzy ramy, w których przebiegają interakcje.

Narzędzia i metody badawcze stosowane w socjologii

Socjologowie w swoich badaniach empirycznych interesują się wszelkimi ludzkimi działaniami. By je poznać, analizują zachowania, wypowiedzi, opinie, systemy organizacyjne lub wytwory materialne pojedynczych osób, albo wytwory kultury jako całości. Socjologowie bardzo rzadko eksperymentują. Metody badawcze najczęściej opierają na obserwacji. Może ona przybierać przeróżne formy i wykorzystywać rozmaite narzędzia do rejestracji danych. Poniższy schemat przedstawia je w wielkim skrócie i uproszczeniu (należy bowiem mówić raczej o grupach metod, a nie metodach pojedynczych rozumianych jako algorytmalgorytmalgorytm pojedynczego działania badawczego).

R1OZ92jK1mQOp1
1. Metody sondażowe oparte na standaryzowanych kwestionariuszach wywiadu. Polegają na zbieraniu wypowiedzi o wyobrażeniach i faktach związanych z badanym zjawiskiem społecznym. Najprostszym przykładem takiego badania jest sondaż przedwyborczy: badacz układa kwestionariusz z pytaniami zamkniętymi (zestaw możliwych odpowiedzi jest w nim z góry ustalony), z populacji badanej losuje statystyczną próbę respondentów, reprezentatywną dla danej populacji pod względem pożądanych cech społecznych (np. wiek, wykształcenie, zawód, miejsce zamieszkania), ankieterzy przeprowadzają wywiady z respondentami, notując ich odpowiedzi na pytania. Następnie poddaje się analizie statystycznej zebrane odpowiedzi i wyciąga wnioski na temat zachowania całej populacji. Badanie przebiega w oparciu o ścisłe zasady statystyki. 2. Analiza dokumentów urzędowych. W takim badaniu socjolog poddaje analizie zawartość różnych dokumentów: statystyk urzędowych, dokumentów opisowych (np. strategie działania) czy też dokumentów pozostających własnością osób prywatnych (np. opinie o przebiegu zatrudnienia). Każdy zestaw dokumentów jest bowiem powiązany z jakimś zjawiskiem społecznym. 3. Wywiady jakościowe. Jakościowy charakter metody oznacza, że materiał jest zbierany w celu zrozumienia jakiegoś zjawiska, a nie wyliczenia wskaźników statystycznych (np. % konkretnej odpowiedzi na pytanie), które je opisują. Socjolog tworzy zestawy zagadnień, które ankieterowi służą do przeprowadzenia pogłębionego wywiadu. Ma on charakter swobodny (poszczególne wywiady nie mają identycznego przebiegu tak jak w metodach sondażowych, mają przebieg jedynie „podobny”). Wynikiem takich badań nie są odpowiedzi na pytania, ale szersze wypowiedzi badanych, które socjolog poddaje interpretacji, bazując na różnych schematach metodologicznych. Wywiady mogą mieć różny charakter: od wypowiedzi na zadany temat do opowieści o całym życiu respondenta. 4. Metoda pamiętnikarska i analiza treści. Tekst jest wytworem kultury. Jako źródło danych socjologicznych traktowany jest bardzo szeroko. Mogą go zawierać pamiętniki pisane przez różnych ludzi na wyraźne zamówienie badacza, ale także ulotki, ogłoszenia czy filmy reklamowe, artykuły publicystyczne, wypracowania szkolne i wiele, wiele innych. Wykorzystywanie treści w badaniu socjologicznym służy pogłębionej analizie sensu różnych aspektów życia społecznego, z którymi te teksty są powiązane. 5. Obserwacja i metody etnograficzne. Dokonując obserwacji, badacz może się wspierać kwestionariuszami, w których notuje wyniki obserwacji. Istotą tych metod jest jednak przyglądanie się (obserwacja), a nie rozmowa. Może mieć ona charakter jawny (np. w badaniu etnograficznym polegającym na wielodniowym uczestnictwie socjologa-badacza w jakimś wydarzeniu grupowym) lub ukryty (np. badanie „tajemniczego klienta” polegające na podpatrywaniu sposobu obsługi klientów w sklepie). 6. Socjologia wizualna Jedna z nowszych metod badawczych, która jako nośnik analizowanych treści wykorzystuje wszelkie obrazy: zdjęcia, filmy, piktogramy i inne znaki graficzne powszechnie używane w komunikacji, a także symbolikę graficzną stosowaną na przykład w reklamie. Z takiej analizy, podobnie jak przy zastosowaniu innych metod związanych z analizą treści, socjolog może się wiele dowiedzieć na temat komunikacji międzyludzkiej oraz wyobrażeń na temat rzeczywistości społecznej.

Słownik

algorytm
algorytm

sposób postępowania, składający się zazwyczaj ze zbioru ściśle określonych kroków o ustalonych zależnościach, który prowadzi do rozwiązania problemu

etnografia
etnografia

jedna z dyscyplin w naukach społecznych zajmująca się badaniem niewielkich zbiorowości etnicznych w celu całościowego opisu kultury tych społeczności

imperatyw
imperatyw

nakaz, reguła postępowania, która nie podlega dyskusji; może to być zasada moralna, ideowa, artystyczna itp.

instytucjonalizacja
instytucjonalizacja

proces społeczny, w wyniku którego niesformalizowane sposoby działania społecznego zostają uregulowane; aktywnościom tym nadana zostaje względnie stała forma i podlegają one społecznym sankcjom; jest to też nadanie istniejącym formom działania społecznego charakteru obowiązującego; w tym sensie instytucją jest nie tylko Urząd Stanu Cywilnego, ale i małżeństwo jako ustabilizowana forma społecznego działania, regulowana normami i zmierzająca do realizacji określonych celów oraz potwierdzania społecznie akceptowanych wartości

konsensus
konsensus

(z łac. consensus – zgoda); w wąskim rozumieniu pojęcie oznaczające zgodę w zbiorowościach społecznych lub społeczeństwie

reprezentatywny
reprezentatywny

mający te same cechy; w przypadku badań społecznych dotyczy prób posiadających te same cechy, co populacja

respondent
respondent

podmiot (najczęściej osoba, ale także podmiot prawny), który przekazuje dane do celów statystycznych; w badaniu sondażowym – osoba wylosowana z populacji, która odpowiada na pytania wywiadu zadawane przez ankietera lub pytania ankiety (poprzez samodzielne wpisywanie odpowiedzi w formularzu)

rola społeczna
rola społeczna

względnie trwałe, spójne oczekiwania, jakie wobec podejmującego rolę członka ma zbiorowość społeczna