Triumf lewicy

Wybory prezydenckie z dnia 8 października 2000 r. zakończyły się zwycięstwem dotychczasowego prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego. Drugie miejsce przypadło Andrzejowi Olechowskiemu, dopiero trzecie zajął lider Akcji Wyborczej SolidarnośćAkcja Wyborcza Solidarność (AWS)Akcji Wyborczej Solidarność (AWS) Marian Krzaklewski.

R1PM5Pjpw4Nlb1
Donald Tusk – polski polityk, współzałożyciel Platformy Obywatelskiej i jej przewodniczący w latach 2003–2014, w latach 2007–2014 prezes Rady Ministrów.
Źródło: European People's Party, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.0.

Klęska wyborcza Mariana Krzaklewskiego oraz konflikty w AWS spowodowały osłabienie, a później rozpad Akcji. Popularność Olechowskiego, której dowiodły wybory prezydenckie, oraz kryzys w Unii WolnościUnia Wolności (UW)Unii Wolności (UW) przyczyniły się do powstania nowego ugrupowania − Platformy Obywatelskiej (PO). Liderami PO, oprócz Andrzeja Olechowskiego, zostali Maciej Płażyński, wywodzący się z AWS, oraz Donald Tusk z Unii Wolności. Rosnąca popularność Lecha Kaczyńskiego, ministra sprawiedliwości w rządzie Jerzego Buzka, umożliwiła części działaczy prawicy dawniej związanych z Porozumieniem CentrumPorozumienie Centrum (PC)Porozumieniem Centrum (PC) utworzenie w 2001 r. partii o nazwie Prawo i Sprawiedliwość (PiS). Na jej czele stanął Jarosław Kaczyński. Na scenie politycznej pojawiły się ponadto Liga Polskich Rodzin (LPR) pod przewodnictwem Romana Giertycha oraz Samoobrona Rzeczpospolitej Polskiej kierowana przez Andrzeja Leppera. LPR odwoływała się do ultraprawicowych tradycji katolicko‑narodowych, natomiast populistycznapopulizmpopulistyczna Samoobrona wychodziła naprzeciw roszczeniowym postawom tej części wyborców, którzy nie odnaleźli się w nowym układzie społeczno‑gospodarczym (przede wszystkim rolników).

Wybory parlamentarne we wrześniu 2001 r. przyniosły sukces blokowi SLD i Unii Pracy (UP), poza sejmem znalazły się AWS i Unia Wolności − ich miejsce zajęły PO, PiS oraz LPR. W sejmie po raz pierwszy pojawili się działacze Samoobrony, którzy do tej pory byli znani z organizowania blokad drogowych i protestów przed budynkiem Sejmu. Przeciw części posłów z tej partii toczyły się postępowania sądowe. Wyborczy sukces Samoobrony przerwał monopol Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL) w sprawach rolnictwa i wsi.

1
RnSY1sPbd5OFl1
Leszek Miller – polski polityk i politolog, w latach 2001–2004 prezes Rady Ministrów i przewodniczący Komitetu Integracji Europejskiej, w latach 1999–2004 i 2011–2016 przewodniczący Sojuszu Lewicy Demokratycznej.
Źródło: Adrian Grycuk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Nowy premier Leszek Miller w sejmowym exposéexposéexposé skrytykował działania poprzednich rządów i zapowiedział program naprawy państwa. Priorytetem lewicowego gabinetu było przezwyciężenie kryzysu gospodarczego, zmniejszenie bezrobocia oraz negocjacje w sprawie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej. Koalicja z PSL okazała się przedsięwzięciem trudnym i krótkotrwałym. Premier, niezadowolony z braku poparcia ludowców dla niektórych projektów ustaw w sejmie, zdymisjonował ministrów z tej partii i zdecydował się na utworzenie rządu mniejszościowego.

Przedstawiciele nowego gabinetu stwierdzili, że stagnacjastagnacjastagnacja gospodarcza jest wynikiem posunięć prezesa Narodowego Banku Polskiego Leszka Balcerowicza i Rady Polityki Pieniężnej, postulującej utrzymanie kontrolowanej inflacji i silnej złotówki. Jednak po dwóch latach większość społeczeństwa bardzo krytycznie oceniała rządy SLD. Zarzucano mu brak koncepcji na rozwiązanie polskich problemów oraz wytykano liczne afery i skandale z udziałem działaczy tego ugrupowania. Postępujący kryzys w SLD doprowadził do ustąpienia premiera Millera, którego zastąpił Marek Belka.

OpozycyjneopozycjaOpozycyjne partie PO i PiS proponowały lustracjęlustracjalustrację oraz obiecywały uzdrowienie państwa, m.in. przez zniesienie przywilejów władzy oraz zaostrzenie kar za nadużycia gospodarcze i przestępstwa pospolite.

„Balcerowicz musi odejść”

Było to hasło propagandowe Andrzeja Leppera, nawiązujące do demagogicznejdemagogiademagogicznej i populistycznej oceny radykalnych zmian w polskiej gospodarce zapoczątkowanych w grudniu 1989 r. przez Leszka Balcerowicza i kontynuowanych przez kolejne rządy. Reforma Balcerowicza polegała na odejściu od gospodarki socjalistycznej, przywróceniu wolnego rynku, dominacji prywatnej formy własności, stabilizacji finansów państwa oraz wprowadzeniu mocnego pieniądza. Korzystne zmiany ekonomiczne wiązały się jednak z istotnymi kosztami społecznymi: obniżeniem dochodów znacznej części społeczeństwa, wzrastającym bezrobociem oraz zmniejszeniem pomocy społecznej ze strony państwa.

RF28Kk7VOF6Ts
Andrzej Lepper przemawiający do rolników, demonstracja na ulicach Warszawy przeciwko polityce rządu i wstąpieniu Polski do UE, zorganizowana przez Samoobronę 4 marca 2003 roku.
Wyjaśnij, dlaczego Samoobrona zyskała tak duże poparcie w wyborach, że weszła do parlamentu.
Źródło: Contentplus.pl, Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Zwrot na prawo

Kolejne wybory parlamentarne, które odbyły się w październiku 2005 r., przyniosły zwycięstwo Prawu i Sprawiedliwości. Ugrupowanie to nie zdołało jednak uzyskać większości umożliwiającej samodzielne powołanie rządu. Niepowodzenie negocjacji z PO było przyczyną powołania mniejszościowego rządu PiS z Kazimierzem Marcinkiewiczem jako premierem. Dominującą pozycję tej partii na polskiej scenie politycznej potwierdziło zwycięstwo Lecha Kaczyńskiego w wyborach prezydenckich w listopadzie tego samego roku.

RiXwVAY5vP7nd
Wykres półpierścieniowy. Wyniki wyborów do sejmu w 2005 roku (w %).. Lista elementów:
  • Sojusz Lewicy Demokratycznej - Unia Pracy; Udział procentowy: 12%
  • Samoobrona; Udział procentowy: 12,2%
  • Polskie Stronnictwo Ludowe; Udział procentowy: 5,4%
  • Platforma Obywatelska; Udział procentowy: 28,9%
  • Prawo i Sprawiedliwość; Udział procentowy: 33,7%
  • Liga Polskich Rodzin; Udział procentowy: 7,4%
  • Mniejszość Niemiecka; Udział procentowy: 0,4%
Na podstawie: wybory2005.pkw.gov.pl/SNT/PL/WYN/M/index.htm
Wskaż wszystkie możliwe konfiguracje koalicji rządzących. Uzasadnij swoje propozycje.

Brak politycznej stabilizacji w parlamencie doprowadził w połowie 2006 r. do porozumienia PiS z Samoobroną i LPR. Przywódca Samoobrony Andrzej Lepper, krytykowany dotychczas przez PiS, został wicepremierem i ministrem rolnictwa, a Roman Giertych z LPR otrzymał stanowisko wicepremiera i ministra edukacji narodowej. Mimo powstania koalicji parlamentarnej rządowi nie udało się uniknąć kolejnych konfliktów ani dymisji premiera. Nowym szefem rządu został Jarosław Kaczyński.

RS4JokjIa3hp6
Nagranie filmowe dotyczące triumfu lewicy oraz zwrotu na prawo.

Słownik

Akcja Wyborcza Solidarność (AWS)
Akcja Wyborcza Solidarność (AWS)

koalicja polityczna powstała w czerwcu 1996 r. o charakterze centroprawicowym, skupiająca środowiska dawnej opozycji antykomunistycznej, m.in. NSZZ „Solidarność”, Stronnictwo Konserwatywno‑Ludowe i Zjednoczenie Chrześcijańsko‑Narodowe; po wygranych wyborach parlamentarnych w 1997 r. utworzyła koalicję rządową z Unią Wolności z Jerzym Buzkiem jako premierem; przewodniczącym AWS był Marian Krzaklewski

Unia Wolności (UW)
Unia Wolności (UW)

partia polityczna o charakterze centrowym powstała w 1994 r. z połączenia Unii Demokratycznej, założonej przez Tadeusza Mazowieckiego, oraz Kongresu Liberalno‑Demokratycznego; postrzegana była jako partia inteligencji, przedstawicieli wolnych zawodów i przedsiębiorców; w kwestii gospodarki głosiła poglądy liberalne, popierała decentralizację państwa i dalsze reformy, sprzeciwiała się idei radykalnej lustracji; na jej czele stali kolejno: Tadeusz Mazowiecki, Leszek Balcerowicz, Bronisław Geremek i Władysław Frasyniuk

Porozumienie Centrum (PC)
Porozumienie Centrum (PC)

partia polityczna o charakterze chrześcijańsko‑demokratycznym, funkcjonująca w latach 1990–2002 i założona przez działaczy skupionych wokół Jarosława Kaczyńskiego; podczas wyborów prezydenckich w 1990 r. PC popierało Lecha Wałęsę; przez pewien czas wchodziło w skład koalicji AWS; w 2001 r. najważniejsi działacze Porozumienia utworzyli Prawo i Sprawiedliwość

demagogia
demagogia

(z gr. demagogia – kierowanie ludem, od demos – lud + agogos – wiodący, prowadzący) sposób pozyskiwania poparcia przez głoszenie nierealnych, zgodnych z oczekiwaniami ludzi haseł i obietnic

exposé
exposé

przemówienie programowe wygłaszane przez przewodniczącego rządu (desygnowanego na premiera) na forum parlamentu (jednej z jego izb)

lustracja
lustracja

(z łac. lustratio – oczyszczenie, przegląd) działania mające na celu usunięcie funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa i ich współpracowników z życia publicznego w byłych państwach komunistycznych

opozycja
opozycja

(z łac. oppositio – opór, przeciwstawianie się) partia lub partie polityczne, które sprzeciwiają się polityce rządu oraz otwarcie ją krytykują

populizm
populizm

(z łac. populus – lud) zjawisko polityczne polegające na odwoływaniu się do „woli ludu” lub „zwykłego obywatela” w celu zdobycia władzy; populizm jest terminem nieostrym, często wykorzystywanym w debacie publicznej do zdyskredytowania oponenta

stagnacja
stagnacja

(z łac. stagnatio – zastój) brak wzrostu gospodarczego

Słowa kluczowe

Aleksander Kwaśniewski, Platforma Obywatelska, Prawo i Sprawiedliwość, Donald Tusk, Lech Kaczyński, Andrzej Lepper, Leszek Miller, III Rzeczpospolita, świat na przełomie tysiącleci

Bibliografia

D. Błaszczak, Wybory prezydenckie w latach 2000–2010. Lubelszczyzna versus Polska. Socjologiczno‑politologiczna analiza zachowań wyborczych, „Rozprawy Społeczne” 2011, t. 5, nr 1.

M. Chruściel, K. Kloc, Polska w Unii Europejskiej – proces akcesyjny i priorytety polskiej polityki w ramach UE, „Poliarchia” 2013, nr 1.

R. Klepka, Wizje państwa w programach wyborczych z 2005 r. Platformy Obywatelskiej oraz Prawa i Sprawiedliwości, „Chorzowskie Studia Polityczne” 2008, nr 1.